همراهان حقیقی و نامرئی انسان

کد خبر: ۳۲۲۰۳۲

تاریخ: ۱۹ آبان ۱۴۰۴ - ۲۱:۰۷

مسعود رضانژاد فهادان

درک عمیق مفهوم رفاقت
درک ما از «رفاقت» اغلب در دایره تعاملات اجتماعی و روابط انسانی محدود می‌ماند. اما برای ساختن یک زندگی معنوی و هدفمند، باید از این تعریف سطحی فراتر رویم. شناخت همراهان حقیقی، چه در درون و چه در بیرون، سنگ بنای مسیری است که به تعالی و سعادت ختم می‌شود. رفاقت در جوهر خود، رابطه‌ای دوسویه است که بر پایه‌های «انس، محبت و همدلی» استوار شده است. این پیوند صرفاً به معنای «ما » شدن نیست، بلکه حرکتی عمیق‌تر به سوی یک « منِ » واحد و رسیدن به «یگانگی» و «اتحاد» کامل است. برخلاف تصور رایج که رفیق را تنها در همنوعان خود جست‌وجو می‌کند، حقیقت آن است که برخی از مهم‌ترین همراهان ما ماهیتی غیرانسانی دارند. اینجاست که درک ما از رفاقت به چالش کشیده می‌شود و ما را به سوی شناسایی این همراهان غیرمنتظره و حیاتی در مسیر زندگی هدایت می‌کند.
عقل و عمل؛ به‌مثابه همراهان نامرئی و همیشگی
وفادارترین و ماندگارترین همراهان انسان، نه در دنیای بیرون، بلکه در اعماق وجود و در بطن اعمال او نهفته‌اند. شناخت این متحدان درونی برای دستیابی به خودآگاهی و سعادت ابدی، امری ضروری است. در میان تمام همراهان، «عقل» و «عمل» به عنوان بهترین و پایدارترین رفقا معرفی شده‌اند. دلیل این پایداری، «اتحاد» عمیقی است که میان انسان و این دو‌، شکل می‌گیرد: اتحاد عاقل با معقول (یکی شدن انسان با عقلش) و اتحاد عامل با عمل (یکی شدن انسان با عملش). این صرفاً یک همراهی نیست؛ بلکه اتحادی متافیزیکی است که در آن، عقل و عمل انسان با جوهر وجودی او یکی می‌شوند. برخلاف مال که امری بیرونی است، یا فرزندان که موجوداتی مستقل هستند، اعمال و خردِ پرورش‌یافته، با روح انسان درمی‌آمیزند و هویت ابدی او را شکل می‌دهند. این همراهان دائمی در تقابل با رفقای موقتی مانند «مال» و «اولاد» قرار می‌گیرند که نقششان محدود به همین دنیاست و پس از مرگ، انسان را همراهی نمی‌کنند. کلام امیرالمؤمنین‌(ع) این حقیقت را به زیبایی روشن می‌سازد: اِجْعَلْ رَفِيقَكَ عِلْمَكَ وَ عَدُوَّكَ أَمَلَكَ(1)؛ رفیق خود را عملت قرار ده و دشمنت را آرزویت. استدلال پشت این کلام آن است که عمل، وجود انسان را ارتقا می‌بخشد و با او متحد می‌شود، در حالی که آرزوهای طولانی، فریبنده و وقت‌گیر هستند و انسان را در ورطه توهمات گرفتار می‌کنند. کیفیت این همراهی درونی، ارتباطی تنگاتنگ با جوهر ایمان فرد دارد و این همان نقطه‌ای است که به مفهوم «رِفق» اهمیت می‌دهد.
پیوند ایمان: رِفق، تجلی و محافظ ایمان
«رِفق» که به معنای مدارا، ملایمت و رفاقت است، صرفاً یک ویژگی اجتماعی پسندیده نیست، بلکه تجلی عینی و سپر محافظ «ایمان» به شمار می‌رود. ایمان، امری قلبی و پنهان است و «رِفق» یکی از مهم‌ترین مجاری بروز و ظهور آن در رفتار و اخلاق فردی است. روایات، این رابطه بنیادین را با تعابیری قدرتمند به تصویر می‌کشند:
رفق، خُلق و خوی ایمان است: امیرالمؤمنین‌(ع) می‌فرمایند: لِکُلِّ دینٍ خُلُقٌ وَ خُلُقُ الایمانِ الرِّفقُ(2)؛ هر دینی اخلاقی دارد و اخلاق ایمان، رفق و مداراست. این نشان می‌دهد که رفق، سرشت و طبیعت ایمان است.
رفق، معادل ایمان است: امام باقر(ع) این پیوند را عمیق‌تر بیان می‌کنند: مَن قُسِمَ لَهُ الرِّفقُ قُسِمَ لَهُ الایمانُ(3)؛ به هر کس که رفق روزی شود، ایمان روزی شده است. این کلام، نوعی هم‌ارزی تقریباً کامل میان این دو برقرار می‌کند و نشان می‌دهد که حضور «رِفق» قابل ‌اعتمادترین نشانه بیرونی برای وجود «ایمان» در درون فرد است.
رفق، قفل و محافظ ایمان است: استعاره‌ای شگرف در کلام امام باقر(ع) نهفته است: اِنَّ لِکُلِّ شَیءٍ قُفلًا وَ قُفلُ الایمانِ الرِّفقُ(4)؛ هر چیزی قفلی دارد و قفل ایمان، رفق است. قفل، چیزی به گنجینه نمی‌افزاید، بلکه آن را محفوظ می‌دارد. به همین سان، «رِفق» ایمان را خلق نمی‌کند، اما سازوکاری حیاتی است که از گوهر گرانبهای ایمان در برابر تهدیدهای بیرونی مانند تندروی و خشونت و آفات درونی همچون یأس و دلزدگی، محافظت کرده و سلامت آن را تضمین می‌کند. نکته کلیدی این است که این اصل باید ابتدا در درون فرد پیاده شود. انسان باید پیش از هر چیز، با عقل، عمل و ایمانِ خود با رفق و مدارا رفتار کند. این اصل بنیادین، راه را برای یک دینداری پایدار هموار می‌سازد.
تمرین رفاقت: اعتدال در دینداری و عبادت
هنگامی که این رفاقت درونی با ایمان از طریق «رِفق» برقرار شد، بی‌درنگ مهم‌ترین و حیاتی‌ترین عرصه برای تمرین آن، همان اعمال عبادی‌ای می‌شود که زندگی دینی فرد را تعریف می‌کنند. به کار بستن «رِفق» در این عرصه، یک استراتژی هوشمندانه برای حفظ ارتباطی پایدار، خالصانه و مؤثر با خداوند است که از دلزدگی معنوی جلوگیری کرده و میل و اقبال قلبی را زنده نگاه می‌دارد.
مفهوم «رفاقت با دین» در کلام امیرالمؤمنین‌(ع) به کمیل به زیبایی تجلی یافته است: یا کُمَیلُ، اَخوکَ دینُکَ؛‌ای کمیل، دین تو برادر توست.
این بدان معناست که باید با دین، همچون یک برادر یا رفیق عزیز، با احتیاط، دلسوزی و مدارا رفتار کرد. اصل اعتدال در عبادت، مصداق بارز این رفاقت است. در این زمینه، «رفق» در نقطه مقابل نوعی خشونتِ خودخواسته قرار می‌گیرد که در قالب سختگیری‌های افراطی و تحمیل بارهای سنگین بر نفس در عبادت، تجلی می‌یابد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) با این رهنمود، مسیر صحیح را نشان داده‌اند:
اِیّاکُم وَ التَّعَمُّقَ فِی الدّینِ... فَخُذوا مِنهُ ما تُطیقونَ(5)؛ از افراط و سختگیری در دین بپرهیزید... پس، از آن به اندازه‌ای که طاقت دارید، برگیرید. خداوند دین را آسان و متناسب با ظرفیت بشر قرار داده است. تحمیل اعمال مستحبی بر خود، به‌ویژه در هنگام بی‌میلی و إدبار قلبی، خطری بزرگ است؛ زیرا این فشار می‌تواند به رغبت انسان نسبت به انجام واجبات نیز آسیب بزند و فرد را از اصل بندگی دلزده کند. در مقابل، استمرار در عمل نیک، هرچند اندک باشد، نزد خداوند بسیار ارزشمند است.
رهرو آن نیست که گهی تند و گهی خسته رود
رهرو آن است که آهسته و پیوسته رود
با این حال، باید هشیار بود که بزرگ‌ترین خیانت به این رفاقت با دین، تلاش برای تغییر خود دین به منظور تطابق آن با سلیقه‌های شخصی است.
حفظ نقشه الهی: تقدم فطرت بر ذائقه
رفاقت حقیقی با دین، مستلزم احترام به بنیان الهی و تغییرناپذیر آن است، نه تلاش برای بازآفرینی آن بر اساس سلیقه‌های متغیّر. این‌جا تمایز حیاتی میان «فطرت» (سرشت ثابت و الهی انسان) و «ذائقه» (میل و سلیقه شخصی و متغیر) آشکار می‌شود. دین بر اساس فطرت انسان بنا شده است که کلام الهی بر تغییرناپذیری آن تأکید دارد: لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ(6)؛ هیچ تغییری در آفرینش خدا نیست. از این رو، تغییر در احکام دین برای خوشایند مخاطبان یا تطبیق آن با ذائقه‌های زمانه، اشتباهی مهلک و مصداق بارز «بدعت» است. این عمل، کوتاهی در وظیفه اصلی انسان یعنی «عبودیت» و ورود به حریم پروردگار است. نقطه اوج این انحراف، جابه‌جایی نقش است که ماجرا را عمیقاً طنزآلود می‌کند: انسان که تنها وظیفه‌اش «عبودیت» است، کار خود را زمین می‌گذارد تا در کار خدا دخالت کند و نقشه الهی را ویرایش و اصلاح نماید. این صرفاً یک خطا نیست، بلکه ترکِ بنیادی‌ترین هدف وجودی خویش است.
نتیجه‌گیری: جوهر رفاقت حقیقی
در نهایت، رفاقت حقیقی یک انضباط عمیق درونی و معنوی است که بسیار فراتر از یک ارتباط اجتماعی صِرف قرار می‌گیرد. این هنر، به معنای شناخت و پرورش همراهان همیشگی ما یعنی عقل، عمل و ایمان است. کلید پرورش این روابط، به کار بستن کیفیت ضروری «رِفق» یا همان مدارا و ملایمت، هم با خود و هم در مسیر بندگی است. بنابراین، تسلط بر هنر رفاقت، تسلط برخویشتن است؛ به معنای ایجاد پیمانی ناگسستنی با عقل و عمل، محافظت از آن با لطافت ایمان و پیمودن مسیر بندگی‌ای که نه بر اساس ذائقه‌های گذرا، بلکه بر پایه حقایق جاودان فطرت الهی ما تعریف شده است.
ـــــــــــــــــــــ
1. عیون الحکم و المواعظ؛ج 1‌، ص 82.   2. غرر الحكم: 7296.   3 و4. الكافي:ج 2‌، ص 118.   5. كنز العمّال: 5348.   6. روم، آیه 30.