آداب مهماني ومیزبانی از منظر اسلام (بخش اول)

کد خبر: ۳۹۵۳۰

تاریخ: ۱۶ اسفند ۱۳۹۳ - ۲۰:۰۳

حسين اترك

گنجينه روايات معصومان(ع) سرشار از رواياتي است كه به مسائل مهم اجتماعي همچون آداب مهماني مي‌پردازد. مهماني دادن و به مهماني رفتن، سبب انس و الفت ميان امت اسلامي شده، اتحاد و برادري را ايجاد مي‌كند؛ ازاين‌رو، در دين اسلام توصيه‌هاي فراواني به مهماني دادن و دعوت از مهمان شده است. ميزبان و مهمان دو طرف اين رفتار اجتماعي‌اند و هريك وظايفي در قبال ديگري دارد. برخي وظايف ميزبان، در روايات اسلامي ‌چنين بيان شده است: اكرام و استقبال از مهمان، پذيرايي كافي و مناسب از وي، غذا خوردن با مهمان، پرهيز از به‌كار گرفتن مهمان و بدرقه كردن وي. اما پاره‌ای از وظايف مهمان در برابر ميزبان عبارت است: از همراه نبردن غيرمدعو، نشستن در جايگاه تعيين‌شده از سوي ميزبان، كوتاه كردن زمان مهماني، نگاه داشتن چشم، تجسس نكردن و رازداري مسائل خانوادگي ميزبان.  آنچه در طی 2 بخش تقدیم می‌شود مروری بر برخی آداب مهماني ومیزبانی ازدیدگاه ائمه طاهرین(ع) است که آن را به نقل از دوفصلنامه معرفت اخلاقی شماره 12، تقدیم خوانندگان عزیزمی کنیم.

يكي از رفتارهاي اجتماعي، ديد و بازديد از خويشاوندان، همسايگان و به‌طوركلي افراد ديگر جامعه است. اين سر زدن و اطلاع از احوال همديگر در اصطلاح شرع «صله رحم» نام دارد. راه‌هاي مختلفي براي اجراي اين رفتار اجتماعي و صله رحم وجود دارد كه رايج‌ترين آنها مهماني دادن و دعوت كردن از دوستان و آشنايان است. مهمان‌نوازي و پذيرايي خوب و شايسته از مهمانان يكي از خصايل نيكو و ارزشمند دين اسلام شمرده مي‌شود. اسلام پيروانش را به مهماني دادن دعوت كرده و پاداش‌هاي‌ بزرگ و ارزنده‌اي براي مهمان‌نوازي تعيين كرده است. پيامبر اكرم(ص) ورود مهمان به خانه را هديه‌اي الهي مي‌دانست و مي‌فرمود:
إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً أَهْدَى لَهُمْ هَدِيَّةً قَالُوا وَ مَا تِلْكَ الْهَدِيَّةُ قَالَ الضَّيْفُ يَنْزِلُ بِرِزْقِهِ وَ يَرْتَحِلُ بِذُنُوبِ أَهْلِ الْبَيْتِ؛ هرگاه خداوند بخواهد خير و خوبي به جمعيتي برساند، هديه‌اي به سوي آنان مي‌فرستد. سؤال شد منظور از هديه چيست؟ فرمودند آن هديه، مهمان است كه با روزي خود وارد مي‌شود و هنگام رفتن، گناهان آن خانواده را به همراه مي‌برد! (مستدرک الوسائل نوري، 1407ق، ج 16، ص 258).
يكي از علاقه‌هاي اميرمؤمنان(ع) در دنيا پذيرايي از مهمان بوده است: «حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمْ ثَلَاثٌ إِطْعَامُ الضَّيْفِ وَ الصَّوْمُ بِالصَّيْفِ وَ الضَّرْبُ بِالسَّيْفِ»؛ از دنياي شما سه چيز محبوب من است: اطعام مهمان، روزه در تابستان، شمشير زدن [در راه خدا] (همان، ص 259).
معمولاً مردان بزرگ را رسم است كه در لحظات آخر زندگي خود، امور مهم‌تر را سفارش مي‌كنند. امام زين‌العابدين و امام محمدباقر(ع) يكي از توصيه‌هاي حضرت علي(ع) در لحظات پاياني عمر شريفشان را اكرام مهمان نقل مي‌كنند: «خدا را خدا را در مورد مهمان، او را راهي نكنيد مگر با احترام و راضي، اين وصيت [من] به شما است» (همان، ص 260).
مهمان‌نوازي و دوست داشتن مهمان چنان جايگاه و منزلتي دارد كه اميرمؤمنان(ع) فرموده‌اند:
مؤمني نيست كه مهمان را دوست داشته باشد، مگر اينكه در روز قيامت، از قبر خود درحالي خارج ‌شود كه صورتش چون ماه شب چهارده، نوراني است؛ جماعت به او نگاه مي‌كنند و مي‌گويند: او كيست؟ آيا پيامبري مرسل است؟ فرشته‌اي مي‌گويد: او مؤمني است كه مهمان را دوست مي‌داشت و اكرامش مي‌كرد و راه او غير از بهشت نيست (جامع الاخبارشعيري،1363، ص 136).
امام صادق(ع) پاداش اطعام مؤمن را براي انسان‌ها بي‌شمار بيان كرده‌اند: «هركس مؤمني را طعام دهد تا سير شود، هيچ‌كس از مخلوقات خداوند نمي‌داند چه مقدار پاداش در آخرت دارد، نه ملك مقربي و نه نبي مرسلي، به‌جز خداوند، پروردگار عالمين» (اصول کافی، 1388، ج 2، ص 201).
پيامبر اكرم(ص) ‌نيز درباره ثواب اطعام مهمان و به‌طوركلي اطعام مسلمان، مي‌فرمايند: «هركس سه نفر مسلمان را طعام دهد، خداوند او را [از طعام‌هاي] سه بهشت در ملكوت سماوات: جنت فردوس، جنت عدن و جنت طوبي طعام دهد و از [ميوه] درختي در بهشت عدن كه خداوند خود به دستش آن را كاشته است، به او دهد» (همان، ص 200).
ترغيب به مهماني دادن
نخستين نكته مهم كه در روايات ديني با آن روبه‌رو مي‌شويم اهميت و ارزش مهماني دادن و پذيرايي از ديگر مؤمنان است. اين اصل مهم اجتماعي را مي‌توان در قالب اصول اجتماعي مهمتر و عالي‌تر ديگري مانند اصل اخوت و برادري مؤمنان و اصل صله رحم تبيين كرد. براساس آيه: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» بناي شارع مقدس در امت اسلامي ‌ايجاد اتحاد و برادري ميان امت اسلامي ‌است. اتحاد و برادري ميان امت اسلامي ‌در سطح كلان، جز با ارائه راهكارهاي عملي در سطح خرد به‌دست نمي‌آيد. برخي راهكارهاي ايجاد برادري و اتحاد در سطح خرد، توصيه به اداي صله رحم در سطح فاميل و خويشاوندان و نيز رسيدگي به همسايگان هم‌محله‌اي است. توصيه به مهماني دادن و رفتن را نيز مي‌توان در همين جهت تفسير كرد. با اين تفاوت كه توصيه به مهماني دادن سطح بالاتري از دو سطح فاميلي و همسايگي را دربر مي‌گيرد؛ زيرا مهمان كردن ديگران، هم شامل خويشاوندان، هم همسايگان مي‌شود و هم افراد غريبه و ناآشنا. پيامبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «هر خانه‌اي كـه مهمان وارد آن نـشود، فرشتگان واردش نمي‌شوند» (همان).
امام علي(ع) نيز يكي از وظايف ثروتمندان را برپايي مهماني بيان فرموده‌اند: «هركه خداوند به او ثروتي دهد، بايد با آن به خويشانش رسيدگي كند و مهمان‌داري کند» (نهج‌البلاغه، خ 142).
همچنين، در روايت آمده است كه روزي امام علي(ع)‌ را غـمگين يافتند. سبب را جـويا شدند. حضرت فرمود: «هفت روز است كه مهماني بر ما وارد نشده است» (ارشاد القلوب ديلمي، 1412ق، ج 1، ص 136).
البته برپايي مهماني بايد به قصد قربت و در راه خدا باشد. پيامبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «كـسي را كه براي خدا دوستش داريد، به غذاي خود مهمان كنيد» (وسائل الشیعه حر عاملي، 1409ق، ج 24، ص274؛ کنزالعمال متقي هندي، 1389ق، ح 25881).
بنابراين مهماني دادن با نيت‌هايي غيرالهي مانند كسب شهرت، فخرفروشي به ديگران و... آثار و بركات مهماني با قصد قربت را نخواهد داشت.
تشويق به پذيرفتن دعوت مؤمن
ترغيب و تشويق به مهماني دادن و مهمان كردن ديگران، با هدف ايجاد برادري و دوستي ميان امت اسلامي تنها با ترغيب و تشويق دعوت‌شدگان به پذيرش دعوت دعوت‌كنندگان به مهماني امكان‌پذير است؛ ازاين‌رو، در روايات اسلامي، به پذيرش دعوت ميزبان تشويق شده است و نپذيرفتن دعوت ديگران نقض آداب اجتماعي شمرده مي‌شود. پيامبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «از ادب به دور است... كه مردي به مهماني دعوت شود و نپذيرد يا بپذيرد و غذا نخورد» (قرب الاسناد حميري، 1413ق، ص 160، ح 583).
در تبيين اين مطلب مي‌توان گفت دعوت ديگران به مهماني، نشانة توجه دعوت‌كننده به مدعو و بيانگر علاقه، اظهار دوستي و محبت او به مدعو است، ازاين‌رو، نپذيرفتن دعوت، به‌معناي بي‌توجهي به دعوت‌كننده و رد كردن رابطه دوستي و محبت اوست و اين با اصول ديني و اخلاقي مخالف است. ازاين‌رو، در روايات ديني، پذيرش دعوت ديگران و غذا خوردن با آنان نشانه علاقه‌مندي و دوستي بيان شده است. هشام‌بن‌سالم مي‌گويد: با عبدالله‌بن ابي‌يعفور وارد خانه امام صادق(ع) شديم؛ ما گروه فراواني بوديم و من در ميانشان از همه جوان‌تر بودم. امام ما را به صرف غذا دعوت كردند؛ همه سر سفره نشستيم و با حضرت غذا خورديم. حضرت رو به من كرده، فرمودند: «هشام! مگر نمي‌داني دوستي مسلمان با برادر مسلمانش وقتي ثابت مي‌شود كه با كمال علاقه از غذاي او ميل کند؟» (بحارالانوار، 1403ق، ج 15، ص 239).
پذيرفتن دعوت ديگران چندان اهميت دارد كه در رواياتي از پيامبر اكرم(ص)، حتي در صورت دور بودن منزل ميزبان و با وجود زحمت اياب و ذهاب براي مهمان، به پذيرش دعوت سفارش شده است: «به حاضران و غايبان امت خود سفارش مي‌كنم كه دعوت مسلمان را، حتي اگر از فاصله پنج ميل باشد، بپذيرند؛ زيرا اين كار بخشي از دين است» (المحاسن برقي، 1413ق، ج 2، ص 180، ح 1510).
اما با وجود توصيه‌هاي مؤكد براي پذيرفتن دعوت ميزبان، در برخي شرايط از پذيرفتن آن نهي كرده‌اند؛ از جمله، نپذيرفتن دعوت فاسق است. پيامبر اكرم(ص) در اندرزي بــه ابوذر مي‌فرمايند: «از غذاي مردمان فاسق تناول مكن» (وسائل الشیعه ،ج 24، ص 274). مورد ديگر، مهماني ثروتمنداني كه فقرا را به مهماني خود دعوت نمي‌كنند: «پـذيرفتن دعـوت كـسي كـه ثروتمندان بر سر سفره مهماني او هستند و فقيران حضور ندارند، كراهت دارد» (الدعوات راوندي، 1407ق، ص 141، ح 358).
پس از بيان فلسفه سفارش به مهماني دادن و رفتن و نيز اهميت اين موضوع در دين اسلام، به بيان آداب و وظايف ميزبان و مهمان در قبال يكديگر مي‌پردازيم.
آثار و بركات مهمان براي ميزبان
برخلاف تصور برخي كه مهمان را مايه زحمت و دردسر مي‌دانند، در روايات ديني بركات دنيوي و اخروي فراواني براي مهمان شمرده شده است. امام‌رضا(ع) به نقل از پدران خود و آنان به نقل از رسول خدا(ص) اكرام مهمان را در يك جامعه، ضامن خوشي و سلامت آن دانسته‌اند: «هميشه امتم در خوشى و خوبى هستند تا زمانى كه با هم دوستى كنند و امانت را بپردازند و از حرام دورى كنند و از مهمان‏ پذيرايى كنند و نماز را برپا دارند و زكات بدهند، چون‏ انجام ندهند گرفتار قحطى و خشكسالى شوند» (مستدرک الوسائل ،ج 16، ص 258).
امام صادق(ع) نيز اجر و ارزش مهمان‌داري را از آزاد كردن بنده بالاتر دانسته و فرموده‌اند: «اگر مؤمني دو نفر مؤمن را با غذا پذيرايي كند، بالاتر از اين است كه برده‌اي را آزاد كرده باشد» (کافی، ج 2، ص 201).
بركات مهمان براي ميزبان، هم شامل دنيا و هم شامل آخرت است. مهمان، باعث ريزش گناهان ميزبان و حرام شدن جهنم بر او و راهنماي او به بهشت برين است. پيامبر اكرم(ص) نگاه محبت‌آميز به مهمان را مانع آتش جهنم بيان كرده‌اند: «هيچ بنده‌اي نيست كه مهمان برايش بيايد و به صورت او نظر كند مگر اينكه چشم او بر آتش جهنم حرام گردد» (مستدرک الوسائل، ج 16، ص 258).
همچنين پيامبر اكرم(ص) در روايت ديگري مهمان را راهنماي بهشت خوانده‌اند: «الضَّيْفُ دَلِيلُ الْجَنَّةِ»؛ مهمان، راهنماي بهشت است (همان، ص 257).
حضرت علي(ع) مهمان‌نوازي را سبب آمرزش گناهان بيان كرده‌اند:«هر مؤمني كه صداي مهماني را بشنود و خوشحال شود، گناهانش آمرزيده مي‌شود، اگرچه گناهان او به اندازه زمين تا آسمان باشد» (همان).
ازآنجاكه دراين احاديث سياق كلام مطلق است، هم شامل مهمان دعوت‌شده و هم مهمان دعوت‌نشده مي‌شود؛ از‌اين‌رو، اين پاداش‌هاي الهي، مي‌تواند انگيزه‌اي براي تكريم بيشتر، همراه با گشاده‌رويي، نسبت به مهمان ناخوانده براي كساني باشد كه به مهمانان ناخوانده چندان روي خوش نشان نمي‌دهند.
وظايف ميزبان
1. اكرام مهمان
نخستين وظيفه ميزبان در قبال مهمان تكريم او است. پيامبراكرم(ص) به دختر خود، حضرت فاطمه(ع)،درباره لزوم اكرام مهمان چنين مي‌فرمايند: «هركس به خدا و روز واپسين ايمان دارد، بايد مهمانش را گرامي دارد» (کافی، ج 6، ص 285).
پيامبر(ص) در حديث ديگری اكرام مهمان را برابر با اكرام انبياء بيان كرده‌اند:«هركس مهمان‏ را گرامى دارد گويا هفتاد پيامبر را گرامى داشته و هركس درهمى به مهمان انفاق كند گويا يك ميليون دينار در راه خدا انفاق كرده‏ است» (ارشادالقلوب، ص 138).
تكريم، مفهومي كلي است كه در برخورد توأم با گشاده‌رويي و لبخند، گفتار و رفتار توأم با احترام و ارزش‌گذاري مصداق مي‌يابد. آگاهي از زمان رسيدن مهمان، پيشواز رفتن براي او، گرفتن چمدان و وسايل همراه مهمان و حمل آنها، مقدم داشتن در ورود به منزل، جفت كردن كفش‌هاي او، راهنمايي و معين كردن بهترين جاي منزل براي نشستن و اقامت او، تهيه غذاهاي لذيذ و متنوع و... مي‌تواند مصاديق اكرام به مهمان باشد.
ممكن است براي برخي افراد جفت كردن كفش مهمان سخت بيايد و آن را كسر شأن خود بشمارند؛ ولي پيامبر اكرم(ص) از حيا كردن و خجالت كشيدن در خدمت رساندن به مهمان نهي كرده‌اند (مستدرک الوسائل، ج 16، ص 260).
يكي از مصاديق اكرام مهمان كه در روايات به آن اشاره شده است آوردن خلال دندان براي او پس از صرف غذا است. امام صادق(ع) از جد خود، رسول اكرم(ص) نقل مي‌كنند كه: «إِنَّ مِنْ حَقِّ الضَّيْفِ أَنْ يُكْرَمَ وَ أَنْ يُعَدَّ لَهُ الْخِلَالُ»؛ حق مهمان آن است كه اكرام شود و برايش خلال آماده گردد (کافی، ج 6، ص 285).
تكريم مهمان فقط به مهمانان با شأن بالاي اجتماعي مختص نيست، هر مهماني را بايد اكرام كرد، حتي اگر سطح اجتماعي پائيني داشته باشد. اميرمؤمنان(ع) فرموده‌اند: «مهمان خود را اكرام كن، گرچه او حقير و كوچك باشد» (مستدرک الوسائل، ج 16، ص 260).
2. پذيرايي بدون سؤال
همان‌گونه كه گفته شد نخستين و اصلي‌ترين وظيفه ميزبان، اكرام مهمان است. از مصاديق اكرام، تهيه غذا و نوشيدني‌ براي مهمان است. مهماني كه در گرماي تابستان يا سرماي زمستان از راه مي‌رسد، انتظار پذيرايي با غذا و نوشيدني گرم يا سرد، بر حسب زمان مهماني، دارد. نكته بسيار ظريفي كه در روايات ديني درباره پذيرايي از مهمان نقل شده، اين است كه ميزبان نبايد از مهمان خود حتي اگر ناخوانده و سرزده باشد، بپرسد كه چيزي ميل دارد يا نه؟ متأسفانه گاه در جامعه ما ديده مي‌شود كه ميزبان، مخصوصاً اگر مهمانش سرزده باشد و پس از صرف شام يا نهار رسيده باشد، براي اينكه زحمت تهيه غذا براي مهمان را به خود ندهد، با پرسش‌هايي مانند: «آيا غذا خورده‌ايد؟»، «اگر ميل داريد غذا تهيه كنم؟» مهمان را به رودربايستي انداخته و از او اين اعتراف را مي‌گيرند كه «بله، غذا خورده‌ام، زحمت نكشيد».
3. پذيرايي كافي و مناسب از مهمان
همان‌طور كه گفته شد ازآنجاكه دعوت به مهماني، نشانه دوستي و علاقه است، بنابراين، نزد مهمان انتظاري براي احترام ديدن و تكريم شدن از سوي ميزبان ايجاد مي‌شود؛ چراكه دعوت ديگران به مهماني و برخورد سرد و بي‌روح با آنان، چيزي غير از يك تناقض دروني درك‌شدني نيست. راه‌هاي تكريم مهمان، با توجه به شأن و منزلت او نزد ميزبان، مي‌تواند گوناگون باشد؛ يكي از آنها برخورد توأم با گشاده‌روي و احترام زباني و عملي است و ديگر پذيرايي مناسب و كافي از مهمان.
امام صادق(ع) با تفكيك دو نوع مهمان، آنان را به ناخوانده و خوانده دانسته، وظايف ميزبان در قبال هريك را به‌خوبي بيان مي‌كنند: «هرگاه بـرادرت ناخوانده بر تو وارد شد، همان غذايي كه در خانه داري برايش بياور و هرگاه او را دعوت كردي در پذيرايي از او زحمت بكش» (المحاسن،ص 179، ح 1506).
بنابراين، ميزبان در پذيرايي از مهمان دعوت‌شده، بايد همه توان خود را صرف كرده و در خانه هر غذاي لذيذي كه دارد، براي او مهيا كند و چيزي دريغ ننمايد. اما در پذيرايي از مهمان ناخوانده لازم به تكلف و در سختي ‌انداختن خود و خانواده نيست و مهمانان ناخوانده بايد به اين نكته توجه داشته باشند. ازاين‌رو، پيامبر اكرم(ص) فرموده‌ا‌ند: «اگر كسي هزار درهم صرف سفره كند و مؤمني از آن غذا بخورد اسراف نيست» (حلیه المتقین، ص 66).
اما حد و اندازه تلاش ميزبان در تكريم مهمان و پذيرايي او چه اندازه بايد باشد؟ آيا جايز است بيش از توان، خود و خانواده‌اش را به زحمت اندازد و مانند برخي مردم براي حفظ آبروي خود پيش مهمانان، خود را با انواع مشكلات مانند قرض گرفتن فرش و مبل از همسايه و سفارش غذاهاي گران و متنوع از رستوران به زحمت اندازد؟ پيامبر اكرم(ص) پاسخ اين پرسش را چنين مي‌دهند: «هيچ‌كس نبايد بيش از توانش، خود را براي مهمان به زحمت اندازد» (کنزالعمال، ح 25876).
بنابراين، حد و اندازه تلاش براي پذيرايي كافي از مهمان، توان و استطاعت ميزبان است. دين اسلام، هيچ‌گاه مؤمنان را به امري خارج از توانشان مكلف نساخته است، چه در عبادات و امور فردي و چه در معاشرت و امور اجتماعي. امام رضا(ع) وظيفه ميزبان در پذيرايي از مهمان را با توضيح بيشتري بيان فرموده‌اند. ايشان داستاني درباره جد بزرگوارشان، اميرمؤمنان(ع) نقل مي‌كنند كه روزي مردي ايشان را به مهماني دعوت كرد. اميرمؤمنان(ع) به او فرمودند: «دعوت تو را مي‌پذيرم به شرط اينكه سه قول به من بدهي. آن مرد گفت: چه قولي؟ اي اميرمؤمنان! حضرت فرمود: از بيرون خانه، چيزي براي من تهيه نكني، آنچه در خانه‌ات آماده داري از من دريغ نكني و به زن و فرزندانت اجحاف ننمايي. مرد گفت: قبول مي‌كنم اي اميرمؤمنان. پس علي‌بن‌ابي‌طالب(ع) دعوت او را پذيرفت» (عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 42، ح 138).
ابورافع، يكي از اصحاب پيامبر اكرم(ص)، نقل مي‌كند كه روزي براي پيامبر مهماني رسيد. ايشان مرا براي خريد كالايي نزد فردي يهودي فرستاد و فرمود كه از آن شخص يهودي به نسیه چيزي بخر؛ تا پايان ماه رجب پول آن را مي‌پردازم. يهودي نپذيرفت مگر به رهن گذاشتن چيزي؛ نزد پيامبر برگشتم و ايشان زره خود را رهن دادند (مستدرک الوسائل، ج 13، ص 418).
در اينجا ممكن است تصور شود كه پيامبر براي مهمان ،خود را به زحمت‌ انداخته‌ و رهن و بيع سلف كرده‌اند؟ پاسخ آن است كه بيع سلف(نسیه) يكي از بيع‌هاي جايز است كه در زمان پيامبر رايج بود؛ گرچه در زمان ما كمتر كاربرد دارد. بنابراين، وقتي ميزبان مي‌داند كه در آخر ماه درآمدي دارد، بيع سلف يكي از بيع‌هاي مجاز و رايج است؛ ازاين‌رو انجام اين كار خارج از طاقت محسوب نمي‌شود. همچنين، وقتي چيزي در خانه است كه مي‌توان به رهن گذاشت، پس در اين قسمت زحمتي نيز وجود ندارد. بر اين اساس، ايشان خارج از طاقت خود رفتار نكرده‌اند.
بنابراين، دين مبين اسلام گرچه به تكريم مهمان، سفارش فراوان كرده، از زياده‌روي و اسراف در اين زمينه نيز منع كرده است و به‌هيچ‌وجه به زحمت انداختن خارج از طاقت خود و خانواده را جايز نشمرده است.
وقتي ميزبان همه تلاش خود را كرد و هرچه داشت پيش روي مهمان خود گذاشت، مهمان چه وظيفه‌اي در قبال آن دارد؟ پيامبر اكرم(ص) اين وظيفه را چنين بيان كرده‌اند: «مرد (ميزبان) را همين گناه بس، كه غذايي را كه پيش برادران خود مي‌گذارد كم شمارد و مهمانان را همين گناه بس، كه آنچه را برادرشان در برابرشان مي‌گذارد كم شمارند» (المحاسن، ح 1533).
مهمان نبايد آنچه را ميزبان پيش روي او نهاده است، كم شمارد و اگر از ميزبان سطح اجتماعي بالاتري دارد و آنچه ميزبان برايش تدارك ديده است، پايين‌تر از سطح اجتماعي اوست، نبايد رفتار ميزبان را بي‌توجهي بداند؛ چراكه او هرچه داشته صادقانه پيش او نهاده است. ميزبان نيز نبايد عمل خويش را كم‌ارزش بشمارد.
معناي روايت فوق در داستاني از شيعيان ائمه به‌خوبي بيان شده است. صفوان مي‌گويد:
روزي عبداللّه‌بن‌سنان به خانه من آمد؛ گفت چيزي در خانه داري؟ گفتم: آري، پسرم را فرستاده‌ام كه گوشت و تخم مرغ بخرد. (ظاهراً صفوان، عبداللّه را دعوت كرده يا از آمدن او اطلاع داشته است). عبداللّه ناراحت شد و گفت: او را كجا فرستادي؟ هرچه زودتر او را برگردان، مگر در خانه سركه و روغن زيتون نداري؟ گفتم بله سركه و روغن زيتون هست. گفت: هرچه موجود است بياور، بي‌سبب خود را به زحمت مينداز، زيرا امام صادق(ع) فرموده‌اند: «نابود باد كسي كه چيزي در خانه دارد براي برادرش نياورد و آن چيز را كوچك و بي‌ارزش شمارد و نابود باد كسي كه چيزي برايش ‌آورند، آن را سبك شمارد» (سفینه البحارشیخ عباس قمی، ج 2، ص 76).
ممكن است افرادي از مهماني دادن به سبب اينكه سرمايه و روزي‌اي كه مي‌توانند براي خانواده‌شان خرج كنند، بايد خرج ديگران كنند، پرهيز كنند يا ممكن است ميزباني تصور كند اگر هرچه در خانه دارد براي مهمان بياورد، ممكن است خود دچار فلاكت شود، پس در پذيرايي از مهمانش همه تلاشش را نكند. احاديث فراواني در رد اين‌گونه پندارهاي غلط نقل شده است. از منظر دين اسلام، روزي مهمان تضمين شده است و ميزبان نبايد نگران آن باشد. پيامبر خدا فرموده‌اند: «مهمان، روزي خود را مي‌آورد و گناهان اهل خانه را مي‌برد» (بحارالانوار، ج 72، ص 461).
همچنين ايشان در روايت ديگري فرموده‌اند: «كسي كه اطعام مي‌كند، رزق و روزي براي او سريع‌تر از سرعت فرو رفتن كارد در كوهان شتر مي‌رسد» (المحاسن، ح 1533).
4. غذا خوردن همراه مهمان
يكي ديگر از وظايف ميزبان آن است كه پس از تهيه غذا براي او، خود نيز همراه مهمان غذا بخورد. پيامبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «هركس دوست دارد خدا و رسولش او را دوست داشته باشند، با مهمانان خود غذا بخورد» (نهج‌‌البلاغه، خ 176).
امام صادق(ع) سنت و روش پيامبر در غذا خوردن با قوم و مهمانان خود را چنين بيان كرده‌اند كه ايشان پيش از همه، دست به غذا مي‌برد و شروع به غذا خوردن مي‌كرد و آخر از همه دست از غذا مي‌كشيد تا همه مهمانان غذاي كافي خورده باشند (کافی، ج 6، ص 285).
سبب اين دستور در روايات ديگر، شرم و حياي مهمان از غذا خوردن به‌تنهايي بيان شده است. روشن است كه اگر ميزبان زودتر از مهمان دست از غذا بكشد، مهمان در ادامه غذا خوردن دچار مشكل مي‌شود و از اينكه ديگران دست از غذا كشيده‌اند او هنوز مشغول غذا خوردن است، شرم كند و با وجود گرسنگي مجبور به ترك سفره شود.
5. پرهيز از به‌كار گرفتن مهمان
ميزبان بايد توجه كند كه مهمان خود را به‌كار نگيرد؛ زيرا اين كار خلاف اصل تكريم مهمان است. ابن ابي‌يعفور مي‌گويد: «در خانه امام صادق(ع) مهماني را ديدم؛ روزي او براي انجام كاري برخاست، حضرت به او اجازه نداد و شخصاً آن كار را انجام داد و فرمود: رسول خدا(ص) از به‌كار گرفتن مهمان، نهي فرموده است» (همان، ص 283).
در روايت ديگري از امام محمد باقر(ع) آمده است كه ايشان فرموده‌اند: «به‌كار گرفتن مهمان، جفا [در حق او] ست...» (همان، ص 284).
6. وانداشتن مهمان به كاري كه دوست ندارد
وظيفه ديگر ميزبان كه در جهت وظيفه اصلي او يعني اكرام و پذيرايي شايسته از مهمان است، وانداشتن او به انجام كارهايي است كه تمايل به انجامشان ندارد. گاه ميزبان، كاري را كه خود به انجامش علاقه دارد، به گمان آنكه مهمانش نيز آن را دوست دارد، از او مي‌خواهد و بدين‌ترتيب او را در رودربايستي قرار مي‌دهد. پيامبر اكرم(ص) دراين‌باره فرموده‌اند: «هركس به خدا و روز قيامت ايمان دارد، بايد مهمانش را اكرام كند و... مي‌فرمودند: مهمانت را به انجام چيزي كه براي او سخت است، وادار نكن» (مکارم الاخلاق طبرسي، 1412ق، ص 135).
7. بدرقه مهمان
وظيفه آخر ميزبان، بدرقه مهمان با احترام و گشاده‌رويي است. پيامبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «يكي از حقوق مهمان، اين است كه او را از اتاق تا درب خانه، همراهی و بدرقه كني» (سفینه البحار، ج 2، ص 76).
در روايت زيبايي از امام محمد باقر(ع) آمده است كه ايشان فرموده‌اند: «... وقتي مهماني بر شما وارد شد، او را (در حمل وسائلش)كمك كنيد و وقتي خواست از پيش شما برود، كمكش نكنيد، چراكه مايه حقارت و بي‌ارزش شدن مهمان است؛ و براي او زاد و توشه بگيريد و توشه‌اش را پاك گردانيد كه اين، سخاوت است» (‌كليني، 1388، ج 6، ص 284).
نكته زيبا و ظريفي كه در اين حديث وجود دارد آن است كه كمك كردن به مهمان هنگام ورود و گرفتن چمدان‌ها و وسايل همراه او نشانه علاقه ميزبان به ورود مهمان و نشانه تكريم اوست؛ ولي هنگام رفتن مهمان، كمك كردن در جمع‌كردن وسايل و بردن آنها ممكن است براي مهمان اين سوتفاهم پيش آيد كه ميزبان از دست او خسته شده و مشتاق رفتنش است.