سیر فرهنگ و هنر اسلامی در اروپا

کاغذ؛ هدیه‌ای از جهان اسلام به اروپاییان

کد خبر: ۳۲۴۲۰۳

تاریخ: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ - ۲۱:۰۹

بخش پانزدهم-فائزه ریاحی

در قرن 12 میلادی زائران قبر یعقوب بزرگ‌تر (یعقوب پسر زِبِدی، از حواریون و از دوازده رسول برگزیده عیسی بود.) واقع در سانتیاگو دِ کومپوستلا واقع در شمال‌غربی اسپانیا (مسیرِ کامینو دِ سانتیاگو نیز برای زیارتِ محلی که مدفنِ یعقوب بزرگ‌تر خوانده می‌شود، مشهور است.) اولین ورقه کاغذ را دید و همراه خود به مرکز اروپا آوردند.
در واقع مسیحیانی که کاغذ را به این افراد رساندند آن را از مسلمانان اندلس گرفته بودند. می‌گویند که: (در نزد مسلمانان خوشنویسان برای نوشتن کتاب‌های مقدس اسلامی پوست گران‌قیمت حیوانات (پرگامنت) مصرف می‌کنند اما برای نقشه نوشته‌هایشان فقط از این ورقه‌های ظریف استفاده می‌شود. حتی برای پیچیدن و بسته‌بندی کردن هم از اینها استفاده می‌کنند، این اندازه زیاد موجود است!).
لوازم تحریر که کاغذ هم جز آن است، از زمانی که رابطه تجاری بین اروپا و مسلمانان به هم خورد هم جزو اشیای کمیاب قرار گرفتند.
در زمان مروینگر (۵۰۰ تا ۸۰۰ میلادی) حسابداران تجار ثبت‌کنندگان اسناد و رهبانان دیرها حداقل پاپیروس (مصری‌ها از پنج‌هزار سال قبل از ساقه گیاه پاپیروس استفاده می‌کردند آن را بر روی همدیگر ضربدر مانند چسبانده و کوفته و خشک کرده از آن طومارها و یا صفحاتی درست می‌کردند برای نوشتن که به تمام جهان آن روز صادر می‌شد) برای نوشتن داشتند. آن زمان در شهر مارسی به‌طور مرتب بارهای لوازم‌التحریر مصری وارد می‌شد ولی یکباره ورود آنها قطع گردید.
اگر کسی نمی‌خواست پوست بسیار گران حیوانات (پرگامنت) را برای نوشتن مصرف کند، یا اینکه نوشته‌ها را دوباره پاک کند، تا ورقه‌های قابل نوشتن دوباره باشند باید از پاپیروس موجودی که داشت کاملاً صرفه‌جویی کند.
پوست‌های نوشتنی (پرگامنت) از زمانی که نویسندگی در اروپا خودبه‌خود به سمت فراموشی رفت (فراموش‌شدن نویسندگی در اروپا خود یکی دیگر از مظاهر انحطاطی است که پس از غلبه فرانک‌ها بر رم شروع شد یعنی قرون وسطی) دیگر احتیاج نبود حتی همان پوست‌های نوشتنی به مقدار زیاد تهیه شوند.
اما از قرن 12 به بعد یعنی از زمانی که زائرین مسیحی قبر یعقوب مرسل (واقع در اسپانیا)، تکه کاغذ ساخت کشورهای اسلامی را همراه خود به مرکز اروپا آوردند، اروپاییان یکباره متوجه شدند که در همه دفترهای تجاری مسلمانان نیز این کاغذ وجود داشته است.
درواقع با این چند ورق کاغذ است که دوباره کاغذ اندلسی ساخت کشورهای اسلامی به مرکز اروپا وارد می‌شود. مدت دویست سال بود که اهالی شهرهای نورنبرگ، شهر رافنزبورگ، بازل و کنستانتس به شهر بارسلونا و والنسيا، جایی که در آن حوالی بهترین کاغذها در کارخانه‌های کاغذسازی اسلامی ساخته می‌شد، مسافرت می‌کردند که به گفته ادریسی بك جغرافیدان جهاندیده‌، نظیر آن کاغذها در هیچ جای دنیا وجود ندارد.
حتی عطاری به نام المن شترمر پسر یک خانواده تاجر معتبر نورنبرگی که با اسپانیا تجارت زعفران داشت به این فکر می‌افتد که اولین‌بار در شهر خود یعنی شهر نورنبرگ کاغذ بسازد.
او در سال ۱۳۸۹ میلادی آسیاب چوب‌سایی برای تهیه مواد اولیه کاغذ در نزدیکی نورنبرگ دائر می‌کند که این اولین کاغذسازی آلمان می‌شود. این و شخص کاغذساز کارگران متخصص کاغذسازی‌اش را از ایتالیا آورد.
ایتالیا کشوری است که ۴۹ سال زودتر از آلمان و اسپانیای اسلامی حدود ششصد سال زودتر از ایتالیا و شهرهای آسیایی و آفریقایی اسلامی ده‌ها سال قبل‌تر از اسپانیای اسلامی کاغذسازی داشتند و در سال 1340 میلادی اولین آسیاب کاغذسازی اروپای مرکزی را دائر کردند.
البته در سال ۱۰۹۰ میلادی در جزیره سیسیل اولین سند به وسیله یک کشور مسیحی اروپایی بر روی کاغذ نوشته شده است. شهری که تازه نرمان‌ها از اعراب گرفته‌اند و هنوز تمام اهالی آن مسلمانند و جزو اروپا محسوب می‌شود.
سال ۱۱۱۵ میلادی هم در شهر پالرمو (ایتالیا)، رجر دوم از طایفه نرمان‌ها از خانواده هاوتفيل که بعداً به پادشاهی رسید، سندی از پدرش را که مربوط به سال ۱۰۹۰ میلادی بود تجدید و تأیید کرد، برای اینکه آن سند روی کاغذ نوشته شده بود و چون صاحب این سند- تا آن زمان با اسنادی سروکار داشت که بر روی پوست حیوانات نوشته شده بودند- از این سند کاغذ پنبه‌ای! که کاغذش ساخت قیروان (شهری در تونس) بود و چون حفاظت مناسب نکرده بودند، آن سند مچاله و ناخوانا شده بود.
رجر دوم در تمام دوران پادشاهی‌اش درگیر بازرسی و تجدید اسنادی بود که به وسیله خانواده‌اش یا خودش در اوایل حکومتش بر روی کاغذ نوشته شده بود.