روش‌های قرآنی برخورد با اذیت‌کنندگان

کد خبر: ۳۲۵۹۱۵

تاریخ: ۱۹ دی ۱۴۰۴ - ۲۰:۰۸

نرگس دوست‌محمدی

انسان همواره از سوی دیگران به عللی چون جهل، دشمنی و تعصبات به اشکال گوناگون گفتاری و رفتاری مورد اذیت و آزار قرار می‌گیرد. البته همیشه اذیت‌کنندگان، دشمنان انسان نیستند، بلکه گاه دوستان خواسته و ناخواسته و گاه حتی از سر خیرخواهی حرف‌هایی می‌زنند و کارهایی را می‌کنند که موجب اذیت و آزار است. سؤال این است که روش برخورد با اذیت‌کنندگان چگونه باشد تا هم از شرور و پیامدهای آن در امان بمانیم و هم بتوانیم اذیت‌کنندگان را به نحوی تنبیه و کیفر بدهیم یا هوشیار و بیدار کنیم تا دست از اذیت بردارند؟ البته نمی‌توان به طور کامل ریشه اذیت و اذیت‌کنندگان را کند؛ زیرا برخی از آنان از سر دلسوزی و خیررسانی سخنی می‌گویند و کاری می‌کنند که موجب اذیت می‌شود. به هرحال، نویسنده با مراجعه به آیات وحی روش قرآنی مقابله و برخورد با اذیت‌کنندگان و نیز کیفر آنان را تبیین کرده است.
***
اذیت دوستان و دشمنان
اذیت و آزاررسانی از سوی دیگران همواره به سبب دشمنی نیست، بلکه بسیاری از اذیت و آزارها از سوی کسانی انجام می‌شود که نه تنها دشمن نیستند، بلکه از دوستان نزدیک و حتی خویشاوندان بسیار نزدیک مثل فرزندان هستند که با سخنان و کارهایشان موجبات اذیت و آزار می‌شوند.
خدا در قرآن می‌فرماید فرزندان وقتی به والدین کهنسال خویش «اف» می‌گویند، موجب اذیت و آزار والدین می‌شوند. این فرزندان ممکن است در مقام احسان به والدین بر‌آیند و کارهای بسیاری را برای آنها انجام دهند؛ اما گاه به سبب خستگی یا فشار کاری و روحی ممکن است با «اف» گفتن که نشانه خستگی است، موجب آزردگی خاطر والدین شوند؛ زیرا آنان تمام عمرشان برای فرزندان شب زنده‌داری کشیده‌اند و رنج بسیار برده‌اند و با محبت و عشق، همه مصیبت‌ها و رنج‌ها و مشقات را تحمل کرده‌اند و خم به ابرو نیاورده‌اند و با لذت به کارهای فرزندان پرداخته‌اند، اما امروز در کهنسالی و پیری می‌بینند همان فرزندان هر چند که احسان می‌کنند، ولی «اف» می‌گویند که نشانه خستگی از کاری است که نسبت به والدین دارند. از همین رو خدا به فرزندان توصیه می‌کند که هنگام احسان به والدین، حتی کلمه «اف» نگویند و نشان ندهند که از کار کردن و خدمت نمودن به والدین خسته شده و بریده‌اند. (اسراء، آیات 23 و 24)
به هرحال، این‌گونه نیست که اذیت و آزار تنها از سوی دشمنان باشد، بلکه بیشتر اذیت و آزارها و  حتی سخت‌ترین آنها از سوی دوستان و خویشان ایجاد می‌شود؛ چنان‌که خدا می‌فرماید بیشترین اذیت و آزاری که پیامبران کشیدند از دست همان امتی است که به آنان ایمان آورده و خواستار پیروی و اطاعت از آنان بودند. پیامبرانی چون حضرت موسی(ع) از دست بنی‌اسرائیل و یهود بسیار اذیت شد. قرآن می‌فرماید: و ياد كن هنگامى را كه موسى به قوم خود گفت: اى قوم من چرا آزارم مى‏ دهيد با اينكه می‌دانید من فرستاده خدا به سوى شما هستم. پس چون قوم از حق برگشتند، خدا دلهايشان را برگردانيد و خدا مردم نافرمان را هدايت نمى‌‏كند.(صف، آیه ۵)
ریشه و علت اذیت و آزارها
باید توجه داشت هر کاری علت و ریشه‌ای دارد. از نظر قرآن، ریشه اذیت و آزارها به اموری چند باز می‌گردد که شامل جهل و دشمنی و تعصب و مانند آنها است. بسیاری از مردم به سبب نادانی نسبت به امر یا موضوعی، موجب اذیت و آزار دیگران می‌شوند. ممکن است شخصی بخواهد خیری برساند ولی چون نمی‌داند آیا این عمل نسبت به دیگری خیر است یا نه، با انجام آن کار به جای خیررسانی، ضرری را به شخص می‌رساند. در این موارد باید به این افراد گفت: «مرا به خیر تو امید نیست، شر مرسان.»
برخی از افراد به سبب فرار از مسئولیتی کارهایی را انجام می‌دهند که موجب اذیت می‌شود؛ چنان‌که یهودیان با بهانه‌های بنی‌اسرائیلی بر آن بودند تا از کشتن گاو خودداری کنند و این‌گونه موجبات اذیت و آزار حضرت موسی(ع) را فراهم می‌آوردند.(بقره، آیات 67 تا 75)
البته خدا می‌فرماید اذیت‌کنندگان، کسانی از یهود بودند که قساوت قلب داشتند، از همین رو، قدرت تعقل را از دست داده بودند و نمی‌توانستند تعقلی داشته و مطابق عقلانیت فطری عمل کنند.(همان) بنابراین، مقاومت در برابر وحی و پیامبران از جمله حضرت موسی(ع) و پیامبر(ص) برخاسته از همین قساوت قلب و ناتوانی در تعقل یا لجاجت و عدم پذیرش حق است؛ لذا آنان نسبت به حضرت موسی‌(ع) به گونه‌ای نامناسب واکنش نشان می‌دادند و پس از شنیدن حق و فهم و درک آن، به دلیل لجاجت از پذیرش آن سرباز می‌زدند؛ زیرا این گروه نسبت به حقیقت تعقل می‌کردند ولی لجاجت داشتند؛ چنان‌که فرعون با دیدن دلایل و معجزات، به حقیقت یقین کرد، ولی به سبب برتری‌جویی و ظلم، به انکار آن پرداخت.(همان؛ نمل، آیه 14) تعصبات قبیله‌ای و دینی از دیگر علل و عواملی است که موجب می‌شود تا شخص زیر بار حق نرود و به اذیت و آزار رو آورد؛ چنان‌که علت اذیت و آزاررسانی یهود نسبت به پیامبر مکرم(ص) همین تعصبات قومی بود؛ زیرا آنان دوست داشتند که پیامبر آخر‌الزمان از نسل اسحاق باشد نه اسماعیل.(بقره، آیات 145 و146)نفاق از دیگر علل و عوامل اذیت و آزار‌رسانی به دیگران است که در قرآن به آن توجه داده شده است؛ زیرا اینان خلاف چیزی که می‌گویند عمل می‌کنند و این‌گونه دیگران را به چالش کشیده و موجبات اذیت و آزار دیگران از جمله مؤمنان می‌شوند. بیماردلی نیز عامل دیگری است؛ زیرا کسی که بیمار دل است، در شرایطی قرار دارد که دنبال شهوات می‌رود و این‌گونه به اذیت و آزار زنان می‌پردازد تا شهوت جنسی خویش را ارضا کند.(احزاب، آیات 32 و 59)
شیوه‌های قرآنی برخورد با اذیت‌کنندگان
از آنجا که اذیت‌کنندگان طیفی بزرگ از کافران، منافقان، جاهلان، بیماردلان، دوستان و خویشان و دشمنان را شامل می‌شود، نمی‌توان گفت که با یک روش می‌توان به مقابله و برخورد یا کیفر اذیت‌کنندگان پرداخت، بلکه باید از روش‌های گوناگونی بهره گرفت که برخی از آنها عبارتند از:
1.صبر و استقامت: وقتی دشمنان به اذیت و آزار می‌پردازند، نباید با جزع و فزع و هیجانی برخورد کرد، بلکه با صبر و استقامت و پناه‌جویی به خدا و توکل بر او‌، نصرت و امدادهای غیبی و غیرغیبی را از خدا خواست. در حقیقت این صبر جمیل از سوی مؤمنان است که اذیت از سوی دیگران را سهل می‌کند.(ابراهیم، آیات 11 و 12؛ آل عمران، آیه 186) خدا در قرآن بیان می‌کند که پیامبر(ص) در برابر اذیت و آزارهای منافقان بسیار صبور بود تا جایی که ایشان را «اُذُن» (شنونده) می‌نامیدند و خدا بیان می‌کند که ایشان «اذن خیر» (شنونده سخن خیر) برای آنان بود؛ وگرنه اگر غضب می‌کرد خدا آنها را نابود می‌کرد.(توبه، آیه 61) از نظر قرآن، پیامبران به ویژه پیامبران اولوا‌العزم از سوی همگان حتی امت خویش بسیار اذیت و آزار می‌شدند و آنان صبر و شکیبایی داشتند.(صف، آیه 5؛ انعام، آیه 34؛ ابراهیم، آیات 11 و 12) پیامبر(ص) خود می‌فرماید: مَا أُوذِی نَبِی مِثْلَ مَا أُوذِیتُ؛ هیچ پیامبری به اندازه من اذیت نشد!(بحارالانوار، مجلسی، ج۳۹، ص۵۶؛ كشف الغمة‌، ج2‌،  ص537)
مؤمنان نیز این‌گونه باید عمل کنند و صبر بورزند و از کوره به در نروند و شکیبایی داشته باشند تا به عنوان صاحب عزم و اهل تقوا در جایگاه عالی قرار گیرند.(آل عمران، آیه 186) در این راستا از عوامل مؤثر در صبر برابر اذیت می‌توان به علم الهی اشاره کرد؛ زیرا وقتی انسان بداند خدا به همه چیز علم دارد، نسبت به اذیت دیگران در ساحت دینداری صبر و استقامت می‌ورزد.(انعام، آیه 33)
2. تقوا: تقوا به این معنا است که انسان همه زندگی خویش را بر اساس آموزه‌های وحیانی تنظیم کند و عبودیت را مد نظر قرار دهد.(بقره، آیه 21) اگر کسی این‌گونه عمل کند، به پناهگاه امن الهی وارد می‌شود و اذیت و آزار دیگران تاثیری در او نخواهد داشت.(همان)
3. توکل: انسان در هر کاری باید به این نکته توجه داشته باشد که اگر اراده و مشیت الهی به چیزی تعلق نگیرد هرگز تحقق نمی‌یابد. بنابراین، پس از جزم اندیشه و عزم در مقام عمل باید توکل بر خدا کرده و به کاری اقدام کند.(آل عمران، آیه 159) توکل کردن بر خدا به معنای اعتماد به اوست. کسی که به خدا اعتماد و تکیه می‌کند، در برابر اذیت دیگران ناتوان نخواهد بود و با روحیه عالی می‌تواند از آنها عبور کند.(ابراهیم، آیات 11 و12 احزاب، آیه 48؛ مزمل، آیات 9 و 10)
4. ذکر و عبادت خدا: در هنگام اذیت و آزار دیگران انسان لازم است آستانه تحمل و صبر خود را بالا برده و زود خشمگین نشود، بلکه با فرو خوردن خشم و ذکر و عبادت و تسبیح‌، خود را آرام کند تا به شرح صدر برسد و از تنگدلی رها شود.(حجر، آیات 97 و98؛ طه، آیه 130؛ ق، آیه 39)
5. عفو: عفو به معنای بخشیدن از چیزی است که بدان نیازی نیست. بنابراین، اگر کسی در حق شما اذیت و آزاری کرد، انسان می‌تواند با عفو و بخشش نه تنها خود را ایمن دارد، بلکه به تقوا در مراتب عالی دست یابد؛ زیرا از نظر قرآن، عفو، از مصادیق اموری است که انسان را به تقوا نزدیک می‌کند و به یک معنا نزدیک‌ترین روش و راه برای دستیابی به تقوا است.(بقره، آیه 237) بنابراین‌، عفو نسبت به اذیت‌کنندگان به ویژه خویشان و دوستان باید به عنوان احسان مد نظر قرار گیرد؛ زیرا یکی از مکارم اخلاقی عفو و بخشش نسبت به خطا و گناه و اذیت و آزار دیگران به ویژه دوستان و خویشان است.(یوسف، آیه 58 و92)
6. بی‌اعتنائی: یکی از روش‌های برخورد با اذیت‌کنندگان بی‌اعتنائی به آنان و اعراض بزرگ‌منشانه از سخنان و رفتارهای جاهلانه و بی‌خردانه آنان است.(احزاب، آیه 48؛ مزمل، آیات 9 و 10)
7. تهدید: از دیگر روش‌های قرآنی در برابر اذیت و آزار آن است که اذیت‌کننده را تهدید به مقابله به مثل کند تا دست از اذیت و آزار بردارد.(احزاب، آیات 58 تا 61) خدا در قرآن، مؤمنان و مسلمانان را تهدید می‌کند که چون یهودیان نباشند که پیامبرانشان را اذیت و آزار می‌رساند و خدا از آنان تبری جست.(احزاب، آیه 69)
8. لعنت: لعنت فرستادن به معنای دور کردن از خویش به اراده و مشیت الهی است؛ زیرا ملعون کسی است که خدا او را دور کرده است. بنابراین، لعن فقط به معنای دعا در حق اذیت‌کننده نیست که خدا او را مجازات و کیفر کند، بلکه درخواست از خدا برای دور ساختن او از خویش است.(احزاب، آیات 57 تا 61)
9. استعانت از خدا: از دیگر عوامل تاثیرگذار در برخورد با انواع اذیت و آزارهای جانی و عرضی و مالی، استعانت از خدا است.(اعراف، آیات 127 تا 129)
10. اسارت و بازداشت: اگر کسی دست از اذیت و آزار برنداشت لازم است از طریق قانونی عمل کرد و او را محکوم و به بازداشتگاه و اسارتگاه فرستاد.(همان)
11.  تبعید: گاه لازم است تا در صورت تداوم اذیت و آزار، شخص اذیت‌کننده به ویژه در مسائل اجتماعی را به جایی دیگر تبعید کرد تا دیگران از شر او در امان باشند.(همان)
12.  اعدام: اگر اذیت‌کنندگان به ساحت امنیت عمومی و اجتماعی تعرض کردند و با تهدید و تبعید و بازداشت و مانند آنها به راه نیامدند و همچنان به آزاررسانی خود ادامه دادند، باید براساس حکم قانونی و شرعی آنان را اعدام کرد.(همان)
13.عذاب: البته شکنجه و عذاب در قالب مقابله به مثل نسبت به اذیت‌کنندگان می‌تواند موجب بازدارندگی آنان شود؛ زیرا اصل در عدالت همان مقابله به مثل و تعدی به میزان تعدی است.(بقره، آیه 194؛ نحل، آیه 126) البته باید توجه داشت که خدا این افراد را به عذاب اخروی نیز تهدید کرده است تا این‌گونه دست از اذیت و آزار دیگران بردارند.(احزاب، آیه 57؛ توبه، آیه 61)
14.  امید به خدا: هنگام فشار اذیت و آزار دشمنان باید به خدا توکل و امید داشت و امیدوار بود تا خدا دشمنان را سرکوب کرده و نصرت خویش را به مؤمنان بچشاند. امیدبخشی به اذیت‌شدگان می‌تواند موجبات استقامت و صبر آنان را فراهم آورد؛ از همین رو از سوی خدا و پیامبران وعده نصرت به اذیت‌شدگان داده شده است.(اعراف، آیه 129) از نظر قرآن، مؤمنان باید به خدا امید داشته باشند و خدا را برای مقابله با اذیت‌کنندگان کافی بدانند و به او دل ببندند.(حجر، آیه 95)
15.  مصون‌سازی: یکی از روش‌های مقابله با اذیت و آزار مصون‌سازی خود است. این مصون‌سازی می‌تواند با بهره‌گیری از حجاب یا هر عاملی باشد که دیگران را دور می‌سازد تا جرات نکنند به اذیت و آزار بپردازند. از نظر قرآن، مصون‌سازی زنان نسبت به اذیت و آزار مردان می‌تواند با بهره‌گیری از حجاب و پرهیز از رفتار و سخنان تحریک‌آمیز باشد؛ زیرا کسی که حجاب را مراعات می‌کند و در رفتار و گفتار مراعات تقوا کرده و سخنان محکم و استوار دارد، از اذیت و آزار دیگران مصون می‌ماند.(احزاب، آیات59 و 69 و70)
16.  آموزش: کسانی که از روی جهالت کارهایی را انجام می‌دهند که موجب اذیت و آزار می‌شود، باید آموزش و تعلیم داده شوند و احکام و آداب به آنان یادآوری شود تا از اعمال و رفتاری دست بردارند که موجب اذیت و آزار دیگران می‌شود. پس در بیان احکام و آموزش آداب و مانند آنها نباید حیا ورزید، بلکه بدون هیچ حیا و خجالتی حکم را گفت و دیگران را ترغیب به گفتار و رفتاری کرد که موجب اذیت و آزار دیگران نشود.(احزاب، آیه 53)
17.  توجه به ارزش و پاداش صبر در اذیت: مؤمنان هنگام مواجهه به اذیت و آزار دیگران می‌توانند با توجه‌یابی به ارزش و پاداش صبر‌، آستانه تحمل خویش را بالا ببرند و این‌گونه به مقابله با اذیت و آزار آنان بپردازند.(آل عمران، آیه 195)