ضرورت تفکیک پسماندها و موانع پیش‌رو (بخش دوم)

ارتقاء بهداشت در فرآیند مثبت بازیافت زباله (گزارش روز)

کد خبر: ۳۲۶۷۱

تاریخ: ۳۰ آذر ۱۳۹۳ - ۱۸:۵۲

شب از نیمه گذشته است و مهمان‌ها یکی پس از دیگری رهسپار خانه‌های خود می‌شوند، هنوز شاید خیلی دور نشده باشند که قطار قطار کیسه پلاستیک‌های رنگ و وارنگ زباله جلوی در حیاط و لابه‌لای شمشادها قرار می‌گیرند. جعبه شیرینی، بطری نوشابه، پوست میوه، کاغذهای کادوی پاره شده، پوست تخمه و خلاصه آشغال‌های تر و خشک است که باهم قاطی شده و به بیرون از منزل منتقل می‌شود، حال بماند که شیرابه‌های آن راه‌پله‌ها را کثیف کرده و هنگام خروج خط زرد رنگی از طبقه چهارم تا پایین کشیده شده و بوی نامطبوعی در فضای آپارتمان و لابی به راه انداخته است. صاحبخانه هنوز به طبقه آخر نرسیده بزم مهمانی‌ و سرور موش و گربه‌ها یکی‌یکی شروع می‌شود!! به راستی هیچ با خود فکر کرده‌اید که پس از خارج کردن این همه زباله آن هم با این شرایط اسفناک پس از ساعت مقرر (9 شب) چه مجلس جشن و شادی برای حیوانات موذی در سطح شهر برپا می‌کنید؟!
انسان امروز بیش از هر زمان دیگری زباله تولید می‌کند. روزانه بیش از 3/5 میلیون تن زباله در جهان تولید می‌شود که سهم کشور ما از این میزان 40 هزار تن و سهم کشوری مثل آلمان 90 هزار تن در روز است. البته با این تفاوت که در کشورهای توسعه یافته مانند آلمان 80 درصد زباله و در ایران 8 درصد زباله بازیافت می‌شود.
با پیشرفت‌های انسان و بهره‌برداری‌های گوناگون از طبیعت میزان زباله تولیدی انسان‌ها رو به افزایش نهاد. اما به موازات آن شیوه‌های دفع و بازیافت نیز بهبود یافتند و امروز اگر مدیریت پسماند به صورت کارآمد صورت گیرد، زباله‌ دیگر یک معضل نیست.
زباله طلای کثیف یا نقره کثیف؟
آیا به راستی زباله طلای کثیف است؟
این سؤال را با استاد محمدرضا کلهر، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد در رشته زیست‌شناسی و کارشناس محیط‌زیست در میان گذاشتیم. پاسخ وی به این سؤال چنین است: «زباله تا چندین سال پیش به عنوان موادی بود که قابل استفاده نبود و دور ریخته می‌شد ولی به تدریج با پیشرفت‌هایی که صورت گرفت مشخص شد که از آنها می‌شود استفاده کرد و مجدداً وارد چرخه‌ صنعت شود. تجربه نشان داده است که اگر زباله به درستی مدیریت شود، عملیات بازیافت و بازیابی آنها به‌گونه‌ای علمی صورت بگیرد و انرژی آن مهار شود، آنگاه از این راه سود اقتصادی به دست می‌آید و در این صورت ممکن است زباله طلای کثیف نباشد، ولی نقره کثیف خواهد بود.»
از این استاد دانشگاه می‌پرسم پس بالاخره طلا یا نقره ناب را می‌توان از زباله استخراج کرد؟ می‌گوید: «در ایران، زباله خانگی، بیشترین سهم ترکیب زباله را به خود اختصاص می‌دهد که بالغ بر 70درصد آن پس‌مانده‌های غذایی و مواد فسادپذیر است که می‌توان از آنها کمپوست یا مواد آلی موردنیاز تهیه کرد. از 30 درصد بقیه در حدود 20 درصد آن قابل بازیافت است. پس در واقع 10 درصد زباله‌های تولید شده ما دورریختنی و غیرقابل استفاده است و از زباله هم می‌توان به لحاظ انرژی و هم به لحاظ موادی که کاربردی و موردنیاز صنعت است بهره گرفت.»
زباله‌هایتان را  به مواد زائد تبدیل نکنید
بازیافت با یک شعار اساسی و کلیدی آغاز شد «اجازه ندهید زباله‌هایتان به مواد زائد تبدیل شود.» این شعار، خیلی آرمانگرایانه و خوب است ولی برای تحقق این امر چه باید کرد و چگونه می‌توان حجم زباله را کاهش داد؟
دکتر کلهر در پاسخ به این سؤال به گزارشگر کیهان می‌گوید: «در کشورهای توسعه یافته در این زمینه اقدامات اساسی انجام می‌دهند که مهمترین آن کاهش زباله در مبدأ است سپس به فکر کاهش زباله‌هایی می‌افتند که برای دفع برده می‌شوند و بازیافت نمی‌‌شوند.»
از وی درخصوص کاهش زباله در مبدأ می‌پرسم که از چه طریقی میسر و ممکن و البته موفق‌تر است، می‌گوید: عموماً کاهش زباله در مبدأ با مشکلاتی مواجه است. پارامترهایی نظیر فرهنگ مصرف، فرهنگ تولید، شیوه بسته‌بندی محصولات و... بر این امر مؤثرند. از ارکان اصلی موفقیت در مبدأ این است که مردم نقش خود را به درستی ایفا کنند و تفکیک زباله‌های تر و خشک را انجام دهند و به اصطلاح آب را از چشمه تمیز نگه دارند و آلوده نکنند. ولی موفقیت این کار به فرهنگ‌سازی و آموزشی که مردم می‌بینند بستگی دارد. در کشور ما بعضی مواقع تا 40 درصد یا 50 درصد جواب داده است ولی حفظ کردن این میزان یا دستیابی به درصدهای بالاتر به سادگی امکان‌پذیر نیست و نیاز به یک برنامه‌ریزی درازمدت دارد.»
فرآیند مدیریت پسماند خانگی
برای آشنایی بیشتر با نحوه بازیافت زباله در کشور و فعالیت سازمان پسماند و چرخه جمع‌آوری زباله‌ها و تفکیک آنها، گفت‌وگویی را با دکتر حسن کریمیان مدیرعامل سازمان پسماند انجام داده‌ایم. البته امکان مصاحبه حضوری فراهم نشد ولی اطلاعات دقیقی در این خصوص در اختیارمان قرار دادند. وی در ابتدا تاریخچه‌ای از جمع‌آوری پسماند ارائه می‌دهد و می‌گوید: از زمان تشکیل اداره بلدیه شهر تهران در سال 1286 هـ .ش. جمع‌آوری پسماند و نظارت بر شهر یکی از وظایف اصلی آن اداره بوده است. در آن سالها پسماند توسط کارگران جمع‌آوری و در محل‌هایی در سطح شهر تلنبار و سپس به  وسیله اسب و قاطر به حومه شهر منتقل و به کشاورزان فروخته می‌شد. در سال‌های بعد وسیله انتقال پسماند به گاری‌هایی تبدیل شد که توسط اسب یا قاطر کشیده می‌شدند. در پی شکایات مردم از بوی نامطبوع و مناظر نازیبایی که در محل‌های انباشت پسماند وجود داشت، شهرداری این اماکن را محصور کرد. با ورود خودرو و کامیون، در سال‌های بعد کامیون‌هایی برای حمل پسماند به کار گرفته شدند. از سال 1335 به بعد تهران دارای دو مرکز دفن اصلی شد که یکی مرکز دفن آبعلی در شمال شرق و دیگری مرکز دفن کهریزک در جنوب شهر تهران قرار داشت.
وی در ادامه توضیحات خود می‌گوید: «پسماندها به وسیله خودروهای باربر سبک جمع‌آوری و به  ایستگاه‌های انتقال، حمل و در ایستگاه‌های مذکور در کامیون‌های بزرگ موسوم به «سمی تریلر» تخلیه و سپس به مرکز دفن کهریزک منتقل می‌شدند. به  این ترتیب تحولی بزرگ در سیستم جمع‌آوری و حمل پسماند ایجاد شد.»
دکتر کریمیان در ادامه به فرآیند مدیریت پسماندهای خانگی شهر تهران اشاره کرده و آن را به صورت فلوچارت در اختیارمان قرار می‌دهد و در توضیحات بیشتری می‌گوید: «ادارات بازیافت در کلیه مناطق 22 گانه از طریق بخش خصوصی و با روش‌های زیر اقدام به جمع‌آوری پسماندهای خشک و تر می‌نماید.
- روش اول: جمع‌آوری پسماند خشک از طریق خودروهای ملودی‌دار و مراجعه آنها حداقل هفته‌ای یک‌بار به در منازل.
روش دوم: خرید روزانه پسماند خشک شهروندان توسط غرفه‌های بازیافت مستقر در سطح شهر همچنین مقرر است که در شهرک‌های محصور نسبت به جمع‌آوری مکانیزه این گونه پسماندها از طریق نصب مخازن آبی ویژه پسماند خشک نیز اقدام گردد. شایان ذکر است که بالغ بر 600 دستگاه وانت و 320 غرفه بازیافت در امر جمع‌آوری پسماند خشک شهر فعالیت دارند.»
وی در ادامه می‌گوید: «سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران با استقرار غرفه بازیافت در نقاط مختلف شهر از جمله نقاط پرتردد همچون میادین میوه و تره‌بار، به جمع‌آوری پسماندهای خشک تفکیک شده توسط شهروندان می‌پردازد. طی این فرآیند شهروندان پسماندهای خشک تفکیک شده خود را به نزدیک‌ترین غرفه بازیافت تحویل داده و در قبال آن، اقلام بهداشتی و شوینده، لوازم تحریر، و... دریافت می‌نمایند.»
مدیرعامل سازمان پسماند به جمع‌آوری هفتگی پسماندهای خشک توسط پیمانکار بخش خصوصی هم اشاره می‌کند و می‌گوید:« در این روش که از ابتدای اجرای طرح تفکیک پسماندهای خشک در مبدا مورد توجه قرار گرفته بود پیمانکاران بخش خصوصی مورد تایید شهرداری تهران با مراجعه هفتگی به محلات تعیین شده نسبت به جمع‌آوری پسماندهای خشک تفکیک شده توسط شهروندان اقدام می‌ورزند. کارشناسان متخصص و آموزش دیده پیمانکاران بخش خصوصی با حضور در محلات و مراجعه به درب منازل نسبت به ارائه کاتالوگ و بروشورهای آموزشی و فرهنگی به آموزش چهره به چهره شهروندان از جمله زنان خانه‌دار پرداخته و در پایان مخازن کارتن پلاست و کیسه‌های مخصوصی را جهت جمع‌آوری پسماندهای خشک در اختیار شهروندان قرار می‌دهند. خودروهای مخصوص جمع‌آوری پسماندهای خشک در این روش به ملودی‌های مخصوصی مجهز بوده که در هنگام ورود به محله موردنظر جهت آگاهی شهروندان نسبت به نواختن آن اقدام می‌نمایند.»
به آقای کریمیان می‌گویم چرا متاسفانه هنوز شاهد این هستیم که برخی از شهروندان زباله‌ها را از مبدا یعنی منازل خود تفکیک نمی‌کنند و شما چه اقداماتی در این خصوص انجام داده‌اید؟ وی ضمن تایید مطلب فوق می‌گوید:
« علی‌رغم تمامی اقدامات صورت گرفته و همکاری بسیاری از شهروندان، باز هم مقدار قابل توجهی از پسماندهای خشک و تر در محل تولید با یکدیگر مخلوط شده و به صورت روزانه درون یکی از مخازن مکانیزه نصب موجود شده در سطح شهر تهران قرار می‌گیرند. اما پسماندهای مخلوط موجود در این مخازن به صورت روزانه توسط ناوگان مکانیزاسیون خدمات شهری جمع‌آوری و پس از تکمیل ظرفیت خودروها، پسماندهای بارگیری شده به 11 ایستگاه انتقال میانی انتقال می‌یابند. در ایستگاه‌های انتقال میانی، پسماند موجود در خودروهای مکانیزه به درون مخازن بزرگتر سمی تریلی‌ها تخلیه شده و فشرده می‌شوند. سمی تریلی‌ها نسبت به خودروهای مکانیزه (با ظرفیت 2 تا 6 تن) از ظرفیت بارگیری بیشتری معادل (18 تا 22 تن) برخوردار بوده و برای انتقال پسماند از ایستگاه‌های انتقال میانی به مجتمع پردازش و دفع آرادکوه مورد استفاده قرار می‌گیرند. خودروهای مکانیزه پس از تخلیه بار خود مجددا جهت جمع‌آوری پسماند موجود در مخازن به سطح مناطق باز می‌گردند.»
وی در ادامه می‌گوید: «سازمان مدیریت پسماند در زمینه فرهنگ‌سازی سال‌هاست با آموزش چهره به چهره، برگزاری کارگاه‌های آموزشی و بهترین از دور ریختنی‌ها، نصب بنر آموزشی در سطح شهر، توزیع بسته‌های آموزشی- تشویقی شامل لوازم‌التحریر، بروشور اطلاع‌رسانی و آموزشی، کتاب‌هایی با مفهوم مدیریت پسماند، سی‌دی‌های آموزشی در بین شهروندان و همچنین توزیع مخازن مخصوص پسماند خشک در شهرک‌ها و مجتمع‌های مسکونی و تجاری فعالیت نموده است.»
علاوه بر آن با اجرای تئاترهای آموزشی شاد در فرهنگسراها، مهدهای کودک، مدارس و... با موضوع مدیریت پسماند ضمن ایجاد محیطی شاد و مفرح برای کودکان آنها را به تفکیک از مبدا تشویق می‌نمایند ادارات بازیافت مناطق 22 گانه نیز با برگزاری جشن بازیافت و اهدای جوایز به شهروندان فعال در این زمینه آنها را به استمرار اجرای طرح تفکیک از مبدا تشویق نموده و دیگران را نیز به این امر دعوت می‌نمایند.»
اجرای طرح پایلوت تفکیک از مبدا در 12 ناحیه از مناطق منتخب و تعمیم آن به سایر مناطق نیز برنامه جاری سازمان مدیریت پسماند در جهت ارتقای فرهنگ‌سازی در زمینه تفکیک از مبدا می‌باشد و نهایتا با تلاش کارشناسان سازمان مدیریت پسماند میزان تفکیک از مبدا روند صعودی داشته و البته همکاری و تعامل شهروندان نیز تاثیر مهم و بسیار موثری در پیشبرد اهداف مدیریت شهری خواهد داشت.
تامین انرژی از پسماندها
در حال حاضر چند مرکز بازیافت زباله در کشور وجود دارد و روند کار آنها چگونه است؟ دکتر کریمیان ضمن پاسخ به این سوال، توضیح بیشتری در خصوص چگونگی تامین انرژی اعم از گرمایشی و نور از پسماندها می‌پردازد و به گزارشگر کیهان می‌گوید: «در حال حاضر نیروگاه هاضم واقع در آبعلی با ظرفیت 150 تن پسماند در روز 1 مگاوات ساعت برق تولید می‌کند که این میزان در آینده نزدیک به ظرفیت 300 تن در روز و تولید 2 مگاوات ساعت برق خواهد رسید. همچنین سامانه استحصال انرژی از پسماندهای جامد شهری (زباله‌سوز) در کهریزک نیز در حال ساخت بوده که از پسماندهای برگشتی (عمدتا نایلون) ‌از خطوط پردازش برق تولید خواهد کرد (با ظرفیت 200 تن، 3 مگاوات ساعت برق تولید خواهد نمود).
حفظ محیط زیست از آلودگی و ارتقای بهداشت و سلامت شهروندان یکی از فاکتورهای مثبت فرآیند بازیافت زباله است که دکتر کریمیان به آن اشاره کرده و در ادامه می‌گوید: «با بازیافت مواد، نیاز به استخراج مواد خام کمتر شده و منابع طبیعی برای نسل‌های آینده حفظ می‌شود. ضمن آنکه حجم زباله‌های ورودی به محیط زیست کاهش می‌یابد در نتیجه، از آلودگی‌ها کاسته می‌شود. بهداشت عمومی نیز ارتقا یافته و بیماری‌ها نیز کاهش می‌یابد.» به اعتقاد وی با اجرای بازیافت و کاهش حجم زباله، هزینه جمع‌آوری و حمل و نقل و دفن کاهش می‌یابد. در ضمن بازیافت سبب می‌گردد که نیاز به ورود مواد خام از خارج کشور کمتر شود و در نتیجه، وابستگی اقتصادی کاهش و تولید ملی افزایش پیدا کند.
فرهنگ تفکیک زباله در خانواده
پرده آخر: شب از نیمه گذشته است و مهمان‌ها سری سری خداحافظی کرده و به منازل خود می‌روند. فاطمه خانم هم به اتفاق همسرش مشغول نظافت و جمع‌آوری ظرف و ظروف آشپزخانه هستند. چند نایلون گوشه آشپزخانه قرار می‌گیرد، یکی مخصوص زباله‌های کاغذی، یکی بطری‌های نوشابه، دیگری آشغال‌های خیس و... در یک چشم برهم زدن اعضای خانواده دست به دست هم می‌دهند و خانه مثل دسته گل تمیز می‌شد. زباله‌ها هم البته که جدا شده‌اند ولی آن وقت شب هم ساعت مناسبی برای بیرون بردن نیست. صبح که اکبرآقا به سر کار می‌رود زباله‌ها را با خود پایین برده و هر یک را درون مخازن جداگانه می‌گذارد. اگر همه ما به این ریزه‌کاری‌ها با وسواس عمل می‌کردیم شاید شهری تمیزتر از الان می‌داشتیم و چقدر هم به اقتصاد کشور کمک می‌کردیم!