نگاهی به مراسم پر فیض اعتکاف و آثار و برکات آن (بخش پایانی)

خلوت گزیده را به تماشا چه حاجت است(گزارش روز)

شوق عمومی و اقبال حیرت‌انگیز به سنت حسنه اعتکاف از برکات الهی و از مظاهر قدرت انقلاب اسلامی در نهادسازی ست.متصدیان و مباشران این سنت نبوی باید با برنامه‌ریزی هوشمندانه و همچنین شناسایی آسیب‌ها و تهدیدها، زمینه هر چه نزدیکتر شدن ذهن و دل معتکف به خداوند و طهارت روحی او را فراهم کنند.

کد خبر: ۴۳۷۴۲

تاریخ: ۱۴ ارديبهشت ۱۳۹۴ - ۲۱:۱۹

گالیا توانگر

عبادت اعتکاف را به جان خریدن ریاضتی همراه با شوق و رغبت برای ارتقای معنویت است.عشق وصف ناپذیر جوانان به اعتکاف پس از انقلاب اسلامی که امروز در مساجد و دانشگاه‌های سراسر کشور نمود دارد، باید به عنوان فرصتی ارزشمند قدر دانسته شود. فرصت اعتکاف باید مختص به عبادت و توجه بیشتر به خداوند متعال باشد.آموختن و تجربه‌ معاشرت اسلامی، ارتباط دوستانه و برادرانه با معتکفین و همچنین تعلیم و تعلّم معارف دینی از جمله‌ فرصت‌های این مراسم نورانی است. برنامه‌ریزی هوشمندانه و آسیب شناسی متناسب با روح و معنای اعتکاف ضروری است.در برنامه‌ریزی‌ها اصل باید بر نزدیک کردن ذهن و دل معتکف به خداوند و در مقابل انقطاع از جنجال‌ها و حاشیه‌های متعارف جامعه و زندگی باشد. (رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار اعضای ستاد مرکزی جشنواره اعتکاف18/2/93).
یکی از بزرگ‌ترین حسن‌های اعتکاف این است که جوانان را به صحن مساجد می‌آورد و جوش و خروشی می‌آفریند که متاسفانه در ایام عادی سال به شکلی کمرنگ‌تر شاهدش هستیم. اگر مساجد به معنای حقیقی محل فعالیت و حضور جوانان باشند، ضمن اینکه درهای آنها درطول ایام سال لااقل تا ساعات بیشتری از شبانه روز به روی همه اقشار به‌ویژه جوانان باز بماند،مطمئنا شاهد تحولات عظیم سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حتی هنری از قلب مساجد و به دست توانای جوانان خواهیم بود. مسجد نباید تنها محل رفت و آمد اقشار بازنشسته و سالخورده قرار گیرد. هر چند که این قشر(بزرگ‌ترها) نیز می‌توانند به عنوان مشاورین و راهنمایان راه در کنار جوانان مسجدی پرچم‌دار حرکت‌های موفقی از دل مسجد باشند. ایام اعتکاف می‌تواند نقطه آغاز بسیاری از فعالیت‌هایی باشد که با حضور جوانان در مسجد شکل گرفته و ادامه می‌یابد.این حضور امید به آینده و تلاش در جهت آبادانی در همه عرصه‌ها را در میان جوانان قوت بخشیده و شکوفا می‌سازد.
صلاح کارخود را از خدا بخواهید
عاطفه رحیمی  بانویی است که امسال سومین سال پیاپی است که در مراسم اعتکاف حضور دارد.
وی به گزارشگر کیهان می‌گوید:«نیمه شب‌های اعتکاف را خیلی دوست دارم. هر فردی در گوشه‌ای از مسجد با خدای خودش خلوت می‌کند. یکی قرآن و مفاتیح می‌خواند.آن یکی با تضرع و  صوت دلنشین زیارت عاشورا را زمزمه می‌کند. بعضی‌ها هم در خلوت خود به فکر فرو می‌روند. خیلی‌ها با یک‌بار معتکف شدن آنچنان متحول می‌شوند که برروی زندگی‌شان تا آخر عمر تاثیر می‌گذارد. اما بعضی دیگر باید چندین بار شرکت کنند تا به درک درست‌تری برسند. به هر جهت معتقدم هر کس به اندازه بضاعت خود از این خوان پر برکت استفاده می‌برد. هر چه بیشتر تکرار شود میزان و دامنه این اثر‌گذاری بیشتر و بادوام‌تر خواهد بود.»
وی در پاسخ به این سوال که در ایام اعتکاف از خدا چه می‌خواهید؟ می‌گوید: «خداوند خودش فرموده حتی افتادن برگ درختی بی‌اذن و اراده من نیست. بنابراین از خدا در این ایام همه خواسته‌های کوچک و بزرگمان را طلب کنیم. اما بهتر است آنچه را که به صلاح ماست از خدا بخواهیم. وقتی بگوییم «خدایا!هر چه به صلاحم هست همان را محقق کن نه آنچه که من می‌طلبم» ضمن آنکه یک آرامش روحی حاصل می‌کنید از این بابت که ید قدرتمند خدا بالاتر از همه ایادی زمینی است،خودتان را در مقام رضایت از تقدیر الهی قرار می‌دهید. راضی بودن به رضای خدا مقامی است که مومن را به آرامش و قناعت وا می‌دارد.»
صغری امیرزاده دختر جوانی که از گوشه  دیگری شنونده صحبت‌های ماست، می‌گوید:«فقط دعا کنید آدم شوم و بندگی کنم!»
مينو صاحبدل و رضوان اکبری هم دو دانش‌آموز 14 ساله‌اي هستند كه به اتفاق هم و به همراه والده‌هایشان به اعتكاف آمده‌اند، رضوان پخته‌تر از سنش به سوالاتم پاسخ می‌دهد. از او می‌پرسم: با اين سن و سال كم چرا معتكف شده‌اي؟ وی پاسخ می‌دهد:«براي اينكه عبادت كنيم، قرآن بخوانيم و روزه بگيريم، به خداي خودمان نزديك‌تر شويم.»
- وقتي به مدرسه برگردی، براي دوستانت از اعتكاف چه مي‌گويي؟
- خيلي به ما خوش گذشت، اينجا حال و هواي ديگري دارد.ضمن اینکه با احکام اعتکاف در لابه‌لای سخنرانی‌ها آشنا شدم. الان می‌دانم که برای اعتکاف باید چه شرایطی داشته باشم و چه چیزهایی اعتکاف را باطل می‌کند.
همایش عبادی با حضور همه اقشار جامعه
طبق آیه 125 سوره بقره «وعدنا الی ابراهیم..» (به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و رکوع و سجودکنندگان پاکیزه کنید.) مانند کسی که مهمانی ویژه‌ای ترتیب داده است،خداوند به مهمان خود علاقه خاصی نشان می‌دهد.بندگان برگزیده خود را مامور این کار می‌کند و تعبیر لطیف و مهربانانه‌ای را تکلم می‌کند که «خانه مرا برای معتکفان پاک کنید.» در این مهمانی پر شکوه مومن چند روزی را به دنبال قرب خداوند از ازدحام دنیای رنگارنگ چشم می‌پوشد و حواس و قلب خود را معطوف توجه حضرت حق می‌گرداند. اعتکاف تقویت روح و جان است تا حقیقت خویش را و ارزش جان خود را بیابیم.
حجت الاسلام علیرضا یحیایی یک کارشناس مسائل مذهبی  ضمن بیان مطالب بالا در باب فراگیر بودن فیض اعتکاف بین همه اقشار جامعه در هر گروه سنی به گزارشگر کیهان می‌گوید:«همه،پیر و جوان در هر سطح و قشرسنین مختلف در کنار هم عده‌ای در رکوع و عده‌ای در سجود و همه غرق دعا و راز و نیاز و ابراز فقر در درگاه باری تعالی همه در عبادت. روزه، نماز، استراحت، گریه، خنده و شوق و سرخوش از حال خوش ارتباط، مست و غرق رحمت الهی.همایش رسمی بندگی، اوج سرسپاری، رها از عناوین، همدلی، شور و شوریدگی در جامعه  ایمانی کوچک اعتکاف.»
این کارشناس مسائل مذهبی در باب اینکه اعتکاف پنجره‌ای رو به الفت با مسجد است، می‌گوید:«  بهره مندی از برکات مسجد از فرهنگ اعتکاف است. اعتکاف نوعی ارج نهادن به مسجد و ارزش دادن به مسجد است. پیامبر اعظم (ص) به ابوذر می‌فرمایند:«تا زمانی که  در مسجد نشسته‌ای، خداوند به شمار هر نفسی که می‌کشی یک درجه در بهشت به تو می‌دهد و فرشتگان بر تو درود می‌فرستند و همچنین برای هر نفسی که در مسجد می‌کشی،ده حسنه برای تو نوشته می‌شودو ده گناه از تو پاک می‌گردد.البته باید توجه کرد طبق فرموده حضرت امیر‌المومنین (ع) برای هر چیز آفت و آسیبی وجود دارد. اعتکاف هم از این قاعده مستثنی نیست و نشناختن آفت‌ها باعث اثرات زیانباری می‌گردد.از جمله آفت‌های اعتکاف برنامه‌ریزی نامتعادل -عدم برنامه‌ریزی منظم و درست چه از سوی معتکف و چه از سوی برگزار کنندگان- جز ملامت و خستگی و آزردگی خاطر نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.»
حجت الاسلام یحیایی متذکر می‌شود:«در برخی اعتکاف‌ها نیز برنامه‌ریزی بیشتر جنبه علمی دارد و به برنامه‌های عبادی کم توجهی می‌شود،طوری که بیشتر به یک همایش علمی شبیه می‌شود تا همایش عبادی.باید در ضمن ارتقای بینش و علم ،صبغه و ظهور برنامه‌های عبادی بیشتر و پررنگتر گردد.»
برنامه ریزی برای حرکت معنوی نهادسازی
آیت الله سید احمد میرعمادی نماینده ولی‌فقیه در استان لرستان و امام جمعه خرم‌آباد بر لزوم هماهنگی بین دستگاه‌ها برای ساماندهی اجرای سنت حسنه اعتکاف تاکید کرده و می‌گوید: «طی سال‌های اخیر تاکنون برنامه‌ریزی برای برگزاری اعتکاف فراگیر نبوده و به صورت جزیره‌ای عمل شده و در سه ستاد جداگانه دانشجویی، دانش آموزی و مردمی کارها پیگیری می‌شده است.امسال این سه ستاد به یک ستاد تبدیل شد.در سالی که مزین به شعار همدلی و همزبانی دولت و ملت است همه باید در انجام امور اعتکاف هماهنگ و همدل باشیم.»
نماینده ولی فقیه در استان لرستان و امام جمعه خرم آباد ادامه  می‌دهد: «اعتکاف یک حرکت معنوی اثرگذار است که در راستای پرورش روح، تهذیب نفس، خودسازی، تقویت اراده، رسیدن به قرب الهی و کنارزدن دل از رذائل اخلاقی و دلبستگی‌های مادی گام برمی‌دارد. رهبر معظم انقلاب از سنت حسنه اعتکاف به عنوان یکی از مظاهر قدرت انقلاب اسلامی در نهادسازی یاد کرده‌اند. همه باید در این زمینه هدفمند و به سمت نهادسازی حرکت کنیم و برای اینکه اعتکاف به یک حرکت معنوی تبدیل شود در درجه اول جهت دهی صحیح لازم است. گاهی مشاهده می‌شود که حضور برخی از دست‌اندرکاران در فضای اعتکاف خود برهم زننده اعتکاف است چراکه اعتکاف در راستای خلوت‌نشینی است. اسلام می‌خواهد دراعتکاف به یک نیاز مهم انسان که خلوت با خود و تامل و تفکر است پاسخ دهد و باید برنامه‌ریزی به گونه‌ای باشد که آرامش معتکفین برهم زده نشود و از این فرصت زمانی در راستای اصلاح اخلاق، بالابردن بینش و سازندگی استفاده شود.»
آیت الله میرعمادی سپردن امر برنامه‌ریزی اعتکاف توسط خداوند به دو پیامبر خود یعنی حضرت ابراهیم(ع) وحضرت اسماعیل(ع) را نشانه اهمیت اعتکاف دانسته و می‌گوید:«استفاده از تمام ظرفیت‌ها در برگزاری اعتکاف بسیار مهم است. بعد از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی یک استقبال باشکوه از جوانان را در اعتکاف شاهد هستیم که امری مبارک بوده و یک فرصت و ظرفیت است که باید از آن استفاده شود.آمار، زیربنای برنامه‌ریزی‌هاست.هدایت صحیح مشتاقان به اعتکاف امری مهم است چرا که اگر هدایت صحیح انجام نشود در آینده دچار مشکل می‌شویم و این علاقه‌مندی باید درست هدایت شود. مسئله مهم دیگر این است که احکام اعتکاف باید پیش‌از شروع آن آموزش داده شوند.همچنین آموزش قرآن و معارف اسلامی با روح اعتکاف منافات ندارد و تعلیم در اسلام در همه حال مطلوب است. اعتکاف تمرین عمل کردن به مستحبات است و در این سه روز معتکفین باید تمرین نماز شب، دعا، نیایش و ذکر گفتن کنند و برنامه‌ریزان فقط باید پیام را منتقل کنند. نباید بیشتر از ظرفیت مساجد معتکف پذیرفته شود.»
امام جمعه خرم آباد ماه رجب را بهار معنویت و به نوعی آغاز سال معنوی برای هر انسانی دانست و می‌افزاید: «رجب ماه ولایت و خلوت نشینی است و اعتکاف باید رویش داشته و جوانه بزند، نشاط آورده و امید را در دل‌ها زنده کند.»
احکام اعتکاف و شرایط معتکف
اعتکاف، از نظر لغوی مصدر باب افتعال از «عکف» است، که به معنی درنگ کردن و ادامه دادن است. در دین اسلام، منظور از اعتکاف آن است که شخص به منظور عبادت در مسجد متوقف شود. اعتکاف کردن در صورت نذر بر شخص واجب می‌گردد.
ارکان عبادت یعنی اجزایی که اگر عمداً یا سهوا ترک شوند، آن عبادت باطل می‌شود. اعتکاف نیز ارکانی دارد که عبارت‌اند از: 1) نیت 2 )توقف در مسجد جامع شهر یا مساجد چهار گانه معروف  3)کمتر از سه روز نبودن اعتکاف  4) روزه‌دار بودن معتکف در ایام اعتکاف.
اعتکاف در هر زمانی که انسان بتواند حداقل سه روز در مسجد بماند صحیح است، و بهترین زمان برای آن، ماه مبارک رمضان و مخصوصا در دهه آخر آن ماه می‌باشد.اگر اعتکاف را به نیابت از کسی که از دنیا رفته به جای آورد، در این صورت اعتکاف را تنها به نیابت از یک نفر می‌توان انجام داد، ولی اگر مقصود اهدای ثواب باشد می‌توان ثواب اعتکاف را به چند نفر، زنده یا مرده، هدیه کرد. در مورد نیابت از شخص زنده در میان فقها اختلاف نظر وجود دارد. بسیاری از فقها در درستی چنین اعتکافی تردید کرده‌اند. در این صورت هرگاه نایب، اعتکاف را به قصد رجا یعنی امید به مطلوب بودن عمل نزد خدا، نه به عنوان عبادتی حتمی انجام دهد، مانعی ندارد. در صحت اعتکاف علاوه بر شرایط عامه تکلیف (ایمان، عقل و قدرت)، اموری شرط است: الف) قصد قربت ب) روزه ج) سه روز روزه‌دار بودن د) وقوف در  چهار مسجد: مسجد الحرام، مسجد‌النبی(ص)، مسجد جامع کوفه و مسجد بصره، ولی به قصد رجاء ( به امید پاداش) می‌توان در مسجد جامع هر شهر معتکف شد. ه)اجازه شوهر و اجازه پدر و مادر و) پیوستگی اعتکاف.
محرمات اعتکاف: دوری از ارتباط جنسی، بوییدن عطر و هر نوع بوی خوش و گیاهان معطر به قصد لذت بردن،پرهیز از جدال و مناقشه؛حرمت جدال مربوط به اموری است که معتکف بخواهد فضل و برتری خود را به دیگران نشان دهد.اجتناب از خرید و فروش،رعایت محرمات روزه؛ در حال روزه یعنی از طلوع تا غروب خورشید، که معتکف روزه می‌گیرد، باید از محرمات روزه نیز اجتناب نماید. بعضی از فقها محرمات احرام را بر معتکف مستحب دانسته‌اند.