نگاهی به آلودگی هوا و تأثیر آن بر سلامت جسم و روان

کلان‌شهرها در محاصره آلودگی هوا

کد خبر: ۳۲۳۳۳۰

تاریخ: ۰۹ آذر ۱۴۰۴ - ۲۰:۳۳

بخش نخست-گالیا‌ توانگر

صبح مه‌آلودِ دردمندی است. نفسم به شماره اُفتاده است و چشمم تار می‌بیند. دویست سال اول عمرم هیچ‌کدام از این گرفتاری‌ها نبود.
یک ‌لحظه به فکرم می‌رسد، روی بار میوه یک وانت بنشینم تا محله‌های بالا برای خودم بخوانم و میوه بخورم. اما با خودم می‌گویم: «آن‌وقت کسی کُت پَر مشکی‌ام را نمی‌بیند، باید آهسته و خرامان و گاه تند و پرشتاب بروم تا زندگی‌ام موج شود و روی شانه‌های بادهای وحشی قدر و قیمت استواری‌ام برای زندگی‌ کردن و زنده ‌ماندن دیده شود.» چشم‌هایم هم در مه بالای خیابان می‌سوزد. صدایم هم می‌گیرد. نفس‌هایم هم برای پیشروی بیشتر نمی‌کشند. یک جایی قدری می‌نشینم و آرام می‌گیرم.
روی بلندترین شاخه بلوط پارک محله می‌نشینم. شب شده است و ستاره‌ها در هوای دودی آسمان، کورسویِ تک‌وتوک و کم‌رنگی دارند. فریاد می‌زنم: «ای طایفه پرندگان پایتخت! چه زمانی می‌خواهید از خواب غفلت بیدار شوید؟ آسمان روزتان بی‌خورشید مانده و آسمان شبتان بی‌ستاره است. فرض که همچون کلاغی مثل من چهارصد سال هم عمر کنید، پس چه زمانی می‌خواهید یک ‌لقمه هوای پاک خودتان را مزه‌مزه کنید؟ چه زمانی می‌خواهید نیلی آسمان را ببینید؟»
تا انتهای شب به انتظار بر شاخه بلوط می‌نشینم و واگویه خویش را با صدای بلند تکرار می‌کنم. چندتنی از طایفه خویش و حتی چندگونه پرنده دیگر گرداگردم می‌نشینند.
پرنده‌ها همگی می‌گویند: «ما هم یک ‌لقمه هوای پاک خودمان و آبی آسمان خودمان را می‌خواهیم.»
تهران با ثبت شاخص آلودگی 233 در رتبه نخست آلوده‌ترین شهرهای جهان قرار گرفت؛ وضعیتی که این کلانشهر را در شرایط بسیار ناسالم قرار داده و هشدارهای جدی را فعال کرده است.
پس از تهران، بغداد با اختلافی قابل‌ توجه در رتبه دوم قرار دارد. شاخص ۲۳۳ به این معناست که ریزذرات معلق در هوای تهران در سطحی قرار دارند که برای همه گروه‌های سنی به‌ویژه کودکان، سالمندان و بیماران قلبی و ریوی خطرناک است.
افزایش 15 درصدی ماموریت‌های اورژانس
در هفته‌های اخیر با توجه‌ به آلودگی هوا مأموریت‌های مربوط به مشکلات تنفسی و تماس‌های اورژانس استان تهران نسبت به هفته گذشته 15 درصد و تعداد ماموریت‌های قلبی 3 درصد افزایش یافته است. افرادی که دارای بیماری‌های قلبی و تنفسی هستند، به‌ویژه در این شرایط آلودگی، در معرض آسیب جدی قرار دارند.
همچنین گروه‌های سنی خاص از جمله افراد بالای 55 سال و کودکان زیر 8 سال، باید به‌شدت از حضور در مکان‌های عمومی، محیط‌های باز و به‌ویژه ورزش در فضای باز در ساعات ابتدائی روز خودداری کنند.
در این شرایط بهتر است در و پنجره‌ها بسته بماند و در صورت وجود دستگاه تصفیه هوا، فیلترهای هوا فعال باشد و در نبود این دستگاه، استفاده از بخور سرد می‌تواند به کاهش خشکی و تحریک تنفسی کمک کند. از مردم عزیز تقاضا داریم با رعایت توصیه‌های بهداشتی که از سوی وزارت بهداشت و معاونت بهداشت به طور مکرر اعلام می‌شود، به ما و جامعه سلامت کمک کنند.
در روزهای آلوده، مصرف مایعات فراوان و مواد غذایی حاوی آنتی‌اکسیدان‌ها مانند میوه و سبزی‌ها بسیار کمک‌کننده است.
بسیاری از مردم ناچارند در محل کار خود حاضر باشند و فعالیت‌های روزمره خود را ادامه دهند، اما رعایت نکاتی ساده مانند استفاده مستمر از ماسک، نوشیدن مایعات کافی و پرهیز از فعالیت‌های سنگین در هوای آزاد می‌تواند مانع از بروز مشکلات جدی‌تر شود. اگر این توصیه‌ها رعایت نشود، ممکن است با شرایطی مواجه شویم که نیاز به مداخلات گسترده‌تر اورژانس استان تهران احساس شود.
هر 13 دقیقه یک مرگ در جهان در پی آلودگی هوا
عباس شاهسونی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با بیان اینکه هر 13 دقیقه یک مرگ در پی آلودگی هوا در جهان رخ می‌دهد، اسامی آلوده‌ترین شهرهای کشور از نظر غلظت ذرات آلاینده را برمی‌شمرد.
وی درباره آلوده‌ترین شهرهای کشور از نظر غلظت ذرات آلاینده می‌افزاید: «به‌طور کلی طی مطالعات صورت‌گرفته، آلوده‌ترین شهرهای کشور از نظر ذرات معلق شهرهای زابل، ایرانشهر و بوشهر هستند؛ اما عمدتاً آلودگی در این شهرها ناشی از منابع طبیعی است و در واقع این افزایش ذرات معلق به علت طوفان‌های گرد و غبار است، درعین‌حال بین کلان‌شهرها شهرهای تهران، اراک، اصفهان، مشهد و تبریز بالاترین غلظت ذرات معلق را دارند که عمدتاً ناشی از منابع متحرک و منابع ثابت است، یعنی بیشتر این آلودگی انسان‌ساز است.»
عباس شاهسونی با اشاره به ثبت بیش از 54 هزار مرگ منتسب به آلودگی هوا طی یک سال اظهار می‌دارد: «طبق گزارش مؤسسه بار بیماری‌ها در کشور ما، به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت، 86 مرگ منتسب به ‌علت آلودگی هوا رخ می‌دهد که این آمار از میانگین جهانی بالاتر است.»
وی با اشاره به آمار قابل‌توجه مر‌‌گ‌های ناشی از آلودگی هوا در دنیا بیان می‌کند: «در جهان آمارها نشان می‌دهد که 86 درصد از مرگ‌هایی که به علت بیماری‌های غیرواگیر اتفاق می‌افتد، منتسب به آلودگی هواست.»
عضو هیئت ‌علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی درباره هزینه‌های آلودگی هوا نیز خاطرنشان می‌کند: «آخرین گزارشی که بانک جهانی ارائه کرده است، نشان می‌دهد هزینه‌های مربوط به آلودگی هوا 8.1 تریلیون دلار است و هر 13 دقیقه یک مرگ به‌علت آلودگی هوا اتفاق می‌افتد و از هر 8 مرگی که در جهان رخ می‌دهد یک مورد آن به‌دلیل آلودگی هواست.»
توصیه به مردم
توصیه به مردم به‌ویژه گروه‌های آسیب‌پذیر مانند کودکان، زنان باردار، سالمندان، بیماران قلبی‌ ـ تنفسی و افراد چاق این است که در معرض هوای آلوده قرار نگیرند و از حضور در هوای آزاد خودداری کنند؛ اگر حضور در بیرون از منزل ضروری است، زمان آن را به حداقل برسانند و حتماً از ماسک طبی استفاده کنند.
افراد سیگاری نیز جزو گروه‌های آسیب‌پذیر هستند؛ زیرا هنگام سیگار کشیدن، هوای آلوده بیشتری وارد ریه می‌شود و اثرات آلودگی هوا تشدید می‌شود. ماسک باید کاملاً روی صورت تنظیم شود و فاصله‌ای با صورت نداشته باشد تا ذرات معلق وارد سیستم تنفسی نشود.
گروه‌های آسیب‌پذیر، از جمله سالمندان و بیماران قلبی و تنفسی، لازم است هنگام حضور در فضای آزاد در زمان آلودگی هوا، حتماً داروهایشان همراهشان باشد، هرچند توصیه می‌شود در صورت امکان در این شرایط از خانه خارج نشوند، اما اگر مجبور به حضور هستند، حتماً از ماسک استفاده کنند و داروهای ضروری را همراه داشته باشند.
در صورتی‌ که دچار تنگی نفس شدند، لازم است به مراکز بهداشتی‌ درمانی مراجعه کنند، سایر افراد نیز اگر در زمان آلودگی هوا دچار تنگی‌نفس، سرگیجه یا علائم مشابه شدند، باید به مراکز درمانی مراجعه کنند.
افراد در محیط‌های بسته؛ مانند منزل بمانند و پنجره‌ها را بسته نگه دارند تا هوای آلوده وارد نشود، همچنین می‌توانند از دستگاه تصفیه‌ هوای استاندارد استفاده کنند.
مردم باید برای کمک به کاهش آلودگی هوا، حتماً خودروهای خود را برای معاینه فنی به مراکز ببرند، این موضوع درباره خودروهای سواری، موتورسیکلت‌ها و به‌ویژه مینی‌بوس‌ها و اتوبوس‌ها اهمیت بیشتری دارد، زیرا متأسفانه بسیاری از آنها فاقد معاینه فنی هستند. با گرفتن معاینه فنی و رفع مشکلات فنی، می‌توان کمک قابل‌توجهی به کاهش آلودگی هوا در کلان‌شهرها کرد.
استفاده از دستگاه تصفیه هوا
اگر دستگاه تصفیه هوا استاندارد نباشد، نه‌تنها کمکی نمی‌کند، بلکه بعضی از برندهای موجود در بازار خودشان موجب حساسیت و بیماری‌های تنفسی می‌شوند. دستگاه تصفیه هوا باید چند ویژگی مهم داشته باشد: اول آنکه دارای فیلترهای استاندارد باشد؛ مانند فیلترهای هپا و کربن فعال دستگاه‌هایی که اُزون تولید می‌کنند، یون تولید می‌کنند، یا از پلاسمای سرد استفاده می‌کنند مناسب نیستند، زیرا خودشان آلایندگی ایجاد می‌کنند و باعث حساسیت می‌شوند.
قدرت تصفیه دستگاه باید تناسب کامل با متراژ محیط داشته باشد، برای مثال، دستگاهی که برای 30 مترمربع طراحی شده، اگر در فضای 100متری استفاده شود، عملاً کارایی لازم را نخواهد داشت بنابراین ضروری است که هنگام خرید، به نوع فیلتر، استاندارد بودن دستگاه، و تناسب ظرفیت آن با فضای منزل توجه شود.
نقش تغذیه
در کاهش پیامدهای جسمی آلودگی هوا
پیروی از رژیم غذایی سالم نقش مهمی در سلامت افراد در روزهای آلوده ایفا می‌کند. افراد باید آب بیشتری بنوشند تا دفع سموم بهتر انجام شود و از میوه‌ها و سبزی‌های تازه استفاده کنند.
غزاله اسلامیان، متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی، با اشاره به اینکه مایعات به میزان قابل‌توجهی اثرات مخرب آلودگی هوا بر سلامت را کاهش می‌دهند، می‌گوید: «حداقل هشت لیوان آب در روز خورده و از آب‌میوه‌های طبیعی به‌ جای آب‌میوه صنعتی استفاده کنید.»
وی می‌افزاید: «استفاده از نوشیدنی‌ها و غذاهای حاوی کافئین را به حداقل برسانید، تا جایی که ممکن است از قهوه، نسکافه، چای پررنگ، نوشابه‌های گازدار و شکلات تلخ استفاده نکنید.»
عضو هیئت‌ علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، با اشاره به اینکه میوه‌ها و سبزی‌های زرد و نارنجی سرشار از ویتامین A هستند، می‌گوید: «کدو حلوایی، هویج، فلفل دلمه‌های رنگی، خرمالو و نارنگی اثرات مخرب آلودگی هوا را به میزان قابل‌توجهی کاهش می‌دهد و در مقابل از دریافت مواد غذایی شیرین صنعتی مثل انواع کیک، شیرینی، کلوچه، شکلات، آب‌نبات و دسرهای حاوی قند و شکر پرهیز کنید.» وی با بیان اینکه استفاده از شیر در روزهای آلوده توصیه می‌شود خاطرنشان می‌کند: «مصرف شیر و لبنیات را بیش از نیاز روزانه، دو واحد در روز مصرف نکنید.»
این متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی، با بیان اینکه استفاده از میوه‌ها و سبزی‌ها سطح دریافت ویتامین را افزایش می‌دهد، ادامه می‌دهد: «لیمو ترش تازه، مرکبات (لیمو شیرین، پرتقال و نارنگی)، کیوی و افرادی که در محیط‌های باز کار می‌کنند روزانه یک عدد مکمل یا قرص جوشان ویتامین سی مصرف کنند.»   منع مصرف غذاهای پرچرب در تمامی شرایط خصوصاً در روزهایی که هوا آلوده است، یکی دیگر از توصیه‌های اسلامیان است.
وی می‌افزاید: «غذاهای چرب مثل انواع فست‌فودها، کره، خامه و سرشیر و روغن‌های جامد منع مصرف دارند.»
اسلامیان با تأکید بر اینکه دریافت منابع غذایی حاوی ویتامین ‌ای ادامه می‌دهد: «در روزهایی که هوا آلوده است کمک قابل‌توجهی به بازسازی بدن می‌کند. غذاهای کنسروی و حاوی نگهدارنده را در روزهایی که هوا آلوده است، مصرف نکنید.»
وی اضافه می‌کند: «منابع غذایی حاوی امگا ۳ را افزایش دهید، انواع ماهی‌ها، گردو، روغن کانولا (کلزا)، سبزی‌های برگ سبز تیره مثل اسفناج و سبزی‌ خوردن را در برنامه غذایی خود بگنجانید.»
اسلامیان با بیان اینکه باید مصرف گوشت قرمز را حداکثر به یک تا دو بار در هفته محدود کرد، ادامه می‌دهد: «اگر به کم‌خونی مبتلا هستید و پزشک برایتان داروهایی مکمل تجویز کرده، داروهای خود را بموقع مصرف کنید.»
عضو هیئت‌ علمی دانشگاه در خاتمه هشدار می‌دهد: «در روزهایی که هوا آلوده است در فضای باز به ‌هیچ ‌عنوان ورزش و پیاده‌روی نکنید.»