عفاف و راهکارهای تحقق آن از منظر آیات و روایات

نه پرده نشینی، نه اختلاط(بخش پایانی)

در بخش نخست این مقاله، مفهوم عفاف، کاربرد عفاف در قرآن، عمومیت عفاف و گستره عفاف در سیره رضوی مورد تحلیل و بررسی قرار گرفت. همچنین به موضوعات کنترل و محدود سازی نگاه، برخورد شدید با روابط جنسی نامشروع و حجاب و پوشش زنان و رعایت حریم محرم و نامحرم به عنوان مصادیق بارز و مهم در گستره عفاف اشاره شد. در مطلب پیش رو مصادیق دیگری در گستره عفاف از منظر آیات و روایات مورد بررسی قرار می‌گیرد.

کد خبر: ۴۱۷۸۶

تاریخ: ۲۴ فروردين ۱۳۹۴ - ۲۰:۲۲

خديجه احمد مهرابي

رسول اکرم(ص) مي‌فرمايند :هلاکت زنان امت من دو چیز است: یکی طلا و زینت آلات و یکی لباس‌های نازک بدن نما.(مجموعه ورام ،1384ق، ج2، ص8)
ویل دورانت معتقد است: عفت، زن را توانا می‌سازد که با جستجوی بیشتری عاشق خود را، یعنی کسی را که افتخار پدری فرزندان او راخواهد داشت برگزیند.(تاریخ تمدن ويل دورانت ،‌ج 11 ،ص 112)
امام خميني(ره) در خصوص حجاب مي‌فرمايند: «حجاب به معناي متداول ميان ما كه اسمش حجاب اسلامي است با آزادي مخالفتي ندارد. اسلام با آنچه خلاف عفت است مخالفت دارد و ما آنان را دعوت مي‌كنيم كه به حجاب اسلامي رو آورند و زنان شجاع ما ديگر از بلاهايي كه غرب به عنوان تمدن به سرشان آورده است به ستوه آمد‌ه‌اند و به اسلام پناهنده شده‌اند.»(صحیفه نور، سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي، شماره يك، اسفند 41)
4ـ مراعات روابط متقابل همسران
امام رضا(ع) در خصوص اهميت دادن به همسر و پيامد حفظ عفاف توسط زن مي فرمايند: «بزرگترین موهبتی که نصیب بنده خدا می‌گردد این است که همسر شایسته‌ای داشته باشد که هر گاه مرد او را می بیند شاد شود و آن زن در غیاب شوهر حافظ عفت خویش و اموال وی باشد»( بحارالانوار، ج 104، باب 91)
روزی حسن بن جهم به محضر امام رضا(ع) مشرف شد. وی متوجه شد که حضرت، ظاهری آراسته دارد و خضاب هم کرده است. با تعجب پرسید: «خضاب کرده‌اید؟» امام فرمود: «بله، با حنا و برگ نیل خضاب کرده‌ام؛ مگر نمی‌دانی که این کار، سودی فراوان دارد؛ از جمله آنکه همسر تو دوست دارد در تو همان زیبایی و آراستگی را ببیند که تو دوست داری در او ببینی، و زنانی [در اقوام گذشته] از دایره عفت، بیرون رفتند و فاسد شدند. و چنین نشدند، مگر به دلیل کم‌توجهی شوهرانشان به آرایش خود».(مکارم الاخلاق، ص 81)
حضرت رضا(ع) در سخن دیگری در همین باره مي‌فرمايند: «زنان یهود از عفت بیرون رفتند و فاسد شدند، و چنین نشدند مگر به دلیل کم‌توجهی شوهران به آرایش و نظافت خود».
«وَ قَالَ إِنَّهَا تَشْتَهِی مِنْکَ مِثْلَ الَّذِی تَشْتَهِی مِنْهَا» همسرت از تو همان را می‌خواهد که تو از او توقع داری.
مهم‌ترين رابطه همسران رابطه جنسي است كه در قرآن سفارش موكد به پنهاني بودن روابط زناشويي همسران شده است و اينكه براي حفظ شرم و حيا در جامعه و جلوگيري از آلودگي‌هاي اخلاقي و جنسي در بين فرزندان و همسالان ايشان  روابط زناشويي پنهاني و به دور از نگاه ديگران باشد قرآن در اين خصوص تأکید دارد:
آشكار كردن كشش‌هاي جنسي در سطح جامعه، زمينه ساز ناهنجاري‌هاي جنسي، روابط نامشروع و ناهنجاري‌هاي اجتماعي است.(نور ـ 58)
5ـ خويشتن داري جنسي
قرآن كريم، كنترل خواسته‌هاي جنسي و آلوده نشدن به روش‌هاي نارواي جنسي را عفت مي‌نامد. راه ارضاي نيازهاي جنسي ازدواج است ولي كساني كه امكان ازدواج ندارند بايد عفت و خويشتن داري پيشه كنند.(نور ـ 33)
در عصر كنوني كه  بي‌اخلاقي بيداد مي‌كند، بي حجابي زياد است، دختران و پسران جواني كه امكان ازدواج برايشان فراهم نيست، بايد اين توصيه خداوند را با جان و دل بپذيرند تا بتوانند زندگي پاكي را داشته باشند.
6ـ پرهيز از تبرج و جلوه گري زنانه
تبرج به معناي: تبختر و تكبر در راه رفتن، اظهار نمودن زينت و لباس نازك پوشيدن(محاسن التأویل، محمد جمال الدین قاسمی، ج 13، ص 349) است.
امام رضا(ع) فرمودند: هر کس لباس بپوشد تا مباهات و جلوه گری کند خدا رحمتش را از او باز می‌دارد.(بحارالانوار، ج 103، باب 61-62)
مصادیق تبرج
هر كاري كه خود نمايي در آن باشد و باعث جلب توجه جامعه شود مصداق تبرج است از جمله:
لباس شهرت
لباس شهرت! لباسي است كه خلاف عرف جامعه است و انسان با پوشيدن آن انگشت نما شود پيامبر(ص) مي‌فرمايند: «كسي كه لباس شهرت بپوشد خداوند در روز قيامت از وي روي برمي‌گرداند».(مجمع الزوائد، هيثمي، ج 5، ص 135)
هر مرد و زن مكلفند لباس مختص به خود را بر تن كنند در غير اين صورت مصداق ديگري از تبرج است پيامبر اكرم (ص) مي‌فرمايند «خداوند، مردهايي را كه متشبه به زنان شده و همين‌طور زن‌هايي را كه متشبه به مردان شده، را لعن كرده است».(بحارالانوار، ج 103، ص 258)
لباس نازك پوشيدن
لزوم پوشش براي زنان در قسمت‌هاي قبلي ذكر شد اما آنچه كه مغفول مانده است اين است كه آيا مردها مجاز به پوشيدن هر نوع لباسي هستند يا خير؟ حضرت علي(ع) مي‌فرمايند: «بر شما لازم است لباس ضخيم (که بدن نما نباشد) زيرا هر كسي كه لباسش نازك است، دينش نيز همچون لباسش نازك و ضعيف است».(همان، ج 83، ص 183) از اين كلام حضرت بر مي‌آيد كه مردها هم بايد در پوشش خود دقت كرده و از تبرج دوري كنند.
غير از موارد فوق و همچنين حجاب كامل بدن مصاديقي از تبرج است كه مختص زنان است قرآن هر گونه خود نمايي را براي زن نهي مي‌كند از جمله:
تعطر و تزين
پيامبر(ص) مي‌فرمايند: ‌«اگر زني خود را معطر كند و بر مردي بگذرد كه بوي او را دريابد، زناكار است».( نهج الفصاحه، ص 34)
راه رفتن تحریک آمیز
قرآن راه رفتن با صداي زينت‌هايي كه به پاهاست را حرام مي‌داند.
سخن گفتن عشوه گرانه
قرآن به زنان تاكيد مي‌كند كه نرم و نازك و با خود نمايي سخن نگويند. زنان بايد به گونه‌اي شايسته و تنها بر معنا و مفهومي كه مقصودشان است سخن گويند.(احزاب ـ 32)
7ـ پرهیز از گفت‌وگوی با نامحرم
يكي از دام‌هاي شيطان گفتگو با نامحرم است. امام باقر(ع) فرمودند: «سخن گفتن با زن نامحرم، از دام‌های شیطان است». (بحارالانوار، ج 103، ص 219)
پيامبر اکرم(ص) فرمودند: «از گفتگو و اختلاط با زنان بپرهيز، به راستي هيچ مردي با زن نامحرمي در خلوت سخن نمي‌گويد مگر اينکه در دل نسبت به وي رغبت پيدا مي‌کند».(بهشت خوبان، محمدي نيا، ص 98)
و نیز از آن حضرت منقول است: شیطان به حضرت موسی(ع) گفت: ای موسی! با زنی که به تو محرم و یا حلال نیست خلوت مکن (تنها مباش)، به خاطر آنکه هیچ مردی با زن نامحرمی خلوت نمی‌کند، مگر این که من همراه آن دو هستم. (و خودم شخصا آن دو را برای گناه و رابطه نامشروع تحریک و وسوسه می‌کنم)
امام خميني(ره) در سخنراني اسفند ماه 41 مي‌فرمايند: (صحیفه نور، سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي، شماره يك، اسفند 41) «اسلام مراعات بانوان را در تمام جهت بيش از هر كس نموده و احترام به حيثيت اجتماعي و اخلاقي آنها موجب شده است كه از اين نحو اختلاط مخالف با عفت و تقواي زن جلوگيري كند، نه آنكه خداي نخواسته آنان را مانند محجورين و محكومين قرار داده». شهيد مطهري نيز بيان مي‌كند نه پرده نشيني نه اختلاط بلكه حريم امن براي زن.(تهاجم فرهنگی، اداره كل پژوهش و آموزش سيما، 1388 ش، ص 442)
در قرآن كريم خطاب به مومنان آمده است: «و هنگامی که چیزی از وسایل زندگی را از زنان پیامبر می‌خواهید، از پشت پرده بخواهید، این کار برای پاکی دل‌های شما و آنها بهتر است».(احزاب ـ 53)
هرچند اين موضوع در خصوص زنان پيغمبر است اما امر به همه زنان مسلمان است. در آماري كه نماينده مجلس هفتم در كميسيون آموزش مي‌دهد دلايل افزايش طلاق را اختلاط زن و مرد در محيط كار عنوان كرده و مي‌گويد: «روابط زن و مرد در سر کار موجب افزایش آمار طلاق می‌شود. اگر در اجتماع، ارتباط زنان با مردان یک امر عادی به شمار آید، این امر خود یک آسیب اجتماعی است».( آمار سايت سازمان ثبت آمار كشور)
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «پسر بچه! و پسر بچه! و پسر بچه! دختر بچه! و دختر بچه! و دختر بچه! وقتی به ده سالگی رسیدند بسترهایشان باید از همدیگر جدا شود. (وسائل الشیعه، ج 3، ص 130)
امام رضا(ع) می‌فرماید: «آنگاه که پسر بچه به هفت سال رسید باید به نماز خواندن وادار شود، اما تا وقتی که بالغ نشده است، بر زن واجب نیست که موی خود را از او بپوشاند».(همان، ص 132)
8ـ برخورد قاطع با گسترش دهندگان بي بند و باري در روابط زن و مرد
آيه 60 سوره احزاب تاكيد دارد با افرادي كه مزاحم زنان شده و باعث گسترش شهوت و زنا در جامعه مي‌شوند، بايد برخورد جدي كرد. اين آيه بيانگر آن است كه برخي از افراد آگاهانه جامعه را دچار گناه و بي عفتي مي‌كنند و بايد با آنها برخورد جدي و قهر آميز كرد.
عصر حاضر با تمام امكانات در خدمت انسان است اما در پس اين آسايش پديده‌هايي رو به افزايش است كه باعث بي حرمتي و بي عفتي در جامعه مي‌شود. امام رضا(ع) مي‌فرمايند: «هرگاه مردم گناهان تازه‌ای را که سابقه نداشته و مرتکب آن نمی‌شده‌اند انجام دهند خداوند هم بلاهای نو به نو و جدیدی را که سابقه نداشته برای ایشان ایجاد می‌کند». (کافی، جلد 3 صفحه 250)
پديده‌هاي جديد از جمله جهاني سازي، ماهواره، ايميل، بلوتوث، ارسال پيامك‌هاي مستهجن، عدم پايبندي به خانواده، ممانعت از ازدواج، فيلم‌هاي مستهجن و عدم مراقبت والدين، پرده دري و فاش كردن رازهاي سر به مهر زندگي شخصي ديگران از طريق نرم افزارهای پیام رسان عواملي هستند كه جامعه كنوني گريبان‌گير آن است و بي عفتي را رواج مي‌دهد.
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: هرکس با غیر همسر خویش شوخی و مزاح کند به اندازه هر کلمه‌ای که در دنیا سخن گفته باشد، خداوند هزار سال او را در زندان دوزخ نگاه خواهد داشت. (علل الشرایع، ص 283 / وسائل الشیعه، 1403 ق، ج 20 ص)
راهكار عفت ورزيدن
در سيره رضوي راه عفت ورزيدن تعبد محض است چنانكه ايشان مي‌فرمايند: «شيطان از انسان مؤمن، ترس و وحشت دارد و به او نزديک نمي‌شود، مادام که مراقب و محافظ نمازهاي پنجگانه‌اش باشد ولي همين که آن را ضايع کرد [از وقتشان تأخير انداخت و رعايت حضور قلب در هنگام انجامشان نکرد] شيطان بر او گستاخ مي‌شود و او را به دامن گناهان بزرگ مي‌افکند».
عبادت انسان را در مقابل گناه واكسينه مي‌كند و راه خوب زيستن را برايش هموار مي‌كند چه فلسفه و اهميت عبادت را بداند و چه نداند.
امام رضا(ع) فرمودند: «بدانید که تسلیم اوامر الهی بودن در راس طاعت و بندگی حق تعالی قرار دارد خواه انسان فلسفه و دلیل امر و دستور حق تعالی را بفهمد و به عمقش پی ببرد و خواه از آن چیزی نفهمد و از درکش عاجز باشد.(بحارالانوار، ج 17، ص 209)
از اميرالمؤمنين(ع) پرسيدند، به چه چيز مي‌شود چشم را از مناظر شهوت انگيز پوشاند؟ فرمود: با تسليم شدن و تحت نفوذ و محبت در آوردن براي خدائي که پنهان و آشکار را مي‌داند.
از بهره‌مند شدن مردم از لذت‌های مادی جای بسی تعجب است که در کارهایش سرگردان مانده است. وعظ و اندرز، او را بانگ هشیاری می‌زند و او نمی‌پذیرد و بیدار نمی‌شود مانند مرده‌ای که در سکرات مرگ باشد. با خداوند
به وسیله نافرمانی و معصیت به مبارزه برمی‌خیزد و در آشکار و خلوت از او نمی‌ترسد و اگر در سختی و گرفتاری افتد تضرع و زاری می‌کند و چون رهایی یابد به عادت اولی خود برمی‌گردد.
از ديگر راهكارها براي عفيف زيستن، ارزشمندي زن عفيف در جامعه  و بي‌ارزشي زناني است كه هم خود پاكدامن نيستند و هم به آلودگي جامعه كمك مي‌كنند.
پيامبر اعظم(ص) فرمودند: «پروردگارا زناني که خود را پوشيده نگه مي‌دارند، مشمول رحمت و غفران خود بگردان». (مستدرک الوسایل، ج 3، ص 244)
امام جعفر صادق(ع): اگر زن عفت داشته باشد به دنيا مي‌ارزد و گرنه به خاک هم نمي‌ارزد.
پيامبر اکرم (ص): « ... زني که براي حفظ غيرت، استقامت ورزيد و براي خدا وظيفه خود را به خوبي انجام داد، خداوند پاداش شهيد را به او خواهد داد». (بحارالانوار، جلد 103، ص 250)
و احاديث متعددي كه در تاييد حفظ حرمت و عفاف زن، جايگاه رفيع ايشان را در پيشگاه خداوند ياد آور مي‌شود.
نتيجه گیری
مطالعه و بررسی در مفهوم عفاف و گستره آن در آموزه‌های وحیانی بیانگر این حقیقت است که عفاف مساله‌ای است بنیادی که رعایت آن با حفظ فرد، خانواده و اجتماع در ارتباط تنگاتنگ است. عفاف در چند آیه از قرآن مجید به صراحت بیان شده است، دایره عفاف در قرآن خطاب به زن و مرد، شامل همه انواع عفاف از قبیل، عفاف باطنی و سعی بر خویشتن داری، رعایت عفاف ظاهری و پوشش مناسب، امانتداری و خودداری از دست یازیدن به مال یتیم و همچنین حفظ نفس از درخواست و التجاء به غیر پروردگار را در برمیگیرد. رعایت عفاف پیامدهای عدیده‌ای چه از لحاظ فردی و چه از لحاظ اجتماعی من جمله حفظ نفس از ارتکاب حرام، شناخته شدن به عفت و حفظ فرد عفیف از آسیب‌های اجتماعی، حفظ اموال امانی و حفظ و صیانت دین و دوری از توسل به غیر خدا را در برخواهد داشت. مراجعه به آیات و روایات نیز همین معانی را متذکر می‌شود. عدم رعایت عفاف در جامعه، روابط نامشروع، تعرض به مال، ناموس و جان افراد را به دنبال داشته است به نحوی که در جامعه کنونی بی حجابی و بدحجابی و متعاقب آن  پاشیده شدن کانون خانواده، افزایش روابط نامشروع و تجاوز به عنف و مواری از این قبیل شده که بی تردید توجه به آیات قرآن و سیره ائمه اطهار و علی الخصوص روایات وارده از حضرت امام رضا(ع) که عمیقاً چون دارویی برای درمان بیماری‌های فردی و اجتماعی است، جامعه را از فرورفتن در منجلاب پلیدی‌ها بازمی‌دارد و سبب صعود به قله انسانیت و ایمان خواهد شد.