تأثیر گناه در زندگی فردی و جمعی انسان

کد خبر: ۳۱۸۹۱۷

تاریخ: ۰۲ مهر ۱۴۰۴ - ۱۹:۱۱

انسان امروز با بحران‌هایی رو‌به‌روست که در تاریخ کمتر سابقه داشته است؛ از بلایای طبیعی پیش‌بینی‌ناپذیر گرفته تا مشکلات اقتصادی فراگیر، جنگ‌های تحمیلی و سست‌شدن بنیان خانواده.
در تحلیل و تبیین علل این بحران‌ها، برخی فقط به علل مادی و ظاهری بسنده می‌کنند و جنبه‌های معنوی و غیبی را نادیده می‌گیرند. اما در نگاه اسلام، هرچند عوامل مادی نقش دارند، اما توجه به گناهان فردی و اجتماعی و پیامدهای وضعی آنها نیز ضروری است.
البته این سخن به معنای نفی تأثیر عوامل مادی نیست، بلکه تحلیل درست بلایا، نگاهی توأمان به هر دو بُعد را می‌طلبد.
از آنجا که نقش علل مادی‌، روشن و پذیرفته شده است، در ادامه تنها به آثار وضعی گناهان می‌پردازیم.
آثار و پیامدهای گناه
در نگاه اسلام، بین رفتارهای انسان و کیفیت زندگی او رابطه‌ای واقعی و مستقیم وجود دارد. خداوند در آیاتی از سوره شوری به این حقیقت اشاره می‌کند که بسیاری از مشکلات و مصائب، پیامد طبیعی و وضعی اعمال ناصحیح انسان هستند.(1)
این آیات نشان می‌دهند که رفتارهای نادرست، مانند گناه، همانند عاملی تکوینی عمل می‌کنند که ساختار زندگی فرد و جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهند و مشکلاتی را ایجاد می‌کنند که تجربه می‌کنیم. البته باید تأکید کرد که همه مصائب ناشی از گناه نیستند؛ گاهی مشکلات و گرفتاری‌ها وسیله‌ای برای ارتقاء معنوی، آزمایش ایمان و شکوفایی استعدادهای انسانی هستند، چنان‌که در زندگی پیامبران و اولیاء مشهود
است.(2)
با این حال، برای عموم مردم، گناه همانند سمی پنهان عمل می‌کند که آرام‌آرام بنیان وجودی فرد و جامعه را متزلزل می‌سازد و زمینه بروز بحران‌ها و نارسایی‌ها را فراهم می‌کند.
به عبارت دیگر، گناه اثر مستقیم و وضعی بر زندگی فردی و اجتماعی دارد؛ این اثرات، گاهی محسوس و آشکار و گاهی ظریف و پنهانند، اما در مجموع نشان می‌دهند که کیفیت اعمال انسانی، در شکل‌گیری شرایط زندگی نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
بنابراین تحلیل بحران‌های امروز، بدون توجه به این بُعد معنوی و وضعی، ناقص و ناتمام خواهد بود.
آثار فردی گناه
گناه‌، تأثیرات ویرانگر، سریع و عمیق بر زندگی فرد می‌گذارد که در ادامه به چند نمونه از آنها اشاره می‌شود:
1- سخت شدن زندگی: قرآن کریم به روشنی اعلام می‌کند که: «هر کسی از هدایت من [که سبب یاد کردن من در همه امور است] روی بگرداند، برای او زندگی تنگ [و سختی] خواهد بود.» (3) این تنگی تنها به کمبود مالی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه به شکل حرص، بخل، عدم لذت‌بردن از نعمت‌های موجود و احساس دائمی کمبود و اضطراب ظاهر می‌شود که همه اینها اثر وضعی گناه است.
2- قساوت قلب و زنگار گرفتن دل: گناه همچون لایه‌ای از زنگار بر آینه صاف و بی‌آلایش دل می‌نشیند و توانایی درک حقایق، تشخیص خوب از بد و دریافت معارف الهی را از انسان می‌گیرد. قرآن این حالت خطرناک را این‌گونه توصیف می‌کند: «گناهانی که همواره مرتکب شده‌اند بر دل‌هایشان چرک و زنگار بسته است.»(4) تداوم و اصرار بر گناه، قلب را به‌کلی کور و کر می‌کند و فرد را به جایی می‌رساند که آیات الهی را تکذیب یا مسخره می‌کند.(5)
3- محرومیت از توفیقات معنوی: بزرگ‌ترین اثر گناه، محروم‌کردن انسان از بزرگ‌ترین نعمت‌ها، یعنی توفیق عبادت و ارتباط با خداوند است. در روایتی از امام صادق‌(ع)آمده است: «إِنَّ الرَّجُلَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُحْرَمُ صَلَاهَ اللَّیْلِ وَ إِنَّ عَمَلَ السَّیِّئِ أَسْرَعُ فِی صَاحِبِهِ مِنَ السِّکِّینِ فِی اللَّحْم؛ آدمی گناه می‌کند و بر اثر آن از نماز شب محروم می‌شود. تأثیر کار زشت در انسان سریع‌تر از تأثیر کارد در گوشت است.»(6)
4- کوتاهی عمر و مرگ‌های ناگهانی: از منظر روایات، گناهان می‌توانند عمر طبیعی انسان را کوتاه کنند. امام صادق‌(ع)می‌فرماید: « مَنْ یَمُوتُ بِالذُّنُوبِ أَکْثَرُ مِمَّنْ یَمُوتُ بِالْآجَال؛ کسانی که بر اثر گناهان می‌میرند، بیشتر از کسانی هستند که به سبب رسیدن اجل طبیعی می‌میرند.»(7) گناهانی مانند قطع رابطه با خانواده، بی‌احترامی به والدین و ترک نیکی و کمک به دیگران، از جمله عواملی هستند که می‌توانند زمینه‌ساز مشکلات جدی و حتی مرگ‌های ناگهانی شوند: نَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِی تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ وَ تُقَرِّبُ الْآجَالَ وَ تُخْلِی الدِّیَارَ وَ هِیَ قَطِیعَهُ الرَّحِمِ وَ الْعُقُوقُ وَ تَرْکُ الْبِرِّ.(8)
5- عذاب اخروی: مهم‌ترین و جاودانه‌ترین اثر فردی گناه، عذاب دردناک آخرت است. قرآن مجید هشدار می‌دهد: «و آنان که از خدا و پیامبرش نافرمانی کنند، مسلماً آتش دوزخ برای آنان است و در آن جاودانه و همیشگی‌اند.»(9) عذاب، اثر وضعی و اخروی گناهان و انتخاب‌های نادرست انسان در دنیاست.
6- خودفراموشی: گناه نه تنها انسان را از خدا دور می‌کند، بلکه او را از خود و اهدافی که پیشتر در زندگی دنبال می‌کرد نیز غافل می‌سازد. قرآن در این زمینه می‌فرماید: «و همچون کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا نیز آنها را به خود فراموشی گرفتار کرد، آنها فاسقانند.»(10) این فراموشی، زمینه‌ساز گناهان بزرگ‌تر و سقوط معنوی بیشتر است و نشان می‌دهد که اثرات گناه، تنها ظاهری و لحظه‌ای نیست، بلکه درونی و مستمر است و مسیر زندگی و آگاهی انسان را مختل می‌کند.
آثار اجتماعی گناه
بر پایه آموزه‌های اسلامی، گناهان، افزون بر آثارشان در زندگی فردی، پیامدهای اجتماعی نیز به دنبال دارند و جامعه را به‌مثابه کل یکپارچه تحت‌تأثیر قرار می‌دهند.(11)
همان‌طور که اعضای یک پیکر به هم پیوسته‌اند و بیماری یک عضو، بر دیگر اعضا اثر می‌گذارد، افراد یک جامعه نیز در سرنوشت و عذاب و نعمت یکدیگر شریک هستند.
این نگرش، پاسخی است به این پرسش که چرا گناه اکثریت، ‌گریبانگیر اقلیت نیک نیز می‌شود.
این پیوند ناگسستنی به این معناست که آلودگی فرد، دیر یا زود جامعه را نیز آلوده می‌کند. بنابراین، نگرشِ «گناه من به دیگران ربطی ندارد» نه‌تنها نادرست، بلکه مخرب است. مهم‌ترین آثار اجتماعی گناه در جامعه در دو حوزه قابل مشاهده است:
الف) نزول بلایا و بیماری‌ها: مطابق روایات، گناهان می‌توانند باعث قطع باران، بروز خشکسالی و قحطی شوند. به‌گونه‌ای که خداوند روزیِ مقدر شده برای جامعه گناهکار را به سرزمین‌های دیگر منتقل می‌کند.(12)
یکی از این موارد، نپرداختن زکات و حقوق مالی است که جامعه را به این‌گونه بلایا مبتلا می‌کند.(13)
روشن است که بلایا اقسام و مصادیق مختلفی دارند و از این نظر، گسترش بیماری‌های ناشناخته مانند ایدز و کرونا، افزایش مرگ‌های ناگهانی و شیوع مشکلات روحی و روانی را می‌توان جلوه‌ای از آثار وضعی گناهان در جامعه دانست.
ب) تغییر سرنوشت جمعی: این قانونِ تغییرناپذیر خدا است که سرنوشت هیچ ملتی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان خودشان تغییر را آغاز کنند.(14)
پیروزی یا شکست یک ملت، در گرو تغییرات درونی، اخلاقی و ایمانی خود آنان است، نه صرفا عوامل بیرونی. این اصل، پایه‌ای اساسی برای مسئولیت‌پذیری جمعی و نقش اراده انسان در تعیین تقدیرش است. بر این اساس، انجام گناهانی مثل ترک «امر به معروف و نهی از منکر»، به مرور سبب ترویج و گسترش گناهان می‌شود و انضباط ایمانی و قوام جامعه را متزلزل می‌کند و او را در معرض اختلافات داخلی و شکست از دشمن قرار می‌دهد.(15)
نتیجه:
از نگاه اسلامی، گناه دارای آثار ملموس و غیرقابل انکاری در زندگی فردی و اجتماعی است. بسیاری از بحران‌ها و نابسامانی‌های امروز بشر- از بلایای طبیعی و بیماری‌های همه‌گیر گرفته تا مشکلات اقتصادی و سست شدن بنیان خانواده- می‌توانند بازتاب اعمال انسانی و پیامدهای وضعی گناهان باشند.
گناه نه تنها فرد را از مسیر صحیح زندگی دور می‌کند، بلکه به شکل زنجیره‌ای جامعه را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد و سرنوشت جمعی را به مخاطره می‌اندازد.
راه نجات و اصلاح، بازگشت به خداوند، توبه واقعی، عمل به واجباتی مانند امر به معروف و نهی از منکر، پرداخت حقوق مالی و تلاش برای ایجاد جامعه‌ای سالم و عاری از گناه است. تنها با این اقدامات است که نعمت‌های الهی پایدار می‌مانند و آثار زیانبار گناه کاهش می‌یابد. آگاهی از این رابطه علّی و معلولی، مسئولیتی بزرگ بر دوش هر فرد می‌گذارد. اصلاح خود، پیش‌درآمدی برای اصلاح جامعه است و مسیر تحقق سعادت فردی و جمعی از این طریق هموار می‌شود.
پی‌نوشت‌ها:
1. شوری، آیه 30.   2. بقره، آیه 155.   3. طه، آیه 124.   4. مطففین، آیه 14.   5. روم، آیه 10.   6. برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، تصحیح جلال‌الدین محدث، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1371ق، ج1، ص 115.   7. طوسی، محمد بن حسن، امالی، تصحیح مؤسسه البعثه، قم، دارالثقافه، 1414ق، ص 305.   8. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407ق، ج2، ص 448.   9. جن، آیه 23.   10. حشر، آیه 19.   11. روم، آیه 41.   12. «إِنَّ اللهَ جَلَّ جَلَالُهُ إِذَا عَمِلَ قَوْمٌ بِالْمَعَاصِی صَرَفَ عَنْهُمْ مَا کَانَ قَدَّرَ لَهُمْ مِنَ الْمَطَرِ فِی تِلْکَ السَّنَهِ إِلَى غَیْرِهِم‏...»؛ ابن بابویه، محمد بن علی، الأمالی، تهران، کتابچی، 1376ش، ص308.   13. «وَ لَمْ یَمْنَعُوا الزَّکَاهَ إِلَّا مُنِعُوا الْقَطْرَ مِنَ السَّمَاء...»؛ کلینی، الکافی، ج 2، ص373.   14. انفال، آیه 53.   15. «وَ إِذَا لَمْ یَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ یَنْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لَمْ یَتَّبِعُوا الْأَخْیَارَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی سَلَّطَ اللهُ عَلَیْهِمْ شِرَارَهُمْ فَیَدْعُوا خِیَارُهُمْ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ»؛ کلینی، الکافی، ج 2، ص374.
* حسین زارعی