عـلل و عـوامل کم‌حیایی و بی‌حیایی

کد خبر: ۳۲۵۸۲۳

تاریخ: ۱۷ دی ۱۴۰۴ - ۲۰:۴۵

اگر فرد باحیا را فردی بدانیم که فعل قبیح را به احترام فرد ناظر دیگری ترک می‌کند، در نقطه مقابل فرد بی‌حیا است که از انجام دادن فعل قبیح، شرم نمی‌کند؛ بنابراین بی‌حیایی، یعنی مبادرت به کار قبیح در حضور دیگران (خود فرد، دیگران، فرشتگان، ائمه، خداوند)، بدون هیچ‌گونه نگرانی. برخی افراد هیچ باکی ندارند که مردم آنان را در حال انجام کار ناشایست ببینند. اینان افراد بی‌حیایی هستند که اگر در حال گناه دیده شوند، هیچ‌گونه تأثر قلبی پیدا نمی‌کنند. حال سؤال این است چه ‌کارهایی سبب می‌شود حیا کم شود یا از بین برود؟ در این‌جا به بررسی اجمالی برخی از عواملی که سبب بی‌حیایی می‌شوند می‌پردازیم.
علل اصلی از بین رفتن یا کاهش حیا
علل کاهش حیا را می‌توان در سه دسته اصلی طبقه‌بندی کرد: عوامل تربیتی و فردی، عوامل فرهنگی و اجتماعی و عوامل محیطی و رسانه‌ای.
۱. عوامل تربیتی و فردی (ریشه‌های درونی)
این عوامل مربوط به نحوه شکل‌گیری شخصیت فرد از کودکی و تصمیمات درونی اوست:
الف) ضعف در تربیت خانوادگی
خانه، اولین بستر شکل‌گیری حیاست. کمبود حیا در رفتار و گفتار والدین و کمبود نظارت، سهل‌انگاری والدین در تبیین حدود اخلاقی، یا تناقض در رفتار والدین (مثلاً توصیه به حیا در گفتار و عمل به بی‌حیایی در خفا)، بنیادهای حیا را سست می‌کند. قرآن در سوره مبارکه نور توصیه‌های زیادی در مورد والدین دارد تا حیا و عفت حفظ بشود؛ مثلاً دریک آیه می‌گوید افراد نابالغ هم باید در سه وقت از والدین اجازه بگیرند تا وارد حریم‌شان بشوند. قبل از نماز صبح، بعدازظهر و بعد از نماز عشا که حکمت آن هم کم‌بودن لباس والدین در این زمان‌هاست.(1) اساساً عدم رعایت حیا در منزل چه در گفتار چه در رفتار والدین و بزرگ‌ترها و اطرافیان عامل مهمی بر کم‌حیایی یا بی‌حیایی است.
ب) تکرار فعل قبیح
فرد باحیا نسبت به تکرار فعل قبیح (فعل نابهنجار به معنی انجام دادن کاری که نباید انجام شود و ترک کردن کاری که باید انجام شود) حساس است و تجربه متعدد فعل قبیح، می‌تواند به بی‌حیایی منجر شود. ممکن است فرد باحیا به جهت غفلت یا لغزش، مرتکب فعل قبیح شود. گرچه در مرتبه اول، این کار همراه با شرمندگی و سرافکندگی خواهد بود، اما اگر تکرار شود، سبب از میان رفتن قبح آن کار می‌‌شود و هنگامی‌که قبح عملی از میان برود دلیلی برای شرم وجود ندارد. به همین جهت تکرار در این موارد را می‌توان سبب بی‌حیایی دانست.
تکرار چه‌کارهایی سبب بی‌حیایی می‌شود؟
- تکرار روابط جنسی
تکرار روابط جنسی و خطاهای جنسی عامل بی‌حیایی است‌، همان‌طور که امام علی‌(ع) در این‌باره فرموده است: «من لانت أسافله، صلبت أعالیه؛ هر که از نظر جنسی هرزه باشد، پررو و دریده می‌شود.»(2)
به همین جهت تکرار گناهان جنسی از عوامل کاهش حیا است.
- تکرار گوش‌دادن به موسیقی حرام
در احادیث آمده که گوش‌دادن به موسیقی و آوازهای حرام نیز عامل بی‌حیایی است. شاید این نیز در راستای تکرار فعل قبیح باشد. موسیقی و آواز حرام، به جهت ساختار و محتوایی که دارد قبح رفتارهای نامناسب جنسی را از میان می‌برد و فرد را نسبت به آن تحریک می‌کند و به همین جهت، سبب بی‌حیایی می‌شود. در روایات آمده است: «مَنْ ضُرِبَ فِی بَیْتِهِ بَرْبَطٌ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَلَّطَ اللهُ عَلَیْهِ شَیْطَاناً یُقَالُ لَهُ الْقَفَنْدَرُ فَلَا یُبْقِی عُضْواً مِنْ أَعْضَائِهِ إِلَّا قَعَدَ عَلَیْهِ فَإِذَا کَانَ کَذَلِکَ نُزِعَ مِنْهُ الْحَیَاءُ وَ لَمْ یُبَالِ مَا قَالَ وَ لَا مَا قِیلَ فِیهِ؛ هر کس در خانه خود چهل روز نوازندگی کند، خداوند شیطانی را بر او مسلط می‌کند که بر همه اعضای او تسلط می‌یابد و چون این‌گونه شود خدا حیا را از او برمی‌گیرد و درنتیجه نه از آنچه می‌گوید باکی دارد و نه از آنچه درباره‌اش می‌گویند.»(3)
ج) ضعف ایمان و معنویت:
کسی که ایمان و معنویتش ضعیف باشد کم‌کم به سمت بی‌حیایی پیش می‌رود. همان‌طور که در روایات به رابطه عمیق بین ایمان و حیا اشاره شده است: لَا إِیمَانَ لِمَنْ لَا حَیَاءَ لَهُ.(4)
هرچه ارتباط باخدا کمتر باشد انسان بیشتر به گناه و بی‌حیایی نزدیک می‌شود و هرچه مصادیق ایمانی از سوی انسان بیشتر تکرار شود، نگرانی کمتر خواهد بود.
۲. عوامل فرهنگی و اجتماعی (محیط پیرامونی)
جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، نقش مهمی در تضعیف هنجارهای حیا دارد. فرهنگ مبتذل و گسترش فرهنگ‌هایی که بر عریان‌سازی (چه بصری و چه گفتاری) تأکید دارند و آن را به‌عنوان آزادی، پیشرفت یا هنر معرفی می‌کنند و تضعیف مرزهای جنسیتی و نقش‌ها یکی از عوامل کم‌شدن حیا در جامعه است. زمانی که مرزهای مشخص و مبتنی بر حکمت الهی بین تعاملات زن و مرد (به‌ویژه در مکان‌های عمومی و کاری) از بین برود و اختلاط بدون ضابطه تبدیل به هنجار شود، زمینه برای کاهش حیا فراهم می‌شود.
دشمنان درصددند که با تغییر تعریف شجاعت و جسارت، حیا را به‌عنوان ضعف، ترس یا عقب‌ماندگی تلقی کنند و در مقابل، گستاخی و بی‌پرده‌گویی را به‌عنوان شجاعت و جسارت اجتماعی تبلیغ کنند؛ بنابراین محیط و محل پیرامونی انسان چه در زندگی چه برای تحصیل چه برای کار خیلی در کم‌حیایی تعیین‌کننده است.
۳. عوامل رسانه‌ای و فناوری
این عوامل جدیدترین و قوی‌ترین محرک‌های بی‌حیایی در عصر حاضر هستند که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:
- دسترسی نامحدود به محتوای نامناسب
اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، دسترسی آنی و دائم به محتوایی فراهم کرده‌اند که پیش ‌از این، نیاز به جست‌وجوی فعال داشت. این بمباران بصری و کلامی، مغز را نسبت به محرک‌های نامناسب سیراب می‌کند.
- الگوسازی سلبریتی‌ها و اینفلوئنسرها
بسیاری از افراد تأثیرگذار، سبک زندگی‌ای را ترویج می‌کنند که در آن حیا جایی ندارد، مثلاً از طریق پوشش، نحوه تعامل و محتوای منتشرشده‌، این الگوها توسط مخاطبان، به‌ویژه جوانان تقلید می‌شود.
- ناشناس بودن و فاصله و تاثیر آن
در محیط‌های مجازی، حس دیده‌شدن توسط جامعه محلی که یکی از عوامل اصلی حیا در گذشته بود، از بین می‌رود. این ناشناس‌بودن به افراد جسارت می‌دهد تا رفتارهایی را بروز دهند که هرگز در حضور دیگران انجام نمی‌دهند.
- فناوری‌های تقویت‌کننده
تأکید بیش ‌از حد بر خودنمایی و کسب تأیید بیرونی یا همان لایک و فالوور باعث می‌شود افراد برای جلب توجه، از مرزهای حیا عبور کنند و اصطلاحاً «خودنمایی» را به «خودنمایی محترمانه» ترجیح دهند.
نتیجه‌گیری
زوال حیا، نتیجه‌ هم‌افزایی سه دسته عامل مخرب است که به‌طور همزمان بنیان‌های اخلاقی فرد را هدف قرار می‌دهند.
اول؛ ریشه‌های درونی است، این فرآیند با سستی تربیت صحیح خانوادگی آغاز می‌شود؛ جایی که عدم تبیین حدود اخلاقی، بذر بی‌مبالاتی را می‌کارد. مهم‌تر از آن، تکرار مداوم فعل قبیح، چه در رفتار شخصی و چه در تعامل با محتوای آلوده، منجر به عادی‌سازی قبح می‌شود. این تکرار، اساساً کارکرد بازدارنده شرم را خنثی می‌کند.
دوم؛ عوامل فرهنگی و اجتماعی است. جامعه تبدیل به محیطی می‌شود که این ضعف درونی را تقویت می‌کند؛ جایی که تضعیف مرزهای جنسیتی و تبلیغ بی‌قیدی به‌عنوان آزادی و پیشرفت تعریف می‌شود. بدین ترتیب، حیا را به‌عنوان مانعی ارتجاعی معرفی کرده و جسارت و بی‌باکی را به‌عنوان فضیلت اجتماعی جایگزین می‌سازد.
و نهایتاً، دلیل سوم؛ رسانه و محرک‌های فناورانه است. دسترسی نامحدود به محتوای بصری و کلامی نامناسب از طریق اینترنت، بمبارانی مداوم ایجاد می‌کند. بدین ترتیب، حیا در یک حلقه معیوب از تربیت ضعیف، هنجارهای فاسد فرهنگی و بمباران و اغوای رسانه‌ای تحلیل می‌شود.
معرفی منبع برای مطالعه بیشتر:
- پژوهشی در فرهنگ حیا اثر عباس پسندیده.
پی‌نوشت‌ها:
1. نور: 58.   2. تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم‌، قم، چاپ دوم، 1410 ق، ص 665.   3. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق، ج 6، ص 434.   4. همان، ج 2، ص 107.
محمد‌هادی خالصی