وقتی هواپیما‌های سوخت‌رسان شکار شدند

ایران چگونه شریان حیاتی عملیات هوائی آمریکا را هدف قرار داد؟

کد خبر: ۳۳۰۶۹۵

تاریخ: ۱۲ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۲۱:۵۱

در جریان تحولات پس از آغاز «جنگ تحمیلی سوم» در ۹ اسفند 1404، یکی از مهم‌ترین اهدافی که در فهرست پاسخ‌های تلافی‌جویانه جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت، زیرساخت سوخت رسانی هوائی به جنگنده‌های دشمن بود.
در جریان تحولات پس از آغاز «جنگ تحمیلی سوم» در
۹ اسفند 1404، یکی از مهم‌ترین اهدافی که در فهرست پاسخ‌های تلافی‌جویانه جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت، زیرساخت‌های پشتیبانی و لجستیک هوائی دشمن بود.
در این میان، هواپیماهای سوخت‌رسان به‌عنوان ستون فقرات عملیات‌های دوربرد نیروی هوائی آمریکا و رژیم صهیونیستی، نقش حیاتی در تداوم حملات ایفا می‌کنند.
انهدام این پرنده‌ها نه‌تنها یک ضربه تاکتیکی، بلکه اختلالی راهبردی در چرخه عملیات هوائی دشمن محسوب می‌شود. یکی از شاخص‌ترین این اهداف، هواپیمای سوخت‌رسان KC135 بوده است که بررسی فنی آن اهمیت ویژه‌ای دارد.
معرفی و فلسفه طراحی
هواپیمای KC135 یک هواپیمای سوخت‌رسان استراتژیک مبتنی بر پلتفرم جت اولیه Boeing 367-80 است که با هدف پشتیبانی از بمب‌افکن‌های هسته‌ای در دوران جنگ سرد توسعه یافت.
این پرنده به‌مرور به ستون اصلی سوخت‌رسانی هوائی در ساختارUnited States Air Force تبدیل شد.
ساختار بدنه و طراحی آیرودینامیکی این هواگرد بر پایه بدنه‌ای از نوع نیمه‌مونوکوک آلومینیومی با تقویت‌کننده‌های طولی شکل گرفته است.
بال‌ها به‌صورت پس‌گرا با زاویه‌ای در حدود ۳۵ درجه طراحی شده‌اند که به بهبود عملکرد در سرعت‌های بالا کمک می‌کند.
موتور‌ها در زیر بال و بر روی چهار پایلون مستقل نصب شده‌اند. در بخش دم، از یک سکان عمودی تکی به همراه پایدارکننده افقی در موقعیت بالا استفاده شده است.
این ترکیب طراحی، پایداری مناسب در پروازهای ارتفاع بالا را فراهم کرده و در عین حال به بهینه‌سازی مصرف سوخت کمک می‌کند.
ابعاد و جرم
ابعاد و جرم این هواگرد شامل طولی برابر با ۴۱/۵۳ متر، دهانه بال ۳۹/۸۸ متر و ارتفاع 12/70 متر است. سطح بال آن حدود ۲۲۶ متر مربع برآورد می‌شود.
وزن خالی هواگرد در حدود 44000 کیلوگرم بوده و حداکثر وزن برخاست آن به ۱۴۶۰۰۰ کیلوگرم می‌رسد.
همچنین، ظرفیت سوخت داخلی آن در حدود ۹۰/۷۰۰ کیلوگرم است.
پیکربندی پیشرانه این هواگرد شامل چهار موتور توربوفن CFM International CFM56 در نسخه‌های KC-135R/T است که هر یک رانشی در حدود ۲۲۰۰۰ پوند تولید می‌کنند.
این موتورها نسبت به نمونه‌های قدیمی‌تر J57 مزایای قابل‌توجهی دارند؛ از جمله کاهش مصرف سوخت در حدود ۲۵ درصد، کاهش سطح صدای آکوستیک، افزایش برد و ماندگاری پروازی و همچنین کاهش هزینه‌های نگهداری و پشتیبانی.
سامانه سوخت‌رسانی
سامانه سوخت‌رسانی این هواگرد بر دو روش اصلی استوار است.
در روش نخست، از سامانه Flying Boom استفاده می‌شود که شامل یک بازوی تلسکوپی با کنترل هیدرولیکی است و توسط اپراتور بوم هدایت می‌شود.
این بازو به بالچه‌های کنترلی (Ruddervators) مجهز بوده و قادر است سوخت را با نرخی تا حدود 3/800 لیتر در دقیقه منتقل کند. این روش برای سوخت‌رسانی به هواگردهایی مانند F15، F16، B52 و C17 مناسب است.
اپراتور سوخت‌رسان
در برخی نسخه‌ها، سامانه Probe-and-Drogue نیز به‌کار گرفته می‌شود که در آن پادهای سوخت‌رسانی زیر بال نصب می‌شوند.
این روش دارای نرخ انتقال سوخت پایین‌تری است، اما برای هواپیماهای ناتو و به‌ویژه هواگردهای دریایی که به پروب مجهز هستند، کاربرد گسترده‌ای دارد.
سیستم‌های اویونیک و کنترل
سیستم‌های اویونیک و کنترل این هواگرد شامل مجموعه‌ای پیشرفته از تجهیزات ناوبری، نمایش، رادار و ارتباطات است.
در بخش ناوبری، از سیستم ناوبری اینرسی (INS) در کنار GPS نظامی برای افزایش دقت موقعیت‌یابی استفاده می‌شود.
نسخه‌های جدید به نمایشگرهای دیجیتال (Glass Cockpit) مجهز شده‌اند و از خلبان خودکار پیشرفته برای بهبود پایداری و کاهش بار کاری خدمه بهره می‌برند.
در حوزه حسگرها، این هواگرد به رادار هواشناسی و رادار ناوبری مجهز است که امکان پرواز ایمن در شرایط مختلف را فراهم می‌کند.
همچنین، سامانه‌های ارتباطی آن شامل لینک‌های داده نظامی و ارتباطات امن در باندهای HF، VHF و UHF است که هماهنگی عملیاتی و تبادل اطلاعات را تضمین می‌کند.
خدمه و پرسنل
خدمه این هواگرد شامل خلبان، کمک‌خلبان و اپراتور بوم (Boom Operator) است.
اپراتور بوم در بخش عقب هواگرد مستقر می‌شود؛ در نسخه‌های قدیمی، این وظیفه به‌صورت درازکش انجام می‌گرفت، در حالی‌که در نسخه‌های جدید، یک ایستگاه کاری دیجیتال مجهز به نمایشگرهای پیشرفته جایگزین شده است که دقت و کارایی عملیات سوخت‌رسانی را افزایش می‌دهد.
عملکرد عملیاتی
عملکرد عملیاتی این هواگرد نشان‌دهنده توانمندی بالای آن در مأموریت‌های سوخت‌رسانی راهبردی است.
سرعت کروز آن در حدود ۸۵۰ کیلومتر بر ساعت بوده و حداکثر سرعت به حدود ۹۳۳ کیلومتر بر ساعت می‌رسد. سقف پرواز این هواگرد در حدود ۱۵۰۰۰ متر است.
از نظر برد، در حالت Free (بدون بار) قادر به طی مسافتی بیش از ۱۷۰۰۰ کیلومتر بوده و برد عملیاتی آن حدود ۱۵۰۰۰ کیلومتر برآورد می‌شود.
همچنین، این هواگرد توانایی ماندگاری چندین ساعته در مأموریت‌های سوخت‌رسانی مداوم را دارد که نقش آن را در عملیات‌های طولانی‌مدت به‌خوبی برجسته می‌کند.
مأموریت ثانویه
علاوه‌بر مأموریت اصلی سوخت‌رسانی هوایی، این هواگرد قابلیت انجام نقش‌های ثانویه متعددی را نیز دارد.
از جمله این نقش‌ها می‌توان به حمل محدود بار، انتقال نیرو (Personnel Transport)، انجام مأموریت‌های تخلیه پزشکی (MEDEVAC) و پشتیبانی از عملیات ویژه اشاره کرد که انعطاف‌پذیری عملیاتی آن را افزایش می‌دهند.
نسخه‌های مختلف
این هواگرد در طول خدمت خود در نسخه‌های مختلفی توسعه یافته است.‌
نسخه KC-135A به‌عنوان نمونه اولیه با موتورهای J57 وارد خدمت شد و پس از آن، نسخه KC-135E به‌عنوان مدل ارتقاءیافته معرفی شد.
نسخه KC-135R که به موتورهای توربوفن CFM56 مجهز است، در حال حاضر نسخه اصلی و عملیاتی محسوب می‌شود.
همچنین، نسخه KC-135T برای مأموریت‌های پشتیبانی خاص توسعه یافته است. علاوه‌بر این، خانواده RC-135 به‌عنوان نسخه‌های تخصصی شناسایی سیگنالی (SIGINT) برای جمع‌آوری اطلاعات الکترونیکی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
نقاط قوت عملیاتی
نقاط قوت عملیاتی این هواگرد شامل قابلیت اطمینان بسیار بالا و ظرفیت قابل‌توجه سوخت است که آن را به یک پلتفرم مؤثر در مأموریت‌های طولانی‌مدت تبدیل می‌کند.
این هواگرد توانایی سوخت‌رسانی همزمان به چند پرنده را داشته و با طیف وسیعی از هواگردها سازگاری دارد.
همچنین، پس از انجام ارتقاءهای لازم، هزینه‌های عملیاتی آن نسبتاً پایین نگه داشته شده است که بهره‌وری کلی آن را افزایش می‌دهد.
نقاط ضعف و محدودیت‌های عملیاتی
با وجود کارایی بالا، این هواگرد دارای برخی نقاط ضعف و محدودیت‌ها نیز هست.
طراحی آن به دهه ۱۹۵۰ بازمی‌گردد که در مقایسه با پلتفرم‌های مدرن، محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند. این هواگرد در برابر سامانه‌های پدافند هوائی پیشرفته آسیب‌پذیر بوده و در مناطق پرخطر نیازمند اسکورت حفاظتی است.
همچنین، در سوخت‌رسانی به برخی هواگردهای خاص، بدون استفاده از پادهای اضافی با محدودیت‌هایی مواجه است.
معماری سامانه سوخت
معماری سامانه سوخت این هواگرد شامل مخازن داخلی در بال‌ها و بدنه مرکزی (Center Wing Tank) است که از طریق یک سیستم پمپاژ چندمرحله‌ای مدیریت می‌شوند.
این سامانه به پمپ‌های تقویتی (Boost Pumps) و پمپ‌های انتقال (Transfer Pumps) مجهز بوده و امکان جابه‌جایی دقیق سوخت بین مخازن را فراهم می‌کند.
این قابلیت به خدمه اجازه می‌دهد تا توزیع سوخت را به‌منظور حفظ مرکز ثقل (CG Control) و بهینه‌سازی مصرف مدیریت کنند.
همچنین، هواگرد به سامانه تخلیه اضطراری سوخت
(Fuel Jettison System) مجهز است که در شرایط خاص برای کاهش سریع وزن مورد استفاده قرار می‌گیرد.
غلاف سوخت‌گیری
سامانه‌های ایمنی و بقا
سامانه‌های ایمنی و بقای این هواگرد با وجود برخی بهبودها، همچنان با محدودیت‌هایی همراه است.
این پلتفرم فاقد ویژگی‌های پنهانکاری (Non-Stealth) بوده و به‌دلیل امضای حرارتی و راداری بالا، هدفی بزرگ و قابل کشف برای سامانه‌های دشمن محسوب می‌شود.
در برخی نمونه‌ها، تجهیزاتی مانند هشداردهنده راداری (RWR) و پرتابگرهای فلر و چف برای افزایش بقا در مأموریت‌های خاص به‌کار گرفته شده‌اند.
با این حال، بقاپذیری این هواگرد به‌شدت وابسته به حفظ فاصله ایمن از منطقه درگیری و بهره‌گیری از پوشش جنگنده‌های اسکورت است که نقش حفاظتی آن را در محیط‌های تهدیدآمیز تقویت می‌کنند.
چرخه نگهداری و آمادگی عملیاتی
چرخه نگهداری و آمادگی عملیاتی این هواگرد شامل انجام تعمیرات دوره‌ای سنگین در سطح دیپوت
(Depot-Level Maintenance) است.
با توجه به ساختار قدیمی آن، هزینه‌های نگهداری در طول زمان افزایش یافته است. با این حال، نرخ آمادگی عملیاتی
(Mission Capable Rate) این هواگرد معمولاً در بازه‌ای بین ۷۰ تا ۸۵ درصد، بسته به وضعیت ناوگان، حفظ می‌شود.
برای مقابله با فرسودگی و ارتقاء کارایی، برنامه‌های به‌روزرسانی مختلفی از جمله ارتقاءهای مرحله‌ای (Block Upgrades) و نوسازی سامانه‌های اویونیکی (Avionics Modernization) بر روی این پلتفرم اجرا شده است.
پروفایل پروازی
پروفایل مأموریتی استاندارد این هواگرد با برخاست از یک پایگاه امن در عمق (Safe Base) آغاز می‌شود. سپس هواگرد به ارتفاع کروز در بازه ۲۵۰۰۰ تا ۳۵۰۰۰ پا صعود کرده و در نقطه از پیش تعیین‌شده Rendezvous مستقر می‌شود.
در این مرحله، جنگنده‌ها یا بمب‌افکن‌ها به آن ملحق شده و فرآیند اتصال و انتقال سوخت انجام می‌گیرد.
این چرخه می‌تواند برای چندین هواپیما به‌صورت متوالی تکرار شود. در پایان مأموریت، هواگرد بدون نیاز به فرود در منطقه عملیاتی، به پایگاه مبدأ یا پایگاه جایگزین باز
می‌گردد.
محدودیت‌های عملیاتی دقیق
محدودیت‌های عملیاتی این هواگرد تا حد زیادی به شرایط محیطی و سطح تهدید وابسته است.
این پلتفرم برای انجام مأموریت‌های مؤثر، به آسمانی نسبتاً امن (Permissive Airspace) نیاز دارد و در شرایط آب‌وهوایی شدید یا تلاطم بالا، به‌ویژه در حین عملیات سوخت‌رسانی، با محدودیت‌هایی مواجه می‌شود.
همچنین، این هواگرد در برابر تهدیداتی مانند موشک‌های برد بلند و رهگیری توسط جنگنده‌ها آسیب‌پذیر است. عملکرد مؤثر آن نیز به‌شدت به شبکه فرماندهی و کنترل (C2) وابسته است که هماهنگی مأموریت، زمان‌بندی و ایمنی عملیات را تضمین می‌کند.
یکپارچگی در شبکه عملیاتی
هواپیمای KC135 به‌عنوان بخشی از یک اکوسیستم عملیاتی گسترده عمل می‌کند و به‌صورت یکپارچه با سامانه‌هایی مانند AWACS، جنگنده‌ها و ماهواره‌ها در ارتباط است. این اتصال شبکه‌ای، هماهنگی دقیق میان اجزای مختلف میدان نبرد را امکان‌پذیر می‌کند.
در چارچوب «زنجیره کشتار» (Kill Chain)، این هواگرد با افزایش زمان حضور جنگنده‌ها در منطقه عملیاتی، نقش کلیدی در تداوم مأموریت‌ها ایفا کرده و از اجرای حملات چندمرحله‌ای و پیچیده پشتیبانی می‌کند.
مقایسه با نسل جدید
در مقایسه با نسل جدید‌تانکرهای هوائی مانند Boeing KC-46 Pegasus، هواپیمای KC135 پلتفرمی قدیمی‌تر محسوب می‌شود. با این حال، به‌دلیل سابقه عملیاتی طولانی، همچنان به‌عنوان سامانه‌ای اثبات‌شده و قابل اعتماد شناخته می‌شود.
در مقابل، این هواگرد از نظر فناوری نسبت به نمونه‌های جدیدتر در سطح پایین‌تری قرار دارد، از اتوماسیون کمتری برخوردار است و در محیط‌های تهدیدآمیز، آسیب‌پذیری بیشتری از خود نشان می‌دهد.
اثر انهدام در میدان نبرد
انهدام یک فروند KC135 در میدان نبرد تأثیر مستقیم و قابل‌توجهی بر توان عملیاتی نیروهای هوائی دارد.
از جمله پیامدهای آن می‌توان به کاهش برد عملیاتی جنگنده‌ها و افت زمان ماندگاری (Loiter Time) در منطقه اشاره کرد. همچنین، اجرای حملات چندمرحله‌ای با محدودیت مواجه شده و نیاز به استفاده از پایگاه‌های نزدیک‌تر افزایش می‌یابد.
در مجموع، از دست رفتن این پلتفرم باعث کاهش انعطاف‌پذیری عملیاتی و تضعیف توان اجرای مأموریت‌های پایدار و دوربرد خواهد شد.
انهدام بوئینگ KC135 توسط ایران  و مقاومت عراق
به گزارش فارس، چندین فروند از این هواپیما توسط نیروهای مسلح ایران و مقاومت عراق منهدم شده است.
نخستین خبری که از انهدام این جنگنده منتشر شد؛ مربوط به انهدام در آسمان عراق بود که به نوعی بمب خبری محسوب می‌شود.