نگاهی به مشکلات زعفرانکارها و بازار تجاری این محصول(بخش نخست)

طلای سرخ در دست دلالان سودجو!(گزارش روز)

زعفران،این گیاه خوش رنگ و خوش خوراک در اغلب غذاهای سنتی ایران کاربرد دارد. از انواع پلو‌ها گرفته تا خوروش قیمه و مرغ سوخاری و حتی برخی دسرهای شیرین ایرانی مثل شله‌زرد و حلواها همگی با رنگ و طعم زعفران آنی می‌شوند که به دست پخت کدبانوهای ایرانی شهرت جهانی می‌بخشند.

کد خبر: ۳۶۲۴۴

تاریخ: ۱۰ بهمن ۱۳۹۳ - ۲۰:۲۱

گالیا توانگر

اما متاسفانه این روزها زعفران تقلبی نه تنها پایش به آشپزخانه‌های ما باز شده و غذاهای ما را بی‌طعم و بی‌مزه کرده،بلکه در بازار جهانی نیز مشکلات عدیده‌ای برای فعالین این بخش ایجاد کرده است و دو سوال را پیش روی افکار عمومی قرار داده است: آیا این زعفران اصل است؟ و چطور اصل را از فرع و تقلبی تشخیص دهیم؟ دو سوال متداولی که از زبان اغلب مشتریان در زعفران فروشی‌های بازار شنیده می‌شود.
گلبرگ‌های گلرنگ، گلبرگ گل همیشه بهار، ریشه‌های گوشت خشک شده راسته (همراه با استفاده از اسپری روغن‌های بی‌قیمت)، اسپری عسل و آب یا گلیسیرین، محلول‌پاشی نیترات آمونیم و نیترات پتاسیم، استفاده از قند آئورت، کلاله‌های ذرت، ریشه‌های گندم و جو، ریزوم زردچوبه، پرز‌های انار، زعفران‌های زینتی و تفاله‌های مجدد خود زعفران راه‌های عرضه زعفران تقلبی است!افزایش قیمت زعفران،روانه شدن انبوه محصولات تقلبی به بازارهای جهانی به نام محصول ایرانی و نبود برند در زمینه تولید محصول داخلی همه و همه از مشکلات بزرگ حال حاضر این صنعت به حساب می‌آید.  این روزها  نحوه شناسایی ظاهری و علمی گیاه زعفران برای مشتریان بسیار حائز اهمیت است. اندام مصرفی زعفران ( کلاه و خامه) باید به‌صورت کامل قابل مشاهده باشد و سالم بودن اندام زعفران پس از خشک‌شدن نیز از دیگر راه‌های شناسایی است. در صورتی که زعفران را در یک برگه کاهی فشار داده و در آن حالت، هیچ نوع چربی خارج نشود، نشان از اصل بودن گیاه دارد. زعفران در صورت آتش گرفتن حالت کریستاله پیدا می‌کند.
استانداردها ضامن جایگاه زعفران ایرانی در بازار جهانی
در مغازه‌های بازار که چاشنی‌های معطر می‌فروشند می‌توان انواع بسته بندی‌های زعفران را دید که روبروی چشمان مشتری ردیف شده‌اند. حتی اگر بسته بندی اعلا باشد دلیلی برای اطمینان خاطر مشتریان نیست و باز هم با دیده تردید می‌نگرند. مگر در مواردی که مارک داخلی مشهوری پیش رویشان گذاشته شود که در آن صورت هم همان سوال متداول این روزها -آیا این زعفران اصل است؟- تکرار می‌شود.
محمد رمضانی یک کارشناس صنایع غذایی در گفت و گو با گزارشگر کیهان ضمن بیان اینکه در ایران تقلب کمتری نسبت به کشور امارات در بازار زعفران صورت می‌گیرد، می گوید:«ما باید مراقب نام زعفران ایرانی در بازار‌های جهانی باشیم.نباید فراموش کنیم تقلب‌هایی که در کشورمان در مورد زعفران صورت می‌گیرد، باعث بدنام شدن زعفران ایران در بازارهای جهانی می‌شود.در آتیه نیز این صنعت را دچار بحران‌هایی خواهد ساخت.لذا باید هر چه سریع‌تر جلو این تقلب گرفته شود. ضمن اینکه متقلبین بدانند شاید با این قبیل شیوه‌ها به صورت مقطعی سودهایی به دست بیاورند اما در طولانی مدت ودر صورت تداوم این قبیل تقلب‌کاری‌ها جایگاه زعفران ایران در بازار جهانی به کل از بین خواهد رفت و کلیه فعالین و شاغلین در این صنف دچار صدمات و لطمات فراوانی خواهند شد.»
این کارشناس ادامه می‌دهد:«اکنون استفاده از گل گلرنگ بیشترین نمونه تقلب در مورد زعفران است که حتی برخی به این گیاه عنوان زعفران مصنوعی را نیز می‌دهند. ضمن این‌که استفاده از کاکل ذرت و گوشت‌های رشته رشته شده که با رنگ زعفران رنگ‌آمیزی شده‌، از دیگر تقلب‌هایی است که در بحث زعفران صورت گرفته و باعث بدنامی کشورمان می‌شود. هرچند استانداردهای کشور بسیار قوی است و زعفران‌هایی که از مجاری قانونی صادر می‌شود، به‌دلیل استفاده از روش‌های پیشرفته ملکولی بشدت کنترل می‌شود و حتی اگر چندصدم درصد تقلب در زعفران‌ها صورت گرفته باشد، براحتی تشخیص داده می‌شود،اما روشن است که برند‌سازی جلو بسیاری از این تقلب‌ها را خواهد گرفت،چرا که معمولا شرکت‌های صاحب نام نمی‌آیند با تقلب نام و اعتبار خود را زیر سوال ببرند. کسانی که می‌خواهند طولانی مدت در این صنف مشغول باشند به این نتیجه رسیده‌اند که هیچ چیز جز فعالیت صادقانه و استاندارد جای پایشان را در بازار داخلی و خارجی محکم نخواهد کرد.»
وی ‌درتکمیل ‌صحبت‌هایش  می‌گوید:«متاسفانه افزایش قیمت زعفران باعث ایجاد تقلب در این محصول شده است، بنابراین باید با دید بلندمدت برای بازار زعفران برنامه‌ریزی کنیم تا در سطح کلان و از نظر اجتماعی منافع کل مخاطبان این بازار حفظ شود. اجرای طرح شناسنامه‌دار کردن زعفران از مبدا و معرفی مراکز خرید این محصول از سوی دولت برای جلوگیری از سوءاستفاده دلالان ضروری است.
عدم ثبات قیمت‌ها درتولید و صادرات
خشکسالی و کمبود آب،نبود ثبات قیمت در بازار،کمبود نقدینگی، بالابودن هزینه‌ بازاریابی،عدم معرفی برند واحدهای تخصصی صادراتی زعفران در سطح بازارهای جهانی، بی‌ثباتی قیمت‌ها در بازار داخلی، ضعف ساماندهی و مدیریت بر بازار زعفران و وجود فعالیت‏های غیرتخصصی و کنترل نشده و تقلب زعفران در بازارهای جهانی از مهم‌ترین مشکلات صنعت زعفران ایران محسوب می‌شوند.
هم اکنون 98درصد زعفران‏ کشور در استان خراسان رضوی و جنوبی و 2 درصد در دیگر نقاط کشور تولید می‌شود. خراسان جنوبی با 15 هزار و 250 هکتار زیرکشت زعفران (50‌تن زعفران)و با در اختیار داشتن 35 درصد از کل عرصه‌های زعفران‌کاری در کشور؛ ناخدای کشتی طلای سرخ ایران است که متاسفانه در سال جاری نیز کشاورزان این محصول با کوهی از مشکلات که ناشی از عوامل طبیعی  و انسانی است دست و پنجه نرم می‌کنند.
ارزش ريالي محصول زعفران خراسان جنوبی 180ميليارد ريال برآورد شده است. بیشترین سطح زیر کشت زعفران مربوط به شهرستان قاینات با سطح زیر کشت چهار هزار و 442 هکتار است. بطور کلی 95 درصد زعفران جهان در ایران تولید می‌شود که سهم خراسان جنوبی از این میزان 35 درصد است.
امیر خدا کرمی یک کشاورز زعفران کار قایناتی برایمان در باب مشکلات پیش روی خود می‌گوید:« امسال چندمین سال متوالی است که با مشکل سرمازدگی محصولمان روبه‌رو می‌شویم. از سویی خشکسالی و کمبود آب کشاورزی باعث شده محصول ما لب تشنه مانده و بخش قابل توجهی از کاشته‌هایمان از بین برود.بیشتر کشاورزان در منطقه ما هنوز هم که هنوز است به شیوه‌های سنتی محصول را کاشت،داشت و برداشت می‌کنند. این دور ماندن  از کشاورزی مکانیزه سبب شده هم آب کافی به محصول نرسد و هم با پایین آمدن کیفیت محصول رقابت در بازار جهانی را از دست بدهیم. این در حالی‌ست که کشور ما کشور سرزمین طلای سرخ نامیده می‌شود واز دیر باز نام،عطر و رنگ زعفران ایرانی زبانزد خاص و عام بوده است.»
در کنارمشکل سنتی بودن مراحل کاشت، داشت و برداشت زعفران،باید به مشکل ثابت نماندن قیمت زعفران در صادرات و واردات اشاره کرد.
این زعفرانکار قایناتی در مورد نوسان بیش‌از حد زعفران در بازارهای داخلی و خارجی می‌گوید:« افزايش کيفيت در توليد زعفران ايران منجر به افزايش رقابت بازار طلاي سرخ کشور در بعد بين المللي خواهد شد. در سال هاي اخير به دليل تلاطم شديد حاکم بر بازار توليد و صادرات زعفران، قيمت اين محصول در بازارهاي داخلي و به تبع آن در صادرات نيز دچار نوسانات شديدي شده و اين در حالي است که يکي از عوامل مهم ماندگاري و موفقيت در بازارهاي جهاني، ثبات است که اين ثبات در زمينه هاي قيمت و مقررات حاکم بر توليد و صادرات از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. نوسانات بيش از حد قيمت زعفران بازارهاي خارجي و مشتريان اين محصول را نسبت به ايران بي اعتماد مي کند و بخشي از مشتريان طلاي سرخ کشور که توان خريد محدود دارند به فکر کالاي جايگزين و يا حذف زعفران از چرخه مصرف خود مي‌باشند.»
برند‌سازی نیاز بازار رقابتی
درست مثل مشکلی که در اغلب شاخه‌های کشاورزی‌مان رواج دارد، در مورد زعفران نیز مشکلات بسته بندی و نبود برند مشخص دامن‌گیر این بخش نیز است.80 درصد زعفران ما به صورت خام صادر می‌گردد.کشورهایی چون اسپانیا، امارات متحده، ایتالیا، چین، فرانسه، انگلستان، استرالیا، سوئد، عربستان سعودی، کویت و بحرین بزرگ‌ترین وارد کنندگان زعفران ایران به شمار می‌روند.این قبیل کشورها زعفران ایرانی را به صورت خام با قیمت ارزان‌تر خریداری کرده و سپس با بسته بندی‌های لوکس و انواع و اقسام نام‌ها و برندها روانه بازارجهانی می‌کنند. واضح است که سود عایدی شان نیز چندین برابر تولید‌کننده اصلی می‌شود.
محسن احتشام نایب رئیس شورای ملی زعفران ایران ضمن بیان اینکه طرح ارتقای کیفیت و شناسه تولید زعفران برای دومین سال متوالی در 70 پایگاه فرآوری زعفران در خراسان رضوی و جنوبی در حال انجام است، می گوید:«متاسفانه بالا بودن نرخ سود بانکی و عدم حمایت‌های دولتی سبب شد تا عدم سودآوری کار، بحث فرآوری محصول در استان را از فعالیت بیاندازد. تاکنون در زمینه محصول زعفران تنها 10 برند خصوصی در ایران تهیه شده است. تقاضای ما این است که مسئولان از زعفران ایران در بازار‌های جهانی حمایت کنند چرا که حمایت از این محصول حمایت از کشاورزان است.»
کم آبی مشکل جدی زراعتکاران
براي آب رساني در هر هکتار از مزارع زعفران حدود سه ميليون تومان اعتبار مورد نياز است. با وجود 16 سال خشکسالي پی در پی و کم شدن منابع آبي 500 هکتاراز سطح زير کشت محصول زعفران شهرستان قاینات نيازمند آبياري با تانکر است.از سوی دیگردر تاریخ 14 آبان ماه سال جاری به دلیل وقوع باران در این تاریخ و در پی آن یخبندان به 20 درصد از مجموع 110 هکتار از مزارع این شهرستان خسارت وارد شد.این یخبندان مبلغ یک میلیارد و 550 میلیون ریال به مزارع شهرستان قاین خسارات وارد کرده است.این مشکلات زمانی بیشتر خودشان را نشان می‌دهند که کشاورزان منطقه همچنان بر سنتی کار کردن اصرار ورزیده وتاکنون اقدامی برای توسعه آبیاری تحت فشار در اراضی زعفران خود انجام نداده‌‌اند.
حسینی یکی از زراعتکاران خراسانی می‌گوید:«به دلیل خشکسالی برخی از کشاورزان اقدام به کندن پیاز زعفران خود کرده‌اند. زعفران کاران شهرستان قاین با کمبود آب مواجه هستند و بسیاری از کشاورزان آب مزارع خود را به وسیله تانکر تامین می‌کند که این از لحاظ اقتصادی به صرفه نیست. راستش را بخواهید با این ضررهای پی در پی که داشته ایم نمی‌توانیم هزینه آبیاری مکانیزه اراضی‌مان را متقبل شویم و به شدت نیازمند بسته‌های حمایتی دولتی هستیم.از سوی دیگر کارگاهی که طی سال گذشته به کشاورزان منطقه شیوه‌های نوین زراعت را آموزش می‌داد به دلیل کمبود اعتبار تعطیل شده است.»
عاطفه سحر خیز یکی دیگر از زراعتکاران زعفران خراسانی می‌گوید:«کار تماما به دست دلالان می‌چرخد. ما کشاورزان کمترین سود و دلالان بیشترین سود ممکن را از برداشت محصولمان می‌برند.»