ضرورت صرفه‌جویی آب و راهکارهایی برای مصرف بهینه-بخش نخست

آب را گل نکنیم!

کد خبر: ۳۲۲۲۵۲

تاریخ: ۲۳ آبان ۱۴۰۴ - ۱۸:۵۱

گالیا ‌توانگر

تداوم خشکسالی در ایران به‌ویژه در سال‌های اخیر باعث کاهش جدی آب رودخانه‌ها و ورودی سدها و مخازن آب زیرزمینی و تالاب‌ها شده است. میزان ورودی سدهای کشور از ابتدای سال آبی تا ۱۳ آبان ۱۴۰۴، با کاهش حدود ۳۹ درصدی نسبت به سال گذشته مواجه بوده است.
همچنین درصد پرشدگی مخازن سدهای کشور به طور متوسط به حدود ۳۳ درصد رسیده است که نشان‌دهنده وضعیت نامطلوب موجودی مخازن سدهای کشور است به‌گونه‌ای که نسبت به سال گذشته با کاهش حدود
۲۵ درصدی مواجه بوده است.
وضعیت سدهای تهران
بررسی موجودی مخازن سدهای کشور نشان می‌دهد سدهایی نظیر سدهای استان‌های تهران، اصفهان، خراسان رضوی، قم، هرمزگان، زنجان، کرمان و مرکزی در وضعیت نامطلوبی قرار دارند. بر اساس نتایج مدل‌های هواشناسی در بازه دو هفته آتی سامانه بارشی در نوار شمالی، بخش‌هایی از غرب و شمال غرب کشور فعال خواهد بود؛ اما سایر نقاط کشور فاقد بارش پیش‌بینی می‌شوند.
یکی از شهرهایی که با تنش آبی جدی مواجه شده تهران است، به‌طوری ‌که با توجه ‌به اینکه این شهر بیشترین جمعیت کشور را در خود جای ‌داده وضعیت بحرانی‌تری دارد از همین‌رو در چند روز اخیر مسئولین در این باره مواردی را اعلام کرده‌اند.
تهران عمدتاً از منابع آب زیرزمینی و چند منبع سطحی تأمین می‌شود. با توجه‌ به خشک ‌شدن سریع و کاهش آبخوان‌ها، فشار زیادی بر این منابع وارد شده است. مصرف آب در تهران بیشتر از نیاز روزانه است، و در نتیجه نیاز به مدیریت هوشمندانه و مصرف بهینه احساس می‌شود.
شهر تهران به ‌عنوان پایتخت ایران با جمعیت بیش از ۸ میلیون نفر، با مشکلات جدی در تأمین آب مواجه است. محدودیت منابع آبی و نگرانی‌های مربوط به کاهش ذخایر آب زیرزمینی، این موضوع را بیش‌ازپیش اهمیت‌ بخشیده است.
محدودیت آب در تهران، هشدار جدی است که نیازمند توجه و اقدامات فوری است. مصرف بهینه آب نه‌تنها در حفظ منابع موجود اهمیت دارد، بلکه برای آینده‌ای پایدار و سالم‌تر برای جامعه و محیط‌زیست ضروری است. همکاری تمامی اقشار و نهاد‌ها در تدوین و اجرای سیاست‌های مدیریت مصرف آب، کلید حل مشکل محدودیت منابع آبی در تهران است.
بی‌سابقه‌ترین خشکسالی شصت سال اخیر ایران
رئیس کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران می‌گوید: «امسال یکی از خشک‌ترین و سخت‌ترین سال‌های شش دهه اخیر است و در 60 سال گذشته سابقه نداشته که در مهر و آبان حتی یک قطره باران در تهران نبارد.»
مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران، در تذکری در جلسه 370 شورای اسلامی شهر تهران می‌افزاید: «شرایط سدهای تهران در حال حاضر بسیار نامناسب است، اما با وجود این وضعیت، امکان مدیریت و کنترل مصرف آب وجود دارد و نباید تصور شود که آب در شهر قطع خواهد شد یا به مردم نخواهد رسید. مدیریت صحیح مصرف و همراهی مردم می‌تواند تا حد زیادی از بروز بحران جلوگیری کند.»
پیرهادی می‌گوید: «مردم باید با بزرگواری و گذشت خود به یکدیگر کمک کنند و درعین‌حال ناتوانی و بی‌تدبیری مدیرانی را که در سال‌های گذشته وظایف خود را به‌درستی انجام نداده‌اند، ببخشند.»
این عضو شورای شهر تهران در ادامه تأکید می‌کند: «مردم می‌توانند با صرفه‌جویی و همیاری، ضعف عملکرد مدیران سابق را جبران کنند.»
پیرهادی تصریح می‌کند: «در چهار سال گذشته بارها تأکید کرده‌ایم که باید از وسایل کاهنده مصرف آب استفاده شود. این وسایل طبق اعلام کارشناسان، حداقل 30 درصد باعث کاهش مصرف آب می‌شوند. با این حال، در دهه‌های گذشته اقدام مؤثری برای ترویج و استفاده از این تجهیزات صورت نگرفته و همین بی‌توجهی باعث افزایش مصرف و تشدید بحران آب در تهران شده
است.»
پیرهادی اظهار می‌دارد: «چند روزی است تبلیغاتی درباره استفاده از وسایل کاهنده از سوی صداوسیما و رسانه‌ها آغاز شده است و این موضوع باید از سال‌ها پیش جدی گرفته می‌شد.»
وی در ادامه به بی‌تدبیری دیگر در حوزه مدیریت آب اشاره کرده و می‌گوید: «در حال حاضر تعداد زیادی از لوله‌های انتقال آب در تهران فرسوده است و این شبکه آب‌رسانی به دلیل عدم نوسازی، موجب هدررفت حجم زیادی از آب می‌شود.»
پیرهادی تأکید دارد: «مردم باید با صرفه‌جویی خود به جبران ضعف و ناتوانی مدیرانی که برای نوسازی این شبکه‌ها اقدامی نکردند، کمک کنند.»
رئیس کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران با اشاره به یکی از مشکلات جدی دیگر در شبکه آب‌رسانی پایتخت می‌گوید: «چرا موضوع آب بدون درآمد باید به‌طور جدی‌تر پیگیری می‌شد. در سال‌های گذشته باید کاهش آب بدون درآمد در دستور کار جدی قرار می‌گرفت، اما این موضوع باید با جدیت بیشتری پیش می‌رفت.»
پیرهادی با انتقاد از برخی انتقادات مطرح شده درباره استفاده شهرداری از پساب تصفیه شده برای آبیاری فضای سبز هم می‌گوید: «برخی از دستگاه‌ها نامه نوشته‌اند و گلایه کرده‌اند که چرا شهرداری از پساب استفاده کرده است، درحالی‌که این اقدام، کاری درست، بوده
است.»
وی می‌افزاید: «شهرداری با عقد قرارداد با برخی مجموعه‌های خصوصی، پساب‌هایی را که قرار بود وارد فاضلاب شود، برای آبیاری فضای سبز استفاده کرده است. به ‌جای نکوهش باید از این اقدام تقدیر شود، چرا که شهرداری به‌ جای مصرف آب شرب یا آب چاه، از پساب استفاده کرده و به حفظ منابع آبی کمک کرده است.»
پیرهادی با بیان اینکه برخوردهای غیرمنصفانه و منیت‌ها باعث ناکارآمدی در مدیریت آب می‌شود، اظهار می‌دارد: «ای‌ کاش برخی مدیران قدری به خود بیایند تا فشار از روی مردم، به‌ویژه فشار روانی، برداشته شود.»
وی تأکید دارد: «از مردم عزیز خواهش می‌کنم که حداقل 10 درصد صرفه‌جویی بیشتر در مصرف آب داشته باشند تا بتوان آب را به همه هم‌وطنان رساند و از سختی‌های ناشی از کم‌آبی عبور کرد.»
پیرهادی همچنین از تهیه طرحی در شورای اسلامی شهر تهران با عنوان الزام شهرداری تهران به ترا‌واسازی معابر و عرصه‌های شهری جهت تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی شهر تهران خبر داده و می‌گوید: «امروز امضاهای این طرح جمع‌آوری می‌شود و پس از ارسال برای رئیس شورا و بررسی، در صحن شورا مطرح خواهد شد. این طرح می‌تواند به ‌عنوان یکی دیگر از یادگاری‌های ماندگار از این دوره شورای شهر در زمینه مدیریت منابع آب ثبت شود.»
صرفه‌جویی ، تنها راه ازبین ‌بردن
ناترازی ۵ مترمکعب بر ثانیه آب
در همین راستا مدیرعامل شرکت آب‌وفاضلاب استان تهران تنها راه سازگاری با تغییر اقلیم و خشکسالی‌های متوالی را رعایت الگوی مصرف و ۱۰ درصد صرفه‌جویی بیشتر دانست و عنوان می‌کند: «با وجود گذشت ۴۵ روز از سال آبی جدید، حتی یک قطره بارندگی در تهران رخ نداده است. این در حالی است که در زمان مشابه سال گذشته ۲۰ میلیمتر و در دوره مشابه درازمدت به طور میانگین ۳۰ میلیمتر بارش در تهران ثبت شده است.»
محسن اردکانی می‌افزاید: «ذخایر سدهای تأمین‌کننده آب تهران هم‌اکنون در کمترین میزان ۶۰ سال اخیر قرار دارد، به‌طوری‌ که تاکنون چنین وضعیتی را تجربه نکرده بودیم و هم‌اکنون وضعیت منابع سطحی قرمز و بسیار شکننده است.»
وی تأکید دارد: «تمام تلاش‌ها تاکنون بر این بوده است که به وضعیت بحران مطلق نرسیم و این در صورتی محقق خواهد شد که همکاری شهروندان در صرفه‌جویی مصرف آب تداوم یابد و با ۱۰ درصد صرفه‌جویی بیشتر و آغاز بارندگی‌ها در یکی دو ماه آینده بتوانیم از شرایط کنونی گذر کنیم.»
اردکانی با اشاره به اقدامات مربوط به تأمین آب اظهار می‌دارد: «تا کنون در این زمینه اقدامات لازم صورت ‌گرفته که اجرای خط دوم انتقال آب سد طالقان به تهران، آخرین اقدام در این زمینه محسوب می‌شود. درواقع این خط به میزان پنج مترمکعب بر ثانیه بخشی از آب موردنیاز تهران را تأمین می‌کند با آنکه ۱۶ مترمکعب بر ثانیه نیز از منابع زیرزمینی استحصال می‌شود اما نیاز آبی تهران
۴۰ مترمکعب بر ثانیه است و با وجود بهره‌برداری از منابع یاد شده و ظرفیت سایر سدها، هم‌اکنون حدود چهارتا پنج مترمکعب بر ثانیه ناترازی بین منابع و مصارف وجود دارد که تاکنون مدیریت شده است.»
وی مصرف آب به‌ازای هر شهروند در تهران را
۲۲۰ لیتر دانسته و می‌گوید: «۶۱ درصد مشترکان تا دو برابر الگوی مصرف یعنی ۲۶۰ لیتر آب مصرف می‌کنند و
۵ درصد از مشترکان نیز بیشتر از ۲ برابر الگو آب مصرف می‌کنند. همچنین ۳۴ درصد مشترکان نیز الگوی مصرف آب را رعایت می‌کنند.»
راهکار‌های لازم برای بهینه‌سازی مصرف آب در تهران
مسئله کمبود و محدودیت آب، یکی از جدی‌ترین چالش‌های پیش‌روی بسیاری از کلان‌شهر‌ها از جمله تهران است. در چنین شرایطی، رویکرد رایج در میان برخی شهروندان، استفاده از پمپ‌های آب خانگی برای تأمین فشار و جریان موردنیاز آب است. این راهکار اگرچه در کوتاه‌مدت مشکل کمبود فشار آب را حل می‌کند، اما در بلندمدت نه‌تنها راهگشا نیست، بلکه به تشدید بحران آب و مشکلات فنی در شبکه توزیع دامن می‌زند؛ بنابراین، ضرورت دارد تا به‌ جای اتکا به راه‌حل‌های فردی و مقطعی مانند استفاده از پمپ، برنامه‌ریزی‌های جامع و سیستمی برای مدیریت محدودیت آب صورت پذیرد. پمپ‌های خانگی با مکش قوی آب از شبکه اصلی، باعث افت فشار شدید در نقاط دیگر و برای سایر مصرف‌کنندگان می‌شوند. این امر به‌ویژه در ساعات اوج مصرف، بحران کمبود فشار آب را برای همسایگان تشدید می‌کند. افت فشار در بخش‌هایی از شبکه، می‌تواند منجر به نشتی‌های بیشتر در لوله‌کشی‌های فرسوده شده و حجم آب هدررفته را افزایش دهد. کارکرد مداوم پمپ‌ها، مصرف برق خانوار‌ها را افزایش داده و بار مضاعفی بر شبکه برق وارد می‌کند. این در حالی است که پمپ‌ها تنها علائم کمبود فشار را پوشش می‌دهند و مشکل اصلی یعنی کمبود منابع آبی یا ناتوانی شبکه در توزیع متعادل را حل نمی‌کنند.
در همین باره علی سیدزاده، مدیرکل دفتر مدیریت مصرف آبفای کشور، با تأکید بر اینکه قطع برنامه‌ریزی‌شده آب در دستور کار شرکت آب‌وفاضلاب قرار ندارد، اظهار می‌دارد: «با افزایش دمای هوا، مصرف آب به طور میانگین ۲ تا ۵ درصد افزایش می‌یابد و در صورت عدم رعایت مصرف در روز‌های اوج، ممکن است شاهد کاهش فشار آب در برخی مناطق باشیم. به‌طوری‌ که میانگین سرانه مصرف آب در کشور که حدود ۱۹۵ لیتر به‌ازای هر نفر در شبانه‌روز است، این میزان بسته به شرایط هر شهر متفاوت است، اما الگوی مصرف تعریف‌شده در کشور ۱۳۰ لیتر در شبانه‌روز است که نشان‌دهنده مصرف بالای آب است و باید تلاش کنیم تا به این الگو نزدیک شویم. بانک جهانی حداقل مصرف آب برای هر فرد را ۱۰۰ لیتر در شبانه‌روز اعلام کرده است.»
وی با اشاره به مصرف ۴۰۰ تا ۶۰۰ لیتر آب توسط کولر‌های آبی در تابستان، پیشنهاد نصب سایه‌بان برای صرفه‌جویی ۱۰ تا ۲۰ درصدی را می‌دهد. همچنین، استفاده از سر دوش‌ها و شیرآلات کاهنده مصرف را در کاهش چشمگیر مصرف آب مؤثر دانسته و فرسودگی لوله‌ها را یکی از عوامل اصلی هدررفت آب عنوان می‌کند. حدود ۱۵ درصد از آب به‌صورت فیزیکی هدر می‌رود که بخشی از آن ناشی از فرسودگی لوله‌هاست و کنترل و کاهش این هدررفت از برنامه‌های اولویت‌دار است.
اما دلایل اصلی محدودیت آب در پایتخت چیست؟ و چه راهکار‌هایی برای آن در نظر گرفته شده است؟ کاهش بارش‌ها و سوءمدیریت در برداشت آب، روند کاهش منابع آبی را تسریع کرده است. رشد جمعیت و توسعه شهر، مصرف آب را افزایش داده است و از سوی دیگر ساخت‌وساز‌های بی‌رویه و تغییر کاربری اراضی، منابع آب را تهدید می‌کند، به‌طوری‌ که عدم رعایت الگو‌های مصرف صحیح و مدیریت ناکافی، بحران آب را تشدید کرده است.
اهمیت مصرف بهینه آب برای تداوم جریان حفظ منابع آبی حیاتی است به‌گونه‌ای که با مصرف بهینه، می‌توان از کاهش سریع منابع آبی جلوگیری کرد و هزینه‌های مربوط به تأمین و تصفیه آب را کاهش می‌دهد، به‌طوری ‌که در کل می‌تواند سلامت منابع طبیعی و اکوسیستم‌ها را تضمین کند. البته مدیریت صحیح مصرف، به جلوگیری از بحران‌های آبی کمک می‌کند و امنیت اقتصادی و اجتماعی را برقرار می‌سازد.
کارشناسان همواره به راهکارهای لازم برای موضوع بهینه‌سازی مصرف آب تأکید دارند، چراکه افزایش آگاهی عمومی درباره مصرف بهینه آب و بهبود شبکه‌های توزیع و جلوگیری از هدررفت منابع یکی از اساسی‌ترین راه برای نجات از کم‌آبی است. ناگفته نماند بهره‌برداری از سیستم‌های صرفه‌جویی در مصارف خانگی و صنعتی و جریمه و سیاست‌های تشویقی برای کاهش مصرف بی‌رویه نیز می‌تواند تا حد زیادی به بهینه‌سازی مصرف آب آن هم در زمان تشدید این بحران کارساز باشد.