عفاف و راهکارهای تحقق آن از منظر آیات و روایات(قسمت اول)

کد خبر: ۴۱۵۵۲

تاریخ: ۲۲ فروردين ۱۳۹۴ - ۱۹:۰۸

خديجه احمد مهرابي

عفاف در مفهوم مقاومت در برابر خواسته های نفسانی، علاوه بر آنکه در قرآن به صراحت مورد توجه قرار گرفته است در روایات وارده از معصومین نیز دارای جایگاه ویژهای است. عفاف امری عام است. نه تنها زنان بلکه مردان را نیز در زیر چتر خود می‌آورد. از دیدگاه حضرت امام رضا(ع) گستره عفاف از رعایت عفاف ظاهری با پوشش مناسب و عدم تبرّج، فروگرفتن چشم از نگاه به بیگانگان تا حفظ باطن در برابر ارتکاب به حرام، همه جوانب را در بر می‌گیرد. انسان‌های عفیف پایه‌گذار جامعه‌های عفیف هستند که در برابر زشتی‌ها مقاومت نموده و دامن عفتشان را به پلیدی‌ها نمی‌آلایند.
ابوصلت هروی گوید شنیدم که امام رضا(ع) می‌فرمود: «خدا رحمت کند کسی را که امر ما را زنده می سازد پرسیدم امر شما چگونه زنده میشود؟ فرمود علوم و احادیث و معارف ما را فرا گرفته و به دیگران بیاموزد زیرا مردم اگر با زیبایی‌های سخنان ما آشنا گردند از ما پیروی خواهند کرد». (بحارالانوار، مجلسي، جلد 2 صفحه 30) به جهت ترويج قرآن و سيره رضوي و ارائه راهكاري براي جامعه در خصوص گسترش عفاف، در اين تحقيق سعي شده به طور كليدي ذيل چند عنوان كاربردي موارد خاص عفاف را بررسي كرده و راه عفت ورزي را نشان دهد.
مفهوم عفاف
عفاف در لغت به معني خودداري از كارهاي حرام و زشت، پارسايي و پاك دامني است. شهيد مطهري در تعريف عفاف مي‌گويد: «عفت حالتي نفساني است، به معني رام بودن قوه شهواني تحت حكومت عقل و ايمان، تحت تاثير قوه شهواني نبودن» (تعليم و تربيت، مطهری، ص154) حضرت علي(ع) درباره حقيقت عفت مي‌فرمايد: «الصبر علي الشهوه عفه» (سفینه البحار، شيخ قمي، ج 2، ص 395) عفت مقاومت در برابر شهوتهاست و در روايت ديگري مي‌فرمايد: العفاف: زهاده، ‌عفاف، بي‌رغبتي نسبت به خواسته‌هاي نفساني است.
كاربرد عفاف در قرآن
در قرآن واژه «عفت» در 4 آيه در موضوع‏هاي گوناگوني به كار رفته است. اين موضوع‏ها عبارت است از:
1ـ ازدواج
قرآن در امر ازدواج، كساني را كه توانايي مالي و امكانات لازم را ندارند، به استعفاف (طلب عفت) و پرهيز از گناه دستور مي‏دهد؛ اين نوع خويشتن‏داري در برابر شهوت‏ها است و در روايت‏ها تأكيد فراواني بدان شده است. «و آن‏ها كه وسيله ازدواج ندارند، بايد عفت پيشه كنند تا خداوند آنان‏را به فضلش بي‏نياز سازد». (نور ـ 33)
رسول اکرم (ص) فرمودند: «اى جوانان قریش! پاک‏دامنى پیشه کنید. بدانید هر کس خود را در برابر شهوت حفظ کند، بهشت از آنِ اوست». (المعجم الأوسط، ج 7، ص 61)
2ـ زنان سالخورده
در قرآن كريم به پيرزناني كه اميدي به ازدواج آن‏ها نيست، اجازه داده شده است كه لباس رويي را در صورتي كه زينتشان آشكار نشود، بردارند، ولي اگر احتياط در پيش گيرند و عفت پيشه كنند و خود را بپوشانند، برايشان بهتر است.
«و زنان از كار افتاده‏اي كه اميد به ازدواج ندارند، گناهي بر آن‏ها نيست كه لباس‏هاي (رويين) خود را بر زمين بگذارند؛ به شرط اين كه در برابر مردم خودآرايي نكنند و اگر خود را بپوشانند براي آن‏ها بهتر است و خداوند شنوا و داناست». (نور ـ 60)
استثناء بی حجابی زنان سالمند، در واقع دارای دو شرط است: نخست اين كه به سن و سالى برسند كه معمولاً اميدى به ازدواج ندارند، و به تعبير ديگر جاذبه جنسى را كاملاً از دست داده باشند، ديگر اين كه در حال برداشتن حجاب، خود را زينت ننمايند. روشن است كه با اين دو قيد، مفاسد كشف حجاب در مورد آنان وجود نخواهد داشت؛ و به همين دليل اسلام اين حكم را از آنان برداشته است.
اين نكته نيز روشن است كه منظور از بی حجابی برهنه شدن و بيرون آوردن همه لباس‌ها نيست، بلكه تنها كنار گذاشتن لباس هاى رو است كه بعضى روايات(فروع کافی، ج 5، ص 522) از آن تعبير به جلباب و خمار كرده است. (تفسیر نمونه، ج 14، ص 542)
"قواعد” جمع "قاعده” است و در لغت به معنای زنی است که از حیض و نکاح بازنشسته است. (راغب اصفهاني، ج 1، ص 679)
3ـ درباره ثروتمندان
قرآن درباره ثروت‏منداني كه سرپرست اموال يتيمان هستند و نيازي به گرفتن مال يتيم براي اجرت ندارند مي‏فرمايد: آنان بايد عفت پيشه سازند و از دست بردن در اموال يتيمان خودداري كنند.
«و هر كس (از سرپرستان) بي‌نياز است، (از برداشت اجرت) خودداري كند و آن كس كه نيازمند است به طرز شايسته (و مطابق زحمتي كه مي‏كشد) از آن بخورد». (نساء ـ 6)
4 ـ درباره تهي‏دستان
هم‏چنين قرآن نيازمندان متعهدي را مي‏ستايد كه تظاهر به فقر نمي‏كنند و به هنگام نيازمندي از ديگران چيزي نمي‏خواهند.
«(انفاق شما به ويژه بايد) براي نيازمنداني باشد كه در راه خدا فرو مانده‏اند (و توجه به آيين خدا آن‏ها را از وطن‏هايشان آواره ساخته است و شركت در ميدان جهاد به آن‏ها اجازه نمي‏دهد تا براي تأمين هزينه زندگي دست به كسب و تجارتي بزنند) نمي‏توانند مسافرتي كنند و سرمايه‏اي به دست آورند) و از شدت خويشتن‏داري، افراد بي‌اطلاع آن‏ها را غني مي‏پندارند، ولي آن‏ها را از چهره‏هايشان مي‏شناسي و هرگز با اصرار چيزي از مردم نمي‏خواهند». (بقره ـ 273)
آيات ديگري در قرآن است كه واژه عفت در آنها به كار برده نشده است ولي معناي عفت و خويشتنداري مي‌دهد از جمله: «آنان كساني هستند كه خوشتن  را از بي‌عفتي حفظ مي‌كنند» (مؤمنون ـ 5)، «و به مؤمنان بگو چشم‌های خود را (از نگاه به نامحرمان) فرو گیرند و عفاف خود را حفظ کنند» (30 نور)، «و به زنان با ایمان بگو چشم‌های خود را (از نگاه هوس آلود) فرو گیرند و دامان خویش را حفظ کنند». (31 نور)
حضرت علي(ع) در نهج البلاغه عفت ورزيدن را زينت فقر و شكر گزاري را زينت بي نيازي معرفي مي كنند. (حكمت 68و 340)
حضرت در حكمت 474 مي‌فرمايند: «پاداش مجاهد شهيد در راه خدا بزرگ تر از پاداش عفيف پاكدامني نيست كه قدرت بر گناه دارد و آلوده نمي‌گردد همانا عفيف پاكدامن فرشته‌اي از فرشته‌هاست».
عموميت عفاف
عفاف تنها به زنان اختصاص ندارد بلكه از آيات و روايات بر مي‌آيد كه عفاف عموميت داشته و شامل مردان نيز مي‌شود. خداوند در قرآن خطاب به مردان مي‌فرمايد: «به مومنان بگو چشمهاي خود را از نگاه به نامحرمان فرو گيرند و دامان خود را حفظ كنند». (نور ـ 30) امام صادق(ع) فرمود: هر کس نامحرمی را دید و چشم خود را به طرف آسمان بلند کرد یا بست، خداوند در بهشت، حورالعین بهشتی را به عقدش درمی‌آورد. در حدیثی از پيامبر اکرم(ص) آمده است: کسي که نظر به نامحرم را از خوف خداوند ترک کند، خداوند به او ايماني عطا مي‌کند که شيريني آن را در قلبش مي‌يابد. (بهشت خوبان، محمدي نيا، ص 301) در این روایت به رعایت عفّت به نحو عامّ اشاره شده‌است و مقصود روایت اعمّ از زن و مرد است. که پاکدامنی مردان تضمین‌کننده پاکدامنی زنان است. رسول اکرم(ص) فرمودند: پاکدامن باشید تا زنانتان پاکدامن باشند. (نهج الفصاحه، ح‏1089)
عفّت مردان غیر از حفظ چشم و شهوت، حفظ ناموس نیز میباشد، در واقع حفظ عفّت زنان در قلمرو عفّت مردان نیز قرار میگیرد. امام على(ع) فرمودند: «... عِفَّتُهُ (الرَّجُل) عَلى قدرِ غَیرَتِهِ» پاکدامنی او (مرد) به اندازه غیرت اوست؛ نهج البلاغه، حکمت‏47.
و به زنان با ايمان هم مي‌فرمايد: «به زنان با ايمان بگو چشم‌هاي خود را  فرو گيرند و دامان خويش را حفظ كنند.» (نور ـ 31)
انسان عفيف انساني است كه سنگين و با وقار باشد، از خودنمايي بپرهيزد، در سخن گفتن و رفت و آمد و راه رفتن عفيف و داراي پوشش مناسب باشد.
عفاف در سيره رضوي
از نگاه امام رضا(ع) نگاه كردن اولين مرحله گناه است كه باعث تحريك شدن مرد مي‌شود. (بحارالانوار، ج 103، باب 61-62) زيرا چنين نگاهي بذر هوي و هوس را در دل می‌کارد (همان ، ج 72 ص 119) پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «نگاه به نامحرم، تیری از تیرهای شیطان است هر کس آن را از خوف خدا ترک کند خداوند حلاوت ایمان را به او می‌چشاند». (حکم الزاهره ج 1، ص 301)
و پوشش و حجاب علاوه بر اينكه موجب جلوگيري از گناه در جامعه مي‌شود باعث حفظ حرمت‌ها و البته حفظ عفت خصوصا در زنان مي‌شود (همان، ج 104، باب 91 ) و بايد اين پوشش باعث تبرج نشود كه باز اين پوشش چيزي جز فساد در پي ندارد (همان). همسران بايد به زنان خود اهميت دهند تا آنها جز براي همسر خود، خود را نيارايند .(همان)
گستره عفاف در قرآن و سيره رضوي
آنچه از كلام خداوند و ائمه اطهار بر مي‌آيد اين است كه مهمترين عامل عفاف دينداري و پايبندي به اعتقادات مذهبي است. «بندگان(خاص خداوند) رحمان، کسانی هستند که با آرامش و بی‌تکبر بر زمین راه می‌روند؛ و هنگامی که جاهلان آنها را مخاطب سازند (و سخنان نابخردانه گویند)، به آنها سلام می‌گویند (و با بی‌اعتنایی و بزرگواری می‌گذرند)» (فرقان ـ 63) هرچه انسان ديندارتر باشد عفيف تر است و در كنترل نفس خود محكمتر؛ که «عفّت سرآمد همه خوبیهاست». (غرر الحكم، ح 1168)
لذا در قرآن در توصيف مومنان و عباد الرحمن مي‌فرمايد: «و لا يزنون» دامان عفتشان هرگز آلوده نمي‌شود و زنا نمي‌كنند. (فرقان ـ 68)
انسان ديندار بر سر دو راهي پاكي و آلودگي، پاكي را برمي‌گزيند. حضرت امام رضا(ع) میفرماید: «ايمان، شناخت به دل، اقرار به زبان و كردار به اندام‏هاست». (میزان الحکمه، ج 1، ص 301) کردار به اندام، حیای چشم و اعضای دیگر را در بر می‌گیرد و لذا حیای بدن جزیی از حقیقت ایمان است.
راهکارهای گسترش عفاف
1) كنترل و محدود سازي نگاه
نگاه ، نقطه عطف روابط زن و مرد است كه اگر كنترل نشود زمينه ساز ادامه ارتباط واهد شد و پي آمدهاي نامطلوبي بر جاي خواهد گذاشت . مردان و زنان كه توانايي مهار نگاه خويش را داشته باشند انحراف جنسي را مهار مي كنند و زمينه ساز اجتماع سالم مي‌شوند. ريشه بيشتر ناهنجاري‌هاي جنسي بيانگر آن است كه نگاه آغاز گر اين مسئله بوده است.
امام رضا(ع) در پاسخ به اینکه چرا نگاه مردان نامحرم به موی زنان نامحرمِ متأهل و مجرد حرام است؟ فرمود: زیرا این نگاه، زمینه ساز هیجانی در فرد است که به فساد کشش ایجاد می کند و زمینه ارتکاب عمل ناپسند را که حرام است، فراهم می سازد. (بحارالانوار، ج 103، باب 61-62)
در جاي ديگر نيز مي‌فرمايند: ‌«نگاه به موي زنان حرام است، چون موجب تحريک و فساد است.»(همان)
پیامبر اکرم(ص)، از شدّت حجب و حیا نگاهشان به زمین بیش از نگاهشان به آسمان بود، عفت ایشان و احترامشان نسبت به هم نشینانشان از همه بیشتر بود و هنگامی که با اصحاب می نشستند، اگر جا برای نشستن تنگ بود، جمع‌تر می‌نشستند تا آنان راحت بنشینند.(کافی ،ج4، ص21)
از فسادها و فحشاهايي که منشاء آن چشم چراني است، مي توان به موارد ذيل اشاره کرد :
- تجاوز به عنف
- گرفتاري به معضل استمناء
- اختلاط و آميزش زنان و مردان در جامعه و برقراري روابط نامشروع
- خريد و فروش زنان و کودکان به خاطر مسائل جنسي
- فيلم و سي دي هاي مبتذل براي گسترش فساد و فحشاء و ... .
بايد گفت که همه اين موارد، يکي از منشأهايش نگاه آلوده است که باعث مي شود، جامعه و مردم تنزل كنند و آنها را به فکر شهوت راني و هوسبازي بيندازد
در سالهاي اخير منشا بيشتر طلاقها نگاه آلوده ذكر شده است.
2) برخورد شديد با روابط جنسي نامشروع
مقام معظم رهبري در شرح حديث «ما من شىءٍ أحبّ إلى اللّه بعد معرفته من عفّة بطن وفرج، وما من شىءٍ أحبّ إلى اللّه من أن يسأل.» من مواعظ علي بن الحسين(ع) (تحف العقول، ص 282)
مي‌فرمايند: علت اينكه حضرت، محبوب‏ترين امور نزد پروردگار را بعد از معرفت خدا، عفت بطن و فرج، دانسته و ساير واجبات و عبادات مثل نماز را ذكر نفرموده، اين است كه: عفت، جلوگير عامل مزاحم است و هميشه، تأثير عامل مزاحم، بيشتر از عامل مُعِدّ است، مثل اين است كه كسى غذاهاى مفيد و مقوى مصرف كند اما از آن طرف به‌طور منظم يك سم يا ميكروبى را وارد بدن نمايد بديهى است اثرى نخواهد كرد.
در مسائل معنوى، نيز اگر انسان عبادات زيادى انجام دهد اما مرتباً ميكروب گناه را در كالبد روح خود وارد كند، اثر عباداتش خنثى مى‏شود. ولى اگر آئينه قلب خود را با گناه تيره نكند فطرت الهي اش او را به رشد و كمال هدايت مى‏نمايد. پس ترك گناه اهم از فعل عبادت است و لذا شيطان بيشتر انسان را به گناه وسوسه مى‏كند تا ترك عبادت، چون وقتى گناه بر آدمى سيطره پيدا كرد عبادات او موجب تقرّب وى نخواهد شد.
پس محبوب‏ترين كارها، ترك دو گناه است يكى گناه بطن كه ارتباط پيدا مى‏كند با دنياطلبى، مال‏اندوزى و طمع‏ها و ديگرى شهوات جنسى است.
قرآن در اين خصوص با لحني شديد مي فرمايد: «هریک از زن و مرد زناکار را صد تازیانه بزنید، و نباید رافت(و محبت کاذب) نسبت به آن دو شما را از اجرای حکم الهی مانع شود.»(نور ـ 2)
امام رضا(ع) میفرمایند: عمل زنا گناهش از آدم کشی و قتل نفس بیشتر است زیرا شخص قاتل جز مقتول کسی را فاسد نگرداند ولی شخص زناکار با این کارش نسلی را تا روز قیامت فاسد می‌گرداند. (تفسیر جامع البیان، جلد 4 صفحه 461)
3) حجاب و پوشش زنان و رعايت حريم محرم و نامحرم
پوشش مناسب مهم ترين عامل كاهش تنش در روابط زنان و مردان است . به همين سبب قرآن در آیه 31 سوره نور و آیه 59 سوره احزاب حدود پوشش را برای زنان تعیین می‌فرماید. آنچه از آيات پوشش و تفاسير شيعه و اهل سنت بر مي آيد حدود پوشش براي زنان سر و گردن و تمام بدن است و فقط وجه و كفين مي توانند ديده شوند زنان بايد زينتهاي خود را از نگاه نامحرم بپوشانند . حضرت فاطمه(س) مي‌فرمايند «بهترين زنان، زني است كه مردي را نبيند و مردي هم او را نبيند». (منهاج الصالحین، ج3، ص13)
فلسفه پوشش، جنبه رواني، جنبه اجتماعي و هم بعد استحكام خانوادگي آن است. در آماري كه سال 88 داده شد 49 درصد طلاق ها ريشه بي حجابي و بي عفتي داشته است(سايت ثبت اسناد كشور). اين آمار بيانگر آن است که اثر اجتماعي بي حجابي بيشتر از اثر فردي آن است.
البته مردان نيز نبايد با لباسهاي تنگ و شهوت انگيز در جامعه حضور يابند.
امام رضا(ع) مي‌فرمايند: «نگاه کردن به موهای زنان شوهردار وغیرشوهردار، حرام است؛ زیرا این نگاه، مرد را تهییج و تحریک می‌کند. و تهییج، شخص را به فساد و داخل شدن در حرام و اعمال ناپسندیده می‌کشاند و همچنین است حکم نگاه به غیر مو،‌ [که نگاه مرد به آنها حلال نیست،] مگر در موردی که حق‌تعالی [در قرآن، آن را استثنا کرده و] فرموده است: «بر زنان سالخورده که از ولادت و عادت بازنشسته، امید ازدواج ندارند باکی نیست که لباسهایشان را غیر از چادر بر زمین بگذارند و اشکالی ندارد که به موهای مثل این زنان نگاه شود».  (علل الشرایع، ج 2، ص 565)