چالش‌های نظام تعلیم ‌و تربیت و لزوم ارتقای کیفی آن

آزمون استخدامی معلمین مسیریابی برای نسل آینده

کد خبر: ۳۲۶۱۵۷

تاریخ: ۲۲ دی ۱۴۰۴ - ۲۱:۱۷

فائقه بزاز-بخش پایانی

سال‌های اخیر به دلیل کمبود معلم، کیفیت جذب افراد به‌عنوان معلم با افت محسوسی مواجه شده است و برخی کارشناسان بر این باورند کیفیت، قربانی تأمین اضطراری آموزگار برای کلاس‌های درس شده است. این وضعیت در نهایت دانش‌آموزان مدارس عادی دولتی را قربانی خود کرده است و بررسی کیفیت مدارس کشور از افت قابل‌توجه عملکرد مدارس دولتی در مقایسه با مدارس خاص حکایت دارد. این در حالی است که جذب افراد توانمند و با‌انگیزه به‌ عنوان معلم در وزارت آموزش‌وپرورش اهمیت بسزایی دارد و در گلوگاه کار، گزینش نیرو برای شغل معلمی مطرح می‌شود.
استخدام فراخوان جذب معلم می‌دهند و پس از مدتی جذب و استخدام ۲۰ هزار معلم نهضتی، طرح امین و پیش‌دبستانی خبر می‌دهد، اما کارشناسان این عرصه معتقدند این میزان جذب عمومی با آمار بالای خود به‌تنهائی می‌تواند فضای فرهنگی و حتی علمی مدارس را با تهدید جدی روبه‌رو کند.
پس از یک سال از آغاز به کار دولت سیزدهم و به دنبال بازنشستگی بسیار زیاد فرهنگیان پس از اعمال رتبه‌بندی، وزارت آموزش‌وپرورش ناچار شد تا استخدام معلمان را به‌صورت جدی دنبال کند.
علاوه ‌بر این، دانشگاه فرهنگیان نیز اگرچه هنوز تا رسیدن به ظرفیت‌های واقعی خود فاصله بسیاری دارد؛ با جذب دانشجو معلم، توانست بخشی از خلأ چند ده‌هزار نفری فرهنگیان را جبران کند. بر این‌ اساس و در سال‌های گذشته، داوطلبان استخدام در آموزش‌وپرورش، پس از قبولی در آزمون کتبی، وارد مرحله مصاحبه و گزینش شده و با کسب حدنصاب قبولی در دو بخش مصاحبه گزینش و مصاحبه تخصصی می‌توانند به جرگه معلمان بپیوندند.
اگرچه این طرح بر اساس معیارهای عدالت‎محوری تعبیه و اجرا شده است؛ اما طلب می‌کرد تا با چکش‌کاری‌های بیشتر، بهینه و تقویت شود. حال سؤال اینجاست که آیا فرصت کافی برای بررسی و گزینش دقیق 34 هزار پذیرفته‌شده آزمون استخدامی وجود داشته است؟
در واقع این فراخوان و جذب معلم با آمار گسترده و بالا این سؤال را در ذهن مخاطب پدید می‌آورد که اصلاً روند گزینش معلمان برای 34 هزار پذیرفته شده آزمون استخدامی آموزش و پرورش بر چه پایه‌ای است و زمانی برای بازپروری این گروه به صورت تخصصی وجود دارد یا خیر.
آن هم درحالی‌که در حال حاضر بدنه آموزش‌وپرورش در حال تحول است و افرادی که دهه 70 وارد این نهاد شده‌اند همگی به سن بازنشستگی رسیده لازم و ضروری است نیروی جدید و تازه‌نفس جایگزین آنها شود.
کسب امتیاز علمی به همراه تحقیق و مصاحبه
سید حسین داودالموسوی؛ مدیرکل دبیرخانه هیئت مرکزی گزینش وزارت آموزش‌وپرورش در دولت سیزدهم درباره شیوه گزینش نیرو برای شغل معلمی به تسنیم می‌گوید: «فرآیند جذب معلم از دو دانشگاه فرهنگیان و شهید رجایی است و در شرایط استثنایی و ویژه، استخدام پیمانی از طریق آزمون نیز اضافه شده است.
فرآیند جذب در آموزش‌وپرورش بدین شرح است که در ابتدا آزمون علمی، مصاحبه تخصصی و بررسی‌های پزشکی انجام می‌شود. در این مرحله سلامت جسم و روان افراد بررسی خواهد شد و پس از آن فرآیند گزینش آغاز می‌شود که شامل تحقیق از محل‌های گوناگون، مصاحبه و استعلام از مراجع ذی‌صلاح است.»
داودالموسوی در ارتباط با چگونگی کیفیت و بازدهی این افراد عنوان می‌کند: معلمی جزو مشاغل حساس است و باید ضابطه عمومی و اصلح رعایت شود؛ ضابطه عمومی 7 بند دارد که عبارت است از:
- اعتقاد به دین اسلام یا یکی از ادیان مصرح در قانون اساسی
- التزام عملی به احکام اسلامی
- اعتقاد و التزام به ولایت‌فقیه، نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی
- عدم اشتهار به فساد اخلاقی
- عدم سابقه وابستگی تشکیلاتی
- عدم سابقه محکومیت کیفری مؤثر
- عدم اعتیاد به مواد مخدر
افراد را با این 7 شاخص سنجیده و در صورت احراز صلاحیت عمومی به سراغ انتخاب اصلح می‌رویم؛ انتخاب اصلح ملاک‌هایی از جمله حضور فرد در فعالیت‌های اجتماعی، مذهبی و سیاسی دارد؛ این شاخص‌ها بررسی شده و امتیازی به فرد تعلق می‌گیرد یعنی فرد باید حداقل نمره را کسب کند تا بتواند وارد آموزش و پرورش شود.»
وی در ارتباط با معیارهای انتخاب اصلح می‌گوید: «انتخاب اصلح بر اساس تبصره یک ماده 4 آیین‌نامه اجرائی قانون گزینش انجام و به فرد نمره‌ای تعلق می‌گیرد. حضور و عملکرد فرد در فعالیت‌های مذهبی و سیاسی در جامعه مشخص است. فعالیت‌هایی هم که نشانه علاقه فرد به ‌نظام جمهوری اسلامی است جزو موارد عملکردی است.
روش تشخیص به این صورت است که ابتدا تحقیقات انجام می‌دهیم. در تحقیق به فردی مراجعه می‌کنیم که طی یک دوره زمانی از فرد شناخت دارد به ‌عنوان ‌مثال وقتی می‌گوید: «فرد پذیرفته‌شده را 5 سال است می‌شناسم یک دوره 5 ساله را برای ما بازگو می‌کند و از عملکرد فرد صحبت می‌کند.»
داود الموسوی ادامه می‌دهد: «به‌جز این افراد، مراجع ذی‌صلاح و مصاحبه گزینش نیز وجود دارد و در مصاحبه گزینش بخشی از فرآیند، مربوط به‌راستی آزمایی اطلاعاتی است که کسب کرده‌ایم و این‌گونه نیست صرفاً تحقیق میدانی و اطلاعات منابع را ملاک عمل قرار دهیم؛ بلکه درباره آن با خود فرد صحبت کرده و پس از آن جمع‌بندی و ارزیابی می‌کنیم.
هنگامی که فرد به گزینش معرفی می‌شود تعهد او را بررسی کرده و به دنبال یک معلم متعهد و اخلاق‌مدار هستیم. به استناد قانون، بررسی‌های گزینش فقط تا مرحله استخدام قطعی است و بعد از صدور حکم استخدام، روند این بررسی‌ها از حوزه گزینش خارج شده و دستگاه‌های نظارتی مانند ارزیابی عملکرد، حراست و هیئت تخلفات اداری باید وارد شوند. قانون می‌گوید ملاک حال فعلی افراد است و ممکن است فردی را امروز تأیید کنیم و تشخیص اینکه 15 سال بعد چه اتفاقی خواهد افتاد، دشوار است.»
به‌این‌ترتیب، طبق آنچه به ‌عنوان مراحل گزینش معرفی شده است این مسیر شامل آزمون، انتخاب بر اساس تراز علمی، تحقیق است؛ اما آنچه در انتخاب و تصدی‌گری معلمی لازم است علاوه‌بر انتخاب اصلح، رها نشدن فرد به‌ عنوان معلم در طول سال‌های خدمت است. ممکن است فردی باصلاحیت به ‌عنوان معلم وارد آموزش‌وپرورش شود؛ اما چند سال بعد تحت‌تأثیر موضوعات و اتفاقات مختلف مواضعش دگرگون شود. پس لازم است روش‌های گزینش از پویائی لازم نیز برخوردار باشد.
دوری از افراط‌وتفریط
بهانه‌ای برای کاهش حساسیت‌ها
رضا روستایی جایگزین داودالموسوی به ‌عنوان مدیرکل دبیرخانه گزینش در دولت چهاردهم به مهر گفته است: «شعار ما رعایت عدالت و حق داوطلب و توجه به ‌نظام تعلیم‌وتربیت به‌صورت توأمان است و در این راه، توجه ما به دوری از افراط‌وتفریط است. ما به دنبال تحقق گزینش عدالت‌محور هستیم و در این زمینه، تغییرات خوبی نسبت به گذشته شکل‌ گرفته است.»
نیک می‌دانیم تعلیم و تزکیه نفس و آموزش فلسفه معانی زندگی به نسل‌های آینده از مهم‌ترین وظایف معلمان است. در جامعه‌ای که علم و دانایی، محور توانمندی و توسعه جوامع بشری باشد، ارتقای کیفی آموزش و تربیت نسلی بافرهنگ و خلاق امری ضروری است و همان‌گونه که در شماره‌های قبل ذکر شد انسان‌سازی در مدارس، حساسیت‌های ویژه‌ای را برای جذب مربی و معلم می‌طلبد تا با پیروی از الگوی واحد انسان ارزشمند و متعالی را تحویل جامعه دهد.
توسعه فردی متعالی سبب توسعه جامعه می‌شود
توسعه کمی و کیفی آموزش، توسعه مشارکت آموزشی و تربیتی، مذهبی و فرهنگی و به‌ویژه تعالی فرهنگ اسلامی و بهسازی منابع انسانی از مهم‌ترین اولویت‌های آموزش‌وپرورش است. آموزش‌وپرورش زمینه‌ساز رشد فکری، اخلاقی، فرهنگی و تربیتی انسان‌های یک جامعه پویاست آموزش‌وپرورش، تنها راه کمال انسان به ‌سوی سعادت و خوشبختی است. یکی از وظایف مهم نظام آموزش‌وپرورش کشور تربیت انسان‌های متعهد و مجرب در کشور است.
ناگفته نماند که یکی از مؤلفه‌های مهم که مانع تربیت صحیح دانش‌آموزان در حوزه دین می‌شود، وجود مربیان و معلمان ناکارآمد است. در مکتب حیات‌بخش اسلام، نقش معلم در رفتار و تکوین شخصیت دانش‌آموزان، بسیار بااهمیت معرفی شده است.
دومین عامل، الگو بودن معلم برای دانش‌آموزان است؛ زیرا به میزان قابل‌توجهی، شخص تربیت‌پذیر، محتاج یک الگوی زنده و موفق است تا بتواند در عمل با مشاهده و مقایسه، نقاط ضعف خویش را دریابد.
سومین ویژگی مهمی که دین برای معلم و مربی تجویز نموده است که معلمان باید از کرامت و احترام شایسته برخوردار باشند، تا امکان تربیت دینی دانش‌آموزان فراهم شود؛ به‌طوری که امام صادق‌(ع) می‌فرمایند: «به کسی که دانش را به او یاد می‌دهید، احترام بگذارید؛ و نیز، به کسی که دانش را از او فرامی‌گیرید، احترام بگذارید»
از این‌رو، اخلاق شایسته معلمان دینی و اولیای امور تربیتی، اثر بسیار مطلوبی در ایجاد انگیزه و رغبت دانش‌آموزان به مسائل دینی دارد. طرح این مطلب از آن ‌جهت حائز اهمیت است که معلم دینی باروح و روان دانش‌آموزان سروکار دارد. اعتقادات هر کسی عامل اصلی اخلاق و رفتار فردی و اجتماعی اوست؛ و معلم دینی، شخصیتی است که این اعتقادات را در ذهن دانش‌آموز شکل می‌دهد.
آگاهی از مسائل تربیتی، اساس انتخاب یک فرد برای حرفه معلمی است. معلم دینی که به منزله نماینده دین در کلاس حاضر می‌شود، با ذره‌بین دقیق دانش‌آموزان، مورد آزمایش قرار می‌گیرد؛ و به‌طور غیرمستقیم رفتار او به دین نسبت داده می‌شود.
اما متأسفانه به واسطه کم‌کاری آموزش ‌و پرورش و اهمال در جذب نیروی معلم به‌ویژه معلم بینش و دینی، افرادی انتخاب شده‌اند که به علت ناپختگی و رفتار نامناسب و نیز عدم بینش و شناخت کافی از دین، موجبات یأس، افسردگی و نفرت دانش‌آموزان را نسبت به امور عقیدتی و دینی فراهم آورده است.
باید بیشترین‌ها برای معلم لحاظ شود
اگرچه انتخاب اصلح برای شغل وزین معلمی در اولویت است، اما جوانب مالی زندگی معلمان نیز باید اهمیت داده شود تا معلم شایسته بدون دغدغه مالی به امر تدریس بپردازد.
به ‌عنوان ‌مثال اگر کشور فنلاند را که در آموزش از رتبه خوبی بهره‌مند است، در نظر بگیریم می‌بینیم متقاضیان معلمی در این کشور ده برابر میزان استخدام هستند. حرفه‌ معلمی نیز بعد از پزشکی و حقوق، از جذابیت شغلی بالایی برخوردار است و افراد بعد از گزینش اولیه تحت سنجش دقیق روانی، اجتماعی و انگیزشی قرار می‌گیرند که علت انگیزه‌ افراد برای انتخاب این شغل را مورد پرسش قرار می‌دهند، اما در کشور اسلامی ما این شغل با استقبال کمی روبه‌روست.
اما در کشورهای توسعه‌یافته مانند ایالات متحده، آلمان و سوئیس، عموم معلمان به‌طور معمول شغل دوم ندارند. حقوق معلمان در این کشورها به‌اندازه‌ای است که بتوانند به‌طور تمام‌وقت و بدون نیاز به درآمد اضافی، بر حرفه خود تمرکز کنند. در این کشورها، دولت‌ها به‌خوبی از معلمان حمایت می‌کنند تا آنها بتوانند با تمام توان خود به آموزش بپردازند.
در ایران، دوشغله بودن معلمان می‌تواند باعث کاهش کیفیت تدریس، نارضایتی شغلی و خستگی روحی و جسمی معلمان شود. علاوه‌بر این، می‌تواند موجب کاهش بازدهی و تمرکز آنها بر تدریس شود، چرا که معلمان به طور مداوم باید زمان خود را بین کارهای مختلف تقسیم کنند.
کاهش تمرکز و کیفیت تدریس، افزایش استرس و خستگی، کاهش رضایت شغلی، کاهش توجه به دانش‌آموزان از تبعات دوشغله بودن معلمان است.
می‌توان تأکید کرد که حقوق معلمان تأثیر زیادی بر کیفیت آموزش و انگیزه معلمان دارد. در کشورهایی با حقوق بالا مانند سوئیس و لوکزامبورگ، معلمان به طور معمول شغل دوم ندارند و می‌توانند با تمام توان خود به آموزش بپردازند.
علاوه‌بر لحاظ‌ کردن شاخص‌های فرهنگی، اعتقادی و شخصیتی لازم است حقوق معلمان افزایش یابد و از آنها حمایت بیشتری شود تا آنها بتوانند بدون نگرانی مالی، تمام‌وقت خود را به آموزش و تربیت نسل آینده اختصاص دهند.