پیامدهای تعطیلی پیاپی مدارس بر کمیت و کیفیت آموزش-بخش پایانی

کودکان، آسیب‌پذیرترین طیف در برابر آلودگی هوا

کد خبر: ۳۲۵۰۶۷

تاریخ: ۰۵ دی ۱۴۰۴ - ۲۰:۰۷

فائقه بزاز

آلودگی هوا یکی از مهم‌ترین مشکلات زیست‌محیطی و بهداشتی قرن حاضر است. این معضل تهدیدات جدی برای بدن انسان‌ها ایجاد می‌کند.
بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا شهروندان را با مشکلات تنفسی، قلبی و عصبی درگیر می‌کند و سلامتی آنها را به خطر می‌اندازد. سالمندان و کودکان آسیب‌پذیرترین گروه‌های سنی در آلودگی هستند و نکته مهم این است که مشکلات ایجاد شده برای کودکان در آینده خود را نشان می‌دهند.
در یک پژوهش، عوارض آلودگی بر سلامت کودکان رقم قابل‌تأمل 15 درصد را نشان داده است. در بررسی یاد شده مهم‌ترین عوارض شامل سردرد و سرگیجه، پرخاشگری و تنگی نفس بوده است که نشان از خطرات بالای آلودگی بر سلامت کودکان دارد.
این در حالی است که معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی اهواز نیز از مراجعه بیش از
۱۰۰ هزار کودک زیر ۱۴ سال به مراکز درمانی بر اثر آلودگی هوا خبر داده است.
به گزارش خبرگزاری صداوسیمای استان خوزستان، دکتر میثم معزی در نشست کمیته دانشگاهی بررسی مرگ کودکان یک تا ۵۹ماهه با اشاره به کاهش روند مرگ‌ومیر نوزادان در استان اظهار می‌دارد: «اگرچه مرگ‌ومیر نوزادان سیر نزولی داشته است، اما عواملی مانند تروما، مسمومیت‌ها، آلودگی هوا و عوارض قلبی - تنفسی پس از پایان دوره نوزادی، آمار مرگ کودکان یک تا ۵۹ ماه تحت‌تأثیر
قرار می‌دهند.»
وی با اشاره به تأثیر مستقیم آلودگی هوا بر افزایش بیماری‌های قلبی و تنفسی می‌افزاید: «در سال ۱۴۰۱، حدود ۱۶۸ هزار مراجعه منتسب به آلودگی هوا ثبت شد؛ این رقم در سال ۱۴۰۲ به ۱۹۷ هزار و در سال ۱۴۰۳ به ۲۵۱ هزار مراجعه رسیده است که به طور میانگین سالانه بین ۱۵ تا ۲۰ درصد افزایش در مراجعات تنفسی را نشان می‌دهد.»
دکتر معزی بیان می‌کند: «از میان
۲۵۱ هزار مراجعه سال گذشته، ۷۰ درصد مربوط به کودکان زیر ۱۴ سال بوده که ۵۰ درصد از آنها کودکان زیر ۶ سال هستند. این در حالی است که تنها ۲۰ تخت فعال در بخش مراقبت‌های ویژه اطفال (PICU) وجود دارد که پاسخگوی حجم بالای مراجعات نیست.»
افزایش ۶۶ درصدی مراجعه قلبی، تنفسی ناشی از آلودگی
معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی اهواز تصریح می‌کند: «در شش‌ماهه نخست امسال، بیش از ۶۰ هزار نفر به دلیل عوارض قلبی - تنفسی ناشی از آلودگی هوا به مراکز درمانی مراجعه کرده‌اند. در ۱۸ ماه گذشته مراجعه قلبی تنفسی ناشی از آلودگی هوا افزایش ۶۶ درصدی داشته است.»
وی در ادامه با اشاره به سایر پیامد‌های زیست‌محیطی می‌گوید: «علاوه ‌بر مراجعات قلبی و تنفسی، بیش از ۳۰۰ هزار مراجعه با عوارض گوارشی صرفاً ناشی از هوا و آب آلوده در استان به ثبت رسیده است که بیانگر تأثیر گسترده آلودگی آب‌وهوا بر سلامت عمومی است.»
چرا کودکان
در آلودگی هوا بیشتر آسیب می‌بینند؟
کارشناسان هشدار می‌دهند کودکان، آسیب‌پذیرترین گروه در برابر آلودگی‌اند چون هم ریه‌هایشان هنوز درحال‌رشد است و هم سیستم ایمنی‌شان نسبت به بزرگسالان
ضعیف‌تر است.
آلودگی هوا چهارمین علت مرگ زودرس در دنیا اعلام شده و طبق آمارهای جهانی، از هر ۱۰ مرگ کودکان، یک مورد مربوط به آلودگی هوا است. دکتر محمدصادق حسنوند، رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوای دانشگاه تهران پیش ‌از این به همشهری آنلاین می‌گوید: «سالانه ۴۵ تا ۵۰ هزار مرگِ منتسب به آلودگی هوا در ایران رخ می‌دهد که حدود هزار مورد آن مربوط به کودکان زیر ۵ سال است.»
به گفته کارشناسان، آلودگی هوا می‌تواند رشد، درک و یادگیری کودکان را دچار اختلال کند. علاوه ‌بر این، آسم را تشدید و بیماری‌های آلرژیک را تحریک می‌کند. طبق گفته متخصصین، آمار مراجعه کودکان با مشکلات تنفسی به بیمارستان‌ها، هر سال در فصل سرما که با وارونگی دما و آلودگی هوا همراه است، افزایش پیدا می‌کند.
میزان تماس‌ کودکان با آلاینده‌ها
و افزایش آلرژی محیطی
دکتر سید احمد طباطبایی، فوق‌تخصص بیماری‌های ریه کودکان درباره دلایل آسیب‌پذیر بودن کودکان در برابر آلودگی هوا می‌گوید: «کودکان به دلیل داشتن قد کوتاه، وزن کمتر، تعداد تنفس‌های بیشتر و سریع‌تر و داشتن فعالیت بدنی و جنب ‌و جوش بیشتر در فضای باز، میزان تماسشان با آلاینده‌ها و آلرژن‌های محیطی بیشتر است. به همین دلیل بیشتر از بزرگسالان در معرض آسیب‌ها و عوارض ناشی از آلودگی هوا هستند.»
دکتر طباطبایی با بیان اینکه «تقریباً همه کشورها با مسئله آلودگی هوا به‌ویژه در هوای سرد مواجه‌اند. در تهران هم در فصل‌های پاییز و زمستان که پدیده اینوِرژن یا وارونگی دما تقویت می‌شود، ممکن است افرادی که بیماری‌های تنفسی دارند، علائمشان تشدید شود»، در توضیح پدیده وارونگی می‌گوید: «اگر شرایط به‌گونه‌ای باشد که هوای مجاور سطح زمین سردتر از سطوح بالایی باشد، آلودگی‌هایی که به ‌صورت ذراتِ استنشاقی در هوا وجود دارند، نمی‌توانند متصاعد شوند و به سمت بالا بروند و نزدیک سطح زمین حبس می‌شوند. این آلودگی‌ها برای همه ضرر دارد و برای کودکان که قدکوتاه و وزن کمتر و سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، ضرر بیشتری دارد.»
به گفته این فوق‌تخصص بیماری‌های ریه کودکان، «در هوا آلاینده‌های متعددی وجود دارد؛ ذرات معلق ۲.۵ میکرون، ترکیباتی مثل اُزُن  و SO2 همگی جزو مواد آلاینده به شمار می‌روند که می‌توانند جذب چشم‌های کودک شوند و حساسیت چشمی ایجاد کنند، می‌توانند جذب سیستم اعصاب شوند و یادگیری را مختل کنند، می‌توانند منجر به خستگی مفرط کودک شوند. ناتوانی، بی‌حالی و عدم تمایل کودک به ورزش و بازی از نتایج وجود این ترکیبات در هوا هستند. همچنین یکی از مواردی که می‌تواند آلرژی را در افرادی که زمینه‌ آن را دارند تشدید ‌کند، همین آلودگی هوا است. از طرف دیگر، ارگان‌هایی مثل ریه، قلب و مغز در کودکان همچنان درحال‌رشد هستند و رشد این ارگان‌ها تسلط عوامل مختلف ازجمله آلودگی هوا می‌تواند متأثر یا مختل شود.»
دکتر طباطبایی تأکید می‌کند: «آلودگی هوا برای همه کودکان ضرر دارد. نه فقط برای کودکانی که آسم و تنگی نفس و آلرژی دارند.»
در خانه بمانیم یا نمانیم؟
در ارتباط با سبک زندگی در آلودگی هوا کارشناسان نظرات متفاوتی دارند. برخی تأکید می‌کنند در خانه بمانید و بیرون نروید. برخی دیگر معتقدند آلودگی از درز درها و پنجره‌ها به داخل خانه نفوذ می‌کنند پس در خانه ماندن تأثیری بر حفظ سلامت ندارد؛ بلکه لازم است با تمهیداتی نظیر استفاده از ماسک مناسب و خوردن مواد غذائی مفید و مؤثر سلامت را مدیریت کرد.
برای کودکان بالای ۳ سال، استفاده از ماسک‌های فیلتردار استاندارد مثل ماسک N۹۵ در فضای باز ضروری است. ماسک‌های معمولی (ماسک جراحی) اثربخشی کمتری دارند. البته ماسک‌های N۹۵ فقط در برابر ذرات معلق (PM۲.۵) قابلیت محافظتی دارند؛ اما به گفته متخصصان، اگر آلاینده‌های هوا از نوع گازهای نیتروژن دی‌اکسید و سولفور دی‌اکسید باشند، ماسک در برابر این گازها هیچ کاربردی ندارد. چون این آلاینده‌ها از هر روزنه‌ای عبور می‌کنند.
مصرف میوه و سبزیجات تازه (به‌ویژه آنهائی که سرشار از ویتامین C و آنتی‌اکسیدان هستند مانند پرتقال، سیب و کلم بروکلی) به بدن کودک در مقابله با اثرات سمی آلاینده‌ها کمک می‌کند.
نوشیدن شیر و آب کافی باعث دفع بهتر سموم از بدن می‌شود. مصرف آنتی اکسیدان‌ها (ویتامین سی، ای، امگا 3) و مصرف پروبیوتیک‌ها را فراموش نکنید.
اگرچه کارشناسان می‌گویند آلاینده‌ها به داخل خانه‌ها سرایت می‌کنند؛ اما به‌هرحال حجم آلاینده‌ها در داخل و خارج خانه تفاوتی معنادار دارند برای همین بهتر است. در روزهای آلوده، پنجره‌ها را بسته نگه دارید و از یک دستگاه تصفیه هوای مجهز به فیلتر استفاده کنید. این دستگاه‌ها می‌توانند ذرات معلق خطرناک را تا حدی کاهش دهند. از پرده‌های ضخیم برای جلوگیری از ورود آلودگی استفاده کنید. در خانه گلدان گل‌ و گیاه قرار دهید. استفاده از گیاهان باعث افزایش رطوبت و کاهش
گرد و غبار می‌شود. همچنین سبزینگی تأثیر مثبتی بر روحیه و تمرکز افراد دارد. ترکیب زیبایی طبیعی و قدرت تصفیه‌کنندگی بالا، گیاهان را به گزینه‌ای بسیار مفید در هوای آلوده دارد.
آلودگی هوا در جهان و معرفی نمونه‌های موفق
آلودگی هوا نه‌تنها ایران که ‌گریبان بسیاری از کشورها را گرفته است و به‌ عنوان یکی از بزرگ‌ترین تهدیدات بهداشت محیطی، عامل مرگ سالانه ۷ میلیون نفر از جهانیان است.
همان‌گونه که ذکر شد، یکی از آسیب‌پذیرترین گروه‌های سنی در برابر آلودگی هوا، کودکان و خردسالان هستند که تخمین زده می‌شود در سال ۲۰۲۱، مرگ ۴۰ هزار کودک زیر پنج سال به طور مستقیم با آلودگی هوا مرتبط بوده است.
این اتفاق در حال رقم‌خوردن است؛ اما در کشورهای توسعه‌یافته ایمن‌سازی مدارس در اولویت اصلی قرار دارد. در شهرهای بزرگ و آلوده‌ای مثل شیکاگو و لندن راهکارهای خلاقانه اتخاذ شده است که ایجاد فضای سبز و درخت‌کاری یکی از این تمهیدات است و مدارسی که نزدیک به خیابان‌های شلوغ و پرترافیک قرار گرفته که دانش‌آموزان را در معرض سطوح ناسالم آلودگی هوا قرار می‌دهند، سپرهای سبز گیاهی و درختان از دانش‌آموزان، معلمان و کارکنان مدارس حفاظت می‌کند. در پایان این مبحث، به تجارب کشورهای فرانسه، آلمان و اقدامات مؤثر مکزیک به‌ عنوان یکی از موفق‌ترین تجربه‌ها در کنترل آلودگی هوا نگاهی می‌اندازیم.
فرانسه: یکی از تمهیداتی که فرانسه در زمان آلودگی‌های بزرگ عملی می‌کند رایگان کردن هزینه‌های استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی برای مردم شهر است تا جایی که مردم را به استفاده از دوچرخه تشویق می‌کنند و حتی در منطقه‌های مشخصی از شهر برای مدت‌های طولانی و ماهانه تردد اتومبیل ممنوع اعلام می‌شود.
آلمان: در فرایبورگ آلمان چیزی حدود ۵۰۰ کیلومتر مسیر برای رفت‌وآمد دوچرخه، مترو، تراموا و سیستم‌های حمل ‌و نقل ارزان و کارآمد در نظر گرفته شده است.
حتی در مناطق حومه شهر نیز مردم اجازه پارک‌کردن ماشین‌هایشان را جلوی در خانه‌ها ندارند.
مکزیک: اما یکی‌یکی از موفق‌ترین تجربه‌ها در کنترل آلودگی هوا مربوط به شهر مکزیکوسیتی پایتخت مکزیک است.
در سال ۱۹۹۲ سازمان ملل این شهر را به‌ عنوان آلوده‌ترین شهر جهان معرفی کرد. مشهور بود که در این شهر به‌خاطر آلودگی هوا پرنده‌ها هنگام پرواز می‌مردند و روی زمین می‌افتادند. ۳۳۰ روز شاخص آلاینده‌ها در این شهر در سال ۱۹۹۰ بالاتر از حد استاندارد بود. امروز اما با اجرای برنامه‌های منسجم مقابله با آلودگی نام این شهر حتی در میان ۱۰ شهر اول آلوده جهان هم نیست.
دولت مکزیک با سرمایه ۹.۳ میلیارد دلاری پالایشگاه‌هایی برای تولید سوخت مناسب (با گوگرد پایین) راه‌اندازی کرده است. مقام‌های شهری با الگو گرفتن از اتوبوس‌رانی سریع در پایتخت کلمبیا، نوعی سیستم اتوبوسرانی به نام «متروباس» راه انداخته‌اند که علاوه‌ بر افزایش حجم مسافران در اتوبوس، آلودگی بسیار کمتری دارد.  در این طرح، اتوبوس‌های فرسوده و کوچک با سرمایه‌گذاری سریع با اتوبوس‌های جدید با حجم مسافر بیشتر تعویض شدند. کارخانه‌ها و مراکز صنعتی مجبور شدند حومه شهر را ترک کنند و به مناطق دورتر بروند.
با پرداخت وام خودروها و تاکسی‌های فرسوده با روالی منظم تعویض شدند. متروی مکزیکوسیتی خیلی سریع با کمک الزامی همه بخش‌ها راه‌اندازی شد که حالا ۱۲ خط دارد.