آشنایی با کتاب تفسیری رهبر معظم انقلاب

کد خبر: ۳۲۵۹۹۷

تاریخ: ۲۰ دی ۱۴۰۴ - ۲۰:۰۹

کتاب «بیان قرآن– تفسیر سوره حمد» یک جلد از مجموعه ۱۰ جلدی(1) تفاسیر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای است که توسط انتشارات انقلاب اسلامی(2) وابسته به دفتر حفظ و نشر آثار رهبر انقلاب، با حجم 136 صفحه در قطع رقعی نشر یافته است.
کتاب «تفسیر سوره حمد»، ویراسته شش جلسه تفسیری است که در بازه زمانیِ ۱۵ اسفند ۱۳۶۹ تا ۱۸ اردیبهشت ۱۳۷۰ برگزار شده است. در جلسات یادشده، شش آیه از سوره حمد تفسیر شده، ولی آیه هفتم به دلیل عدم تدوام جلسات، باقی مانده است. به دنبال تکمیل نشدن تفسیر سوره حمد در جلسات تفسیری یادشده و به منظور استفاده بهتر مخاطبان از این کتاب و دسترسی آسانتر به شرح کامل این سوره، مطالبی که رهبر معظم انقلاب در مناسبت‌های دیگر، درباره آیه هفتم سوره حمد بیان کرده است‌، گردآوری و در این اثر ارائه شده است.
روش‌شناسی تفسیر
در پایان گفتار اول، در ارتباط با روش تفسیری موردنظر آمده است: ابتدا، آیات را به فارسی ترجمه، سپس تعمقی در معنا و تبیین آن می‌کنیم. تلاش ما این است که هم خیلی طولانی نشود و هم سرسری از آیات نگذریم؛ یعنی هم آیه را بفهمیم و هم معارف آن بازگو شود.(3) در موارد بسیاری محتوای کتاب در قالب پرسش و پاسخ ارائه شده است؛ این روش، به جذابیت محتوا و کاربردی‌سازی آن کمک فراوانی کرده است.(4)
مخاطب کتاب
مخاطب اولیه جلسات تفسیر سوره حمد، جمعی از دانشجویان بودند که از پانزدهم اسفند ۱۳۶۹ تا هجدهم اردیبهشت ۱۳۷۰ هجری شمسی در جلسات تفسیر رهبر انقلاب در حسینیه امام خمینی شرکت داشتند. کتاب حاضر، برآیند جلسات مذکور است که هم مجامع علمی و هم عموم مردم می‌توانند از این تفسیر جامع و روان بهره ببرند. همچنین کتاب تفسیر سوره حمد می‌تواند به عنوان منبعی ارزشمند برای آموزش دروس تفسیر قرآن در مراکز علمی آموزشی استفاده شود.
ساختار محتوایی کتاب
این کتاب در هفت گفتار تنظیم شده است؛ گفتار اول مشتمل بر برخی مباحث مقدماتی دانش تفسیر است و در شش گفتار بعدی به تفسیر آیات هفتگانه سوره حمد پرداخته شده است. مباحث گفتار اول عبارت است از: «دغدغه همگانی شدن بهره‌مندی از قرآن»؛ «فهم قرآن و نقش آن در هدایت جامعه»؛ «نورانیت و هدایتگری قرآن»؛ «قرآن، چراغ راه در فتنه‌ها»؛ «ضرورت گسترش معرفت قرآنی در جامعه»؛ «نیازمندی جامعه به تفسیر قرآن»؛ «توجه به ابعاد گوناگون قرآن»؛ «مراجعه به متخصص آشنا با حقایق قرآن»؛ «خطر آفت دخالت دادن فکر شخصی در تفسیر قرآن»؛ «اهمیت کنار گذاشتن پیش‌داوری بهنگام مراجعه به قرآن»؛ «نیاز دوچندان غیر عرب زبان‌ها به تفسیر قرآن» و....(5)
گزیده‌ای از متن تفسیر
این تفسیر علی‌رغم اینکه بسیار روان و ساده بیان شده، ولی حاوی نکاتی مهم و برجسته‌، هم در عرصه علوم قرآنی و هم در حوزه تفسیر و معارف قرآن است؛ در این‌جا چند مورد از آن، به عنوان نمونه و به صورت خیلی مختصر ارائه می‌شود و علاقه‌مندان را به مراجعه به خود کتاب دعوت
می‌کنیم.
تفسیر متشابهات قرآن
یکی از مباحث در تفسیر قرآن، تفسیر آیات متشابهات است؛ ازجمله مفاهیم متشابه در قرآن، مفهوم «تکیه خدا بر عرش» است که در برخی آیات ازجمله آیه «الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى»(6) آمده است؛ در این کتاب با تأکید بر اولویت معانی ظاهری آیات و پرهیز از تحمیل دیدگاه‌های شخصی در تفسیر، به مبانی و قواعد تفسیری پذیرفته شده در تفسیر متشابهات اشاره کرده و می‌نویسد: «منظور از استواء خدا بر عرش، تکیه دادن بر تخت نیست، بلکه مراد از آن، تکیه بر سریر قدرت است؛ زیرا براساس یافته قطعی عقلی و فلسفی مبنی بر اینکه خداوند متعال جسم نیست، از ظاهر آیه دست کشیده و بر معنای کنایی آن- یعنی قدرت- تأکید می‌شود؛ چنان‌که در فارسی نیز گفته می‌شود: فلانی بر تخت قدرت نشست یا تکیه داد که مراد این نیست که مثلاً بر روی یک تخت چوبی نشسته و تکیه داده است، بلکه منظور آن است که قدرت در اختیار اوست. (7)
شروع همه کارها با نام خدا
درباره اهمیت «بسم‌الله الرحمن الرحیم» و نقش آن در آغاز کارها می‌نویسد: «شروع با نام خدا نشان‌دهنده جهت‌گیری و تعلق این کار و این سخن به خداست. وقتی شما کاری را با نام خدا شروع می‌کنید می‌فهمانید که این کار متعلق به خدا است؛ یعنی جهت‌گیری این کار به سمت خدا است. شروع سوره با بسم‌الله؛ یعنی این سخن متعلق به خدا است و به سمت خدا است و در جهت معرفت خدا است.»(8)
تفاوت معنای رحمان و رحیم
در ارتباط با معناشناسی رحمان و رحیم و تفاوت معنایی آن دو آمده است: «رحمان» صیغه مبالغه و بیانگر فراوانی، گستردگی و افزونی رحمت است. «رحیم» صفت مشبهه و بیانگر ثبات و دوام رحمت است. در عرف قرآن، رحمان به عنوان رحمت گسترده خدا در دنیاست که نسبت به همه موجودات است، اما رحیم به معنای رحمت مختص به مؤمنان و صالحان است که این نوع رحمت، محدود به دنیا نبوده، بلکه مستمر و مستدام است و در آخرت نیز تجلی دارد.»(9)
تکرار «الرحمن الرحیم»
در پاسخ به این پرسش که چرا تعبیر «الرحمن الرحیم» در سوره حمد تکرار شده است، آمده است: «بسم‌الله الرحمن الرحیم» در اول سوره‌ها، مربوط به همه سوره‌هاست و سرآغاز همه سخن‌ها است. تکرار «الرحمن الرحیم» در آیه سوم و بعد از کلمه «رَبِّ العالمین»، برای این است که جهت ربوبیت الهی را بیان کند؛ یعنی ربوبیت الهی در بستر رحمت اوست؛ امور انسان‌ها را در بستر رحمت خویش، تدبیر و مدیریت می‌کند.» (10)
نتیجه
1. کتاب «تفسیر سوره حمد»، ویراسته جلسات تفسیری رهبر معظم انقلاب است که در شش جلسه بیان شده است. این کتاب با حجم 136 صفحه، یک جلد از مجموعه ده جلدی تفاسیر رهبری است که توسط انتشارات انقلاب اسلامی نشر یافته است.
2. روش تفسیری کتاب این است که ابتدا ترجمه روان فارسی آیات بیان شده، سپس به تبیین و تفسیر آن پرداخته می‌شود. تلاش شده که هم طولانی نشود و هم سرسری عبور نشود؛ یعنی هم مفاهیم آیه فهمیده شود و هم معارف آن بازگو شود.
3. گرچه مخاطب اولیه جلسات تفسیر سوره حمد، جمعی از دانشجویان بوده‌اند، ولی محتوای کاربردی آن، این ظرفیت را فراهم ساخته که هم مجامع علمی و هم عموم مردم بتوانند از این تفسیر جامع و روان بهره ببرند. این تفسیر می‌تواند به عنوان منبعی ارزشمند برای آموزش دروس تفسیر قرآن در مراکز علمی- آموزشی استفاده شود.
پی نوشت‌ها:
1. کتاب‌های این مجموعه (با حجم 2454 صفحه) شامل تفسیر سوره‌های حمد، تغابن، مجادله، ممتحنه، حشر، برائت (توبه)، جمعه، صف، منافقون و بقره است. این مجموعه در پایگاه مجازی انتشارات انقلاب اسلامی قابل مشاهده و در دسترس است.    2. انتشارات انقلاب اسلامی دوره جدید فعالیت خود را از سال 1389 آغاز کرده است. تلاش این انتشارات بر آن است که با ترویج آرا و اندیشه‌های رهبر معظم انقلاب، مسیری نورانی و پربرکت برای تحقّق تمدّن نوین اسلامی ترسیم کند.    3. ر.ک: امام خامنه‌ای، تفسیر سوره حمد، ص 25.    4. همان‌، صص 34، 35، 37، 73 و....    5. همان، صص 13- 25.    6. طه، آیه 5.    7. ر.ک: امام خامنه‌ای، تفسیر سوره حمد، ص 24.    8. همان، ص 32.    9. همان، صص 33 -36.    10. همان، ص 40.
حسن بشارتی‌راد