روش قرآن در امیدآفرینی

کد خبر: ۳۲۲۳۴۳

تاریخ: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ - ۲۱:۰۰

محمدعلی محمدی

جنگ، عرصه‌های گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، نظامی و سیاسی را دربر می‌گیرد. در این میان، یکی از مهم‌ترین میدان‌های نبرد اجتماعی، تلاش برای ناامید کردن جامعه و تضعیف اراده‌ مردم است. دشمنان همواره کوشیده‌اند با ایجاد یأس و دلسردی، ملت‌ها را از حرکت و پویایی بازدارند و روحیه مقاومت را در آنان تضعیف کنند. از این‌رو «‌تضعیف روحیه مردم در جنگ‌ها» به وسیله دشمنان پیگیری می‌شود. این مسئله در جنگ ۱۲ روزه اخیر نمود بسیار روشن‌تری داشت. دشمن سعی ‌کرد با ترفندهای مختلف روحیه مردم را تضعیف و امید آنان را به ناامیدی تبدیل کند.
نظر به اهمیت موضوع لازم است این مسئله نیز همانند دیگر مسائل مهم و چالشی به قرآن کریم ارائه و پاسخ قرآن دریافت شود.
***
قرآن کریم، راهکارهای مؤثر و کارآمدی برای امیدآفرینی و تقویت روحیه جامعه ارائه می‌دهد و با بیان نمونه‌های تاریخی و آموزه‌های الهی، همواره به مؤمنان یادآور می‌شود که نباید در برابر مشکلات و شکست‌های ظاهری، دچار یأس و ناامیدی شوند. یکی از نمونه‌های بارز این رویکرد، اشاره قرآن به نبرد اُحد است. این واقعه، با تلخی‌ها و دشواری‌های فراوان می‌توانست زمینه‌ساز نومیدی و سستی در جامعه اسلامی ‌شود.
خداوند به‌منظور دلجویى و تسلیت به مؤمنان، آیه ۱۳۹ آل‏عمران را نازل کرد.(1). «ولا تَهِنوا و لا تَحزَنوا و انتُمُ الاعلَونَ ان‌کُنتُم مُؤمِنین؛ سست و غمگین نشوید و شما برترید اگر مؤمن باشید.» این آیه شریفه، راهکارهای امیدآفرینی کارآمد را معرفی می‌کند که می‌توانند برای امروز  بسیار راهگشا و درس‌آموز باشند. مهم‌ترین درس‌های امیدآفرین آیه عبارتند از:
۱) یادآوری صدمات و شکست‌های دشمن
یکی از نکات مهم و قابل توجه برای امیدافزایی در جامعه، بازگویی ضربه‌ها و شکست‌هایی است که دشمن متحمل شده است. در این راستا خداوند متعال به مؤمنان یادآورى مى‏کند که در این جنگ اگر به شما آسیبى رسید، به دشمن شما هم آسیب رسید و مشرکان هم در اُحُد تعداد قابل توجهی کشته و زخمى دادند.(2) روزهاى پیروزى و شکست میان مردم، به نوبت است. این ‏طور نیست که پیروزى همیشه از آنِ یک گروه باشد: «‌اگر به شما آسیبى رسیده، آن قوم را نیز آسیبى نظیر آن رسید و ما این روزها[ى شکست و پیروزى‏] را میان مردم به نوبت مى‏گردانیم [تا آنان پند گیرند] و خداوند کسانى را که [واقعاً] ایمان آورده‏اند معلوم بدارد و از میان شما گواهانى بگیرد و خداوند ستمکاران را دوست نمى‏دارد.»(3)
۲) یادکرد الگوهای مقاومت
یکی دیگر از راهکارهای امیدافزایی در جامعه که قرآن کریم نیز بر آن تأکید دارد، یادآوری افراد صبور و نتیجه صبر و استقامت است. در این باره خداوند صبر و استقامت‏ موحّدان پیشین را به مؤمنان یادآور مى‏شود تا شکست در جنگ، سبب ترس و سستى آنان نشود: «و چه بسیار پیامبرانى که همراه او توده‏هاى انبوه کارزار کردند و در برابر آنچه در راه خدا بدیشان رسید، سستى نورزیدند و ناتوان نشدند و تسلیم [دشمن‏] نگردیدند و خداوند شکیبایان را دوست دارد.»(4)
امام باقر(ع) در تفسیر «‌فَمَا وَهَنُواْ: سست نشدند» که در آیه آمده است فرمودند: «منظور این است که حتی اگر در جنگ پیامبر اعظم(ص) نیز به شهادت برسد؛ مؤمنان وظیفه دارند استقامت ورزند و سستی به خرج ندهند، همان‌گونه که در زمان‌های قبل برخی از پیامبران الهی شهید شدند یا وفات یافتند، ولی مؤمنان هیچ‌گاه سست
نشدند.»(5)
۳) ناامیدی نشانه ضعف ایمان
جمله: «و لا تَهِنوا و لا تَحزَنوا»(6) بسیار درس‌آموز است. مهم‌ترین درس آیه این است که  بین سستی و ناامیدی از
یک ‌سو و ایمان از سوی دیگر رابطه عکس وجود دارد. مؤمن نه سست می‌شود و نه ناامید.
۴) استقامت و جدیت، دستور صریح
جمله «لا تَهِنُوا» در آیه ۱۳۹ آل عمران، نهی صریح است و به این نکته کلیدی و مهم اشاره دارد که سستی در قاموس اهل ایمان نمی‌گنجد. از این رو هیچ مؤمنی نباید به خاطر ضربات موضعی که لازمه جنگ و جزئی از آن است، سستی به خرج دهد.
۵) اظهار عجز و اندوه، ممنوع!
درس مهم دیگر آیه، پرهیز از اظهار غم و اندوه است. چنان‌که فرمود: «و لا تَحزَنُوا؛ و غمگین نگردید.» روشن است که همه افراد به خاطر از دست دادن شهیدان و دیدن ضربات مالی و جانی اندوهگین می‌شوند. آنچه آیه بدان توجه دارد، اظهار عجز و اندوه  و ضعف و اندوه نشان ندادن به دشمنان است، زیرا این‌ کار باعث خوشحالی کافران و چه بسا تشویق آنان می‌شود.(7)
۶) پیروزی در سایۀ ایمان
جملۀ «وَأَنْتُمُ الأَعلَونَ إِن کُنْتُم مُؤمِنِین» از مهم‌ترین و درس‌آموزترین بخش‌های آیه است. منظور آیه این است که اگر بر مسیر ایمان ثابت بمانید، پیروزى نهایى از آن شماست و شکست در یک میدان، به معنى شکست نهایى در جنگ نیست. در نتیجه اگر مؤمنان به ایمان و اطاعت برگردند، به‌یقین  در جنگ‌ها به پیروزی خواهند رسید.(8)
۷) پیروزی نهائی و همه‌جانبه
در آیه شریفه از واژه «الأعلَونَ»‏ استفاده شده. این واژه جمع اعلى به معنای بالاترین است. خداوند در این آیه نمی‌فرماید شما «عالی» یا حتی «اعلی» هستید، بلکه می‌فرماید: «الأَعلَونَ» یعنی شما «بالاترین» هستید. و حتی اینکه در چه موضوع و مصداقی بالاترین هستند در آیه نیامده که عمومیت را می‌رساند: یعنی در سایه ایمان، افراد می‌توانند در همه حوزه‌ها به بالاترین‌ها دست بیابند.
۸) عامل پیروزی
در جهان‌بینی مادّی، عامل پیروزی سلاح و تجهیزات است، ولی در بینش الهی، عامل پیروزی ایمان است. از این‌رو در پایان آیه، شرط پیروزی را ایمان قرار داد و فرمود: «إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِین.»
۹) نتیجه ایمان: از جنگ احد تا فتح مکه
مشرکان با این خیال خام به مدینه حمله کردند که کار اسلام را یکسره کنند؛ ولی در سایه ایمان، پس از مدتی کوتاه، نه تنها مدینه از دست نرفت، بلکه کار کفر یکسره شد و همه آنان در فتح مکه ذلیلانه تسلیم شدند. این پیروزی نهائی در جنگ ۱۲ روزه نیز پیش‌بینی می‌شود. ان‌شاء‌الله با تقویت ایمان و در سایه پیروی از ولی‌فقیه، بزودی طومار کفر و استکبار و به‌ویژه صهیونیسم جهانی درهم پیچیده خواهد شد.
پی‌نوشت‌ها:
1.مجمع‏البیان، ج. ۲، ص. ۸۴۳؛ جامع البیان، ج ۳، ج. ۴، ص ۱۳۶.   2.السیره النبویه، ابن هشام، ج ۳، ص ۱۲۹.   3.آل‏عمران، ۱۴۰.   4.آل‏عمران، ۱۴۶.   5.تفسیر نور الثقلین، ج1‏، ص ۴۰۲.   6.آل‏عمران‌، ۱۳۹.
7.التفسیر الجدید فی تفسیر القرآن المجید، ج‏۲، ص ۱۵۰.   8. تفسیر نمونه، ج‏۳، ص۱۰۸.
از: پاسدار اسلام شماره 497-498.(با تلخیص)