برخـلاف خـواست دشمن!

کد خبر: ۳۲۴۶۴۱

تاریخ: ۲۹ آذر ۱۴۰۴ - ۲۰:۲۲

علی قربان‌نژاد

در نوشتاری پیش از این به موضوع توجه و علاقه «شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی» به قرآن پرداخته شد. در آن نوشتار به مقدمه‌ای ارجاع شد که جمع‌کننده اشعار حافظ آن را نوشته است و در بخشی از آن متذکر این نکته می‌شود که چرا حافظ خود به جمع‌آوری اشعارش در یک مجلد نپرداخت:
«به واسطه محافظت درس قرآن و ملازمت بر تقوی و احسان و بحث کَشّاف و مِفتاح و مطالعه مَطالع و مِصباح و تحصیل قوانین ادب و تَجَسُّسِ دَواوینِ عرب به جمع اَشْتات غزلیّات نپرداخت و به تدوین و اِثْبات ابیات مشغول نشد، و مُسَوِّد این ورق... در اثناء محاوره [به حافظ] گفتی که این فراید فواید را همه در یک عِقْد می‌باید کشید و این غُرَر دُرَر را در یک سِلْک می‌باید پیوست تا قلاده جید و جودِ اهل زمان و تمیمه وِشاحِ عروسان دوران گردد و آن جناب [حافظ] حوالتِ رفعِ ترفیع این بنا بر ناراستی روزگار کردی و به غَدْرِ اهل عصر عُذْر آوردی تا در تاریخ سنه اِثْنَین و تِسعینَ و سَبْعَمائة ودیعت حیات به موکّلان قضا و قدر سپرد و رخت وجود از دهلیز تنگ اجل بیرون برد...»
به جز این بیت‌های صریحی از حافظ وجود دارد که گویای رابطه او با قرآن کریم و مباحث تفسیری مصحف شریف است. بیت‌هایی از این قبیل:
حافظا در کنج فقر و خلوت شب‌های تار
تا بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور
*
صبح خیزی و سلامت‌طلبی چون حافظ
هر چه کردم همه از دولت قرآن کردم
*
عشقت رسد به فریاد ار خود به سان حافظ
قرآن ز بر بخوانی با چارده روایت
به غیر از دو مورد فوق (یعنی اشارات مستقیم حافظ در اشعارش و مقدمه مذکور) می‌توان در جای جای اشعار عالی حافظ که به قول خودش «بیت‌الغزل معرفت است» و در لایه‌های زیرین بیت‌های بسیاری از او چشمه‌های معرفت را یافت که از مفاهیم قرآن سرچشمه گرفته‌اند. این قبیل بیت‌ها مؤید و مکمل دو مورد فوق هستند. برای نمونه در این نوشتار سراغ از یک بیت او می‌گیریم:
هست امیدم که علی رغمِ عدو روزِ جزا
فیضِ عَفوَش نَنَهد بارِ گُنَه بر دوشم
در نگاه نخست این پرسش پیش می‌آید که رابطه این بیت با قرآن کریم چیست؟ برای یافتن این رابطه ابتدا نیازمند آنیم تا معنای این بیت را ساده‌سازی کنیم. در حقیقت حافظ در بیت بالا می‌گوید: امید آن دارم که علی‌رغم عدو (خلاف خواست دشمن) در هنگام حساب و کتاب در پیشگاه الهی شامل عفو و رحمت و بخشش پروردگار شوم و بار گناهان مرا از دوشم بردارند.
موضوع قابل مداقه در این بیت عبارات «علی‌رغم عدو» است که به معنای خلاف خواست دشمن است. سخن این است که این کدام دشمن است که دشمنی او در روز جزا آشکار می‌گردد. به عبارتی وقتی شاعر در مصراع نخست می‌گوید امید دارم که «علی‌رغم عدو» یعنی برخلاف میل دشمن شامل فیض عفو و بخشش پروردگار شوم یعنی به عبارتی شاعر دو ویژگی خاص از دشمن مورد نظرش را بیان می‌کند:
نخست آنکه دشمنی این عدو در این موضوع نمود می‌یابد که طالب آن است که بار گناهان بر دوش شاعر باشد. برای درک درست از این قسمت باید بدانیم این دشمن خاص کیست.
دوم آنکه به تبع بخش نخست یعنی قرار گرفتن گناهان بر دوش شاعر او را از فیض عفو و رحمت پروردگار دور سازد و لاجرم از اهل جهنم گرداند. برای درک این فراز نیز باید از عبارت «علی‌رغم» رمزگشایی کنیم که بیان‌کننده ویژگی آن دشمن است زیرا وقتی شاعر می‌گوید امیدوارم که برخلاف میل دشمن از اهل رحمت باشم به عبارتی ویژگی خاص دشمنش را بیان می‌کند که آن دشمن خواهان دور شدن او از رحمت و رضوان الهی است.
در تشریح بخش نخست و برای اینکه مدلول عبارت «عدو» را بیابیم و این دشمن را بشناسیم آیه 60 از سوره مبارکه «یاسین» می‌تواند دستگیر ما شود. در این آیه شریفه می‌خوانیم:
«اى فرزندان آدم! آيا با شما عهد نكردم كه شيطان را مپرستيد [و از او پیروی نکنید] كه او بى‌ترديد دشمن آشكارى براى شماست‌؟»
در انتهای آیه بالا شیطان را این‌گونه به آدمیان می‌شناساند که «إِنَّهُ لَكُم عَدُوّ مُّبِين» یعنی به درستی که شیطان دشمنی آشکار برای شما آدمیان است. پس این عدو مطابق این آیه شناسایی شد اما برای درک بهتر و تایید یافته مذکور پیرامون واژه «علی‌رغم» نیز می‌توان کنکاش کرد. ما با کشف این عبارت بهتر می‌توانیم یافته خود را از مابه ازای کلمه «عدو» تایید کنیم. عدو یا دشمنی که میل او عدم رستگاری انسان است به گونه‌ای که آدمی مشمول رحمت و بخشش پروردگار نشود و در این حال عاقبت او نارضایتی خداوند و عذاب و جهنم گردد.
در سوره مبارکه «ص» به این نکته اشاره شده که شیطان از خداوند مهلت خواست و خداوند در پاسخ او فرمود: «تو از مهلت‌یافتگانی تا زمانی معین». در ادامه در آیه 82 از این سوره نکته‌ای وجود دارد که عبارت «علی‌رغم» را در بیت حافظ برای ما روشن خواهد کرد. آنجا که می‌فرماید: «[شیطان] گفت: به عزتت سوگند همه آنها [آدمیان] را گمراه خواهم كرد.»
به این ترتیب میل عدو نیز مشخص می‌شود که همانا گمراهی انسان و دوری او از رحمت الهی هست و وقتی حافظ می‌گوید «علی‌رغم عدو» یعنی برخلاف میل دشمن (شیطان) امیدوارم که شامل رحمت و بخشش الهی شوم. یعنی به این ترتیب او می‌خواهد با دشمنش در سرای دیگر هم جایگاه نباشد. چنان‌که خداوند در آیه 85 سوره «ص» خطاب به شیطان می‌فرماید: «که بی‌تردید دوزخ را از تو و آنان که از تو پیروی کنند، از همگی پر خواهم کرد.»