ویژگی‌های معرفت شهودی (پرسش و پاسخ)

کد خبر: ۳۱۹۰۵

تاریخ: ۱۹ آذر ۱۳۹۳ - ۱۸:۵۸

پرسش:
معرفت شهودی و مکاشفات عرفا دارای چه ویژگی‌هایی است و وجه تمایز آن با سایر راه‌های شناخت و معرفت کدام است؟
پاسخ:
در بخش نخست پاسخ به این سؤال به دو ویژگی بیان‌ناپذیری و ذومراتب بودن معرفت شهودی اشاره کردیم. اینک در بخش پایانی دنباله‌ مطلب را پی می‌گیریم.
آیت‌الله جوادی آملی در بیان مراتب معرفت شهودی می‌فرماید: در اولین مرتبه آدمی قادر به معرفت اسرار عالم ملک و طبیعت می‌گردد و از این طریق بدون آنکه رنج شرایط و اسباب معرفت مفهومی را که مربوط به شناخت از دور است داشته باشد به حوادث گذشته و آینده نشئه طبیعت علم پیدا می‌کند.
در مرتبه برتر به اسرار عالم ملکوت و فراطبیعت پی می‌برد، درک آن اسرار برای کسانی که از عالم ملک سفری را آغاز نکرده‌اند و جز آن به حقیقتی راه نبرده‌اند مشکل و غیرممکن است.
مرتبه فراتر آمادگی نظر به جبروت و شایستگی نظر به عرش خداوند سبحان است، این مقام نظیر مقام حارثه بن مالک است.
این مقام که همان مقام احسان است مقام کسانی است که گرچه خداوند و عرش او را مشاهده نمی‌کنند لیکن طوری خداوند را می‌شناسند که گویا او را با چشم دل می‌بینند و نیز می‌دانند که خداوند آنان را مشاهده می‌نماید.
در عالی‌ترین مرتبه از معرفت و شهود، انسان به جایی می‌رسد که در متن تمامی امور متکثر، آن حقیقت واحده را مشاهده می‌کند که حضرت علی(ع) در وصف او می‌فرماید: «مع کل شی لا بمقارنه و غیر کل شی، لا بمزایله» یعنی با همه‌چیز هست، نه اینکه همنشین آنان باشد، و با همه چیز فرق دارد نه اینکه از آنان جدا و بیگانه باشد. (شناخت‌شناسی در قرآن، آیت‌الله جوادی آملی، ص 407)
3- وهبی بودن
عرفا معتقدند معرفت شهودی علمی وهبی و ارثی می‌باشد که عمل و رفتار بنده در آن نقش ندارد، بلکه صرفا عطیه الهی است.
سیدحیدر آملی برای وهبی و ارثی بودن این علم، آیات و احادیث زیادی را نقل می‌کند که دلالت دارند بر اینکه تمامی علوم حقیقی و معارف الهی در سرشت و نهاد آدمی مدفون است که با تزکیه نفس از رذایل نفسانی و تطهیر باطن از تعلقات دنیایی و تصفیه قلب از ملکات شیطانی و توجه تام به پروردگار متعال و انجذاب کلی به حضرت ربوبیت و اعتماد تام بر فیاضی‌ علی‌الاطلاق و بالاخره با تقوای حقیقی شکوفا می‌گردد.
بنابراین معرفت شهودی با عنایت به ویژگی‌های فوق جنبه فردی پیدا می‌کند و قابل انتقال به دیگران در قالب الفاظ، کلمات و بیان نمی‌باشد. اما نکته کلیدی در اینجا نحوه شناخت این نوع عرفان‌ها است که چگونه می‌توان صحت و سقم آنها را از عرفان ناب و اصیل تمییز داد و به مسیر نحله‌های کاذب و عرفان‌های نوظهور سوق پیدا نکرد؟ پاسخ اجمالی این است که هرگونه یافته‌های شهودی و مکاشفات باطنی اگر با ملاک‌های عقلانی، قرآنی و وحیانی، سیره پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) منطبق نباشد از نظر اسلام مورد قبول نمی‌باشد.
_____________________
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1- یثربی، سید یحیی، فلسفه عرفان، قم، دفتر تبلیغات اسلامی. 1377
2- شیروانی، علی، دین عرفانی و عرفان دینی، قم، دارالفکر.