تأثیر روزه بر سلامت روان

کد خبر: ۳۲۸۴۳۲

تاریخ: ۰۴ اسفند ۱۴۰۴ - ۲۱:۲۸

حسین زارعی

رابطه روزه و سلامت روان، ناظر به یکی از مهم‌ترین پیوندهای میان دین و زندگی انسانی است؛ پیوندی که فقط جنبه عبادی یا فقهی ندارد، بلکه رابطه مستقیمی با آرامش درونی، تعادل روانی و کیفیت زیست فردی و اجتماعی انسان دارد. امروزه با گسترش فشارهای روانی، اضطراب‌ها و ناآرامی‌های درونی، این پرسش جدی‌تر مطرح می‌شود که آیا روزه‌داری می‌تواند نقشی واقعی و مؤثر در بهداشت روان ایفا کند یا صرفاً یک عمل معنویِ غیرمرتبط با سلامت روان است؟ در ادامه در قالب چند نکته این مسئله را بررسی می‌کنیم.
استحکام‌بخشی به اراده و تصمیم‌گیری
یکی از مهم‌ترین آثار روانی روزه، استحکام‌بخشی به اراده و قدرت تصمیم‌گیری است. زندگی اجتماعی انسان نیازمند اراده‌ای قوی برای مواجهه با مشکلات و پیشگیری از اختلالات روانی است. روزه با ایجاد محدودیت‌های برنامه‌ریزی‌شده و تمرین خویشتنداری، فرد را در موقعیتی قرار می‌دهد که بر تمایلات آنی و روزمره غلبه کند. این تمرین مستمر، نیروی روانی پایداری ایجاد می‌کند که توانایی مقابله با فشارهای آتی را افزایش می‌دهد. امام علی‌(ع) فرموده‌اند: «وَ الصِّیَامُ... تَسْکِینُ الْقُلُوب؛ روزه آرامش‌بخش دل‌هاست»(1)؛ این روایت‌ به‌خوبی نشان‌دهنده نقش روزه در ایجاد آرامش درونی و تمرکز قوای روانی است. این آرامش، بستری ضروری برای تصمیم‌گیری‌های صحیح و تقویت اراده فراهم می‌آورد.
خداوند متعال در قرآن‌کریم هدف از بسیاری از عبادات را طهارت روح می‌داند(2)؛ از این‌رو روزه با ایجاد حالتی که در آن دل به پاکی می‌گراید(3)، به زدودن زنگارهای قلب کمک می‌کند و اراده را برای انتخاب‌های سالم تقویت می‌نماید.
در ماه رمضان، به دلیل امساک از خوردن و آشامیدن و کنترل عمل، ذهن، فراغت بیشتری می‌یابد؛ از این‌رو فرصت پرداختن به امور معنوی نیز بیشتر می‌شود که در استحکام اراده مؤثر است.
نشاط و دورشدن از آشفتگی‌های روحی
روزه با ایجاد نشاط و شادابی در سلامت روان مؤثر است و حالاتی مانند افسردگی و اضطراب را کاهش می‌دهد. براساس روایات، روزه‌دار دو شادی دارد: یکی هنگام افطار و دیگری در قیامت هنگام دیدار پروردگار: لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ فَرْحَةٌ عِنْدَ الْإِفْطَارِ وَ فَرْحَةٌ عِنْدَ لِقَاءِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل(4)؛ این نشاط در زندگی فردی و اجتماعی انسان نقش مهمی ایفا می‌کند.
افزون بر این نشاط، روزه نقش بسزایی در تعدیل و کنترل غرایز شهوانی ایفا می‌کند. شهوات نفسانی از جمله عوامل مهم تهدید‌کننده سلامت روان به‌شمار می‌روند. روزه با ایجاد نظام تمرینی منظم به انسان می‌آموزد که چگونه این غرایز را مهار و به حالت اعتدال برساند. در حدیثی از پیامبر اکرم‌(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) آمده است که روزه چونان کاهنده شهوت عمل می‌کند: فَلْیَصُمْ فَإِنَّ الصُّومَ لَهُ وجاء(5)؛ امام رضا‌(ع) نیز فلسفه روزه را شکسته‌شدن شهوات می‌دانند: عِلَّةُ الصَّوْمِ... مِنَ الِانْکِسَارِ لَهُ عَنِ الشَّهَوَات(6)؛این کنترل به‌ویژه در غریزه جنسی که ابزار مهمی برای شیطان است، حیاتی می‌باشد. روزه با تقویت اراده، فرد را قادر می‌سازد تا با نفس خود مجاهده کند و از اعمال منجر به گناه دوری نماید. درنتیجه روان را از آشفتگی‌ها و آسیب‌های ناشی از تمایلات مهارنشده حفظ می‌کند.(7)
تقویت صبر و بردباری
تقویت صبر و بردباری در برابر مشکلات زندگی، از دیگر آثار روانی روزه است. زندگی اجتماعی همواره با سختی‌ها همراه است و نبود صبر می‌تواند به اختلال‌های روانی و فروپاشی روابط بینجامد. روزه با تحمل گرسنگی و تشنگی، نوعی نرمش روحی و تمرین عملی برای مقاومت در برابر مشقت‌ها ایجاد می‌کند. خداوند متعال در قرآن‌کریم مؤمنان را به استعانت از صبر فرامی‌خواند(8) و مصداق این صبر در روایات، روزه دانسته شده است: أن الصبر الصّیام.(9) این تمرین، توانایی روانی فرد برای مواجهه با چالش‌های بزرگ‌تر زندگی را افزایش می‌دهد.
پیامبر اکرم نیز ماه رمضان را «ماه صبر» معرفی کرده‌اند و پاداش صبر را بهشت دانسته‌اند: هُوَ شَهْرُ الصَّبْرِ وَ إِنَّ الصَّبْرَ ثَوَابُهُ الْجَنَّه(10)؛ بنابراین روزه‌داری چونان مدرسه‌ای برای پرورش شکیبایی، سهم بسزایی در ایجاد تعادل روانی و کاهش اضطراب ناشی از حوادث زندگی ایفا می‌کند.
کسب تقوا و پاک‌سازی درونی
دستیابی به تقوا و پاک‌سازی درونی، غایت اصلی روزه و عاملی کلیدی در سلامت روان است. تقوا در جایگاه سپری معنوی، انسان را از افتادن در ورطه گناه و رذایل اخلاقی حفظ می‌کند. قرآن‌کریم فلسفه تشریع روزه را رسیدن به تقوا می‌داند‌(11)؛ علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، روزه را نزدیک‌ترین و مؤثرترین راه عمومی برای رسیدن به طهارت روح و جلوگیری از افسارگسیختگی در برابر لذت‌های جسمی می‌داند.(12) این حالت درونی سبب می‌شود فرد مراقب اعمال و نیات خود باشد. در روایتی قدسی نیز آمده است که خداوند می‌فرماید: «... در روزه صفای دل و پاکیزگی اعضا و جوارح است.»‌(13) صفا و پاکی قلب، کمک مستقیمی به آرامش روان و بهداشت درونی فرد می‌کند. کنترل زبان و دوری از گناهانی مانند غیبت و دروغ در ماه رمضان، نمونه‌های عملی این پاک‌سازی است. تقوا سرآمد اخلاق معرفی شده است: التُّقَى رَئِیسُ الْأَخْلَاق‌(14) و داشتن آن‌، به زندگی رنگ خدایی‌(15) می‌بخشد که خود بالاترین عامل آرامش پایدار روانی است.
آثار اجتماعی مؤثر بر سلامت روان جامعه
روزه صرفا یک عمل فردی نیست، بلکه در بستر اجتماع نیز آثار عمیقی دارد که بهداشت روانی افراد را تحت‌ تأثیر غیرمستقیم قرار می‌دهد؛ از جمله این آثار می‌توان به کاهش جرایم و افزایش امنیت اجتماعی اشاره کرد.
روایات بسیاری اشاره دارند که در ماه رمضان شیاطین در بند کشیده می‌شوند: فِی أَوَّلِ لَیْلَهٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ تُغَلُّ الْمَرَدَهُ مِنَ الشَّیَاطِین‌(16)؛ این تعبیر کنایی به کاهش عوامل و زمینه‌های گناه در جامعه اشاره دارد. هنگامی که افراد بر نفس خود مسلط شوند و جرایم فردی کاهش یابد، طبیعی است که امنیت اجتماعی نیز افزایش یافته و از اضطراب و ناامنی روانی در جامعه کاسته می‌شود.
همچنین روزه با ایجاد حس برابری و همدلی میان فقیران و اغنیا، به سلامت روان جامعه کمک می‌کند. زمانی که ثروتمندان طعم گرسنگی و محرومیت را بچشند، بهتر می‌توانند با نیازمندان همدلی کنند. امام صادق‌(ع) فرموده‌اند: «انما فرض الله الصیام لیستوی به الغنی و الفقیر...؛ خداوند متعال روزه را واجب کرده تا بین بندگان خود تساوی برقرار کند.»(17)  حس برابری و انسجام اجتماعی از عوامل مهم ایجاد آرامش روانی در سطح جامعه است(18) افزون بر این، روحیه سخاوت و ایثار که در ماه رمضان با اعمالی مانند افطاری‌دادن و پرداخت زکات فطره تشویق می‌شود(19)، به تقویت روابط اجتماعی و ایجاد شبکه‌های حمایتی می‌انجامد که خود پشتوانه‌ای برای سلامت روان اعضای جامعه محسوب می‌شود.
پی‌نوشت‌ها:
1. محمد بن حسن طوسی؛ الامالی؛ قم: دارالثقافه، ۱۴۱۴ ق، ص ۲۹۶.   2. مائده: 6.   3. ر.ک به: «الصَّوْمُ لِی وَ أَنَا أُجْزَى بِهِ فَالصَّوْمُ... فِیهِ صَفَاءُ الْقَلْبِ وَ طَهَارَهُ الْجَوَارِح» (حسین بن محمدتقی نوری؛ مستدرک‌؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‌، ۱۴۰۸ ق، ج ۷، ص ۵۰۰).   4. محمدباقر مجلسی؛ بحارالانوار؛ بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1403 ق، ج 93، ص 248.   5. محمدمحسن فیض کاشانی؛ الوافی؛ اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین‌، ۱۴۰۶ ق، ج ۲۱، ص ۱۹.   6. شیخ صدوق؛ علل الشرائع؛ قم: کتابفروشی داوری، ۱۳۸۵ ش، ج ۲، ص ۳۷۸.   7. ر.ک: محمدعلی رضایی اصفهانی؛ پژوهشی در اعجاز علمی قرآن؛ قم: کتاب مبین، ۱۳۸۱ ش، ج ۲، ص ۴۴۵.   8. بقره: 153.   9. محمدمحسن فیض کاشانی؛ تفسیر الصافی؛ تصحیح: حسین اعلمی؛ تهران: مکتبة الصدر، 1415 ق، ج 1، ص 126.   10. محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ ق، ج ۴، ص ۶۶.   11. بقره: ۱۸۳.   12. سیدمحمدحسین طباطبایی؛ تفسیر المیزان؛ قم: انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ ق، ج ۲، ص ۸.   13. حسین بن محمدتقی نوری؛ مستدرک‌ الوسائل؛ ج ۷، ص ۵۰۰.   14. محمدباقر مجلسی؛ بحارالانوار؛ ج ۶۷، ص ۲۸۴.   15. بقره: ۱۳۸.   16. شیخ صدوق؛ عیون اخبار الرضا؛ تصحیح: مهدی لاجوردی؛ تهران: نقش‌ جهان، ۱۳۷۸ ق، ج ۲، ص ۷۱.   17. شیخ صدوق؛ من لایحضره الفقیه؛ بیروت: دارالاضواء، 1405 ق، ج 2، ص 43.   18. محمدعلی رضایی اصفهانی؛ تفسیر قرآن مهر؛ قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ ش، ج ۲، ص ۹۴.   19. «إِنَّ اللَّهَ کَرِیمٌ یُعْطِی هَذَا الثَّوَابَ لِمَنْ لَا یَقْدِرُ إِلَّا عَلَى مَذْقَهٍ مِنْ لَبَنٍ یُفَطِّرُ بِهَا صَائِماً أَوْ شَرْبَهِ مَاءٍ عَذْبٍ أَوْ تَمَرَاتٍ لَا یَقْدِرُ عَلَى أَکْثَرَ مِنْ ذَلِک...» (محمد بن محمد مفید؛ المقنعه؛ قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ ق، ص ۳۰۷).