دلایـل اشـتباه بـودن «نفت داریم و نیازی به هسته‌ای نیست»

کد خبر: ۳۱۶۶۸۳

تاریخ: ۲۷ مرداد ۱۴۰۴ - ۲۰:۰۷

برخی جریان‌ها و رسانه‌های خاص با تکیه بر درآمدهای نفتی، ضرورت توسعه فناوری‌های بومی نظیر انرژی هسته‌ای را زیر سؤال برده و آن را هزینه‌ای گزاف برای کشور تلقی می‌کنند. این ادعا، هرچند در نگاه ساده‌انگارانه ممکن است درست به نظر برسد اما با واکاوی دقیق‌تر از منظر شاخص‌های اقتصادی، پایداری رشد، تاب‌آوری اقتصاد ملی و امنیت انرژی، ابعاد نگران‌کننده و در نهایت نادرستی آن آشکار می‌شود. اقتصاد پایدار، اقتصادی است که بر مزیت‌های درون‌زا و دانش‌بنیان تکیه کرده و وابستگی‌های آسیب‌پذیر خود را به حداقل رسانده باشد.
اقتصاد ایران دهه‌هاست به دلیل اتکای بیش از حد به درآمدهای نفتی، ساختاری ناپایدار و آسیب‌پذیر دارد. قیمت نفت در بازارهای جهانی همواره با نوسانات شدید همراه بوده و نمودارهای قیمت نفت خام برنت و نفت ایران از دهه 1350 شمسی (دهه 1970 میلادی) تاکنون، این واقعیت را به وضوح نشان می‌دهد.
تحریم‌پذیری بالای درآمدهای نفتی، ریسک حیاتی دیگری است. پس از اعمال مجدد تحریم‌های ایالات متحده در سال 1397 (2018)، درآمدهای نفتی ایران با کاهش چشمگیری رو‌به‌رو شد. این امر فشار شدیدی بر بودجه دولت و ذخایر ارزی کشور وارد کرد.
تقاضای جهانی برای نفت نیز در مسیر تحول قرار دارد. با پیشرفت فناوری‌های تجدیدپذیر، افزایش بهره‌وری انرژی و نگرانی‌های فزاینده زیست‌محیطی و گرایش برای دسترسی به منابع انرژی پاک، بسیاری از کشورها در حال کاهش وابستگی خود به سوخت‌های فسیلی هستند.
آژانس بین‌المللی انرژی‌(IEA) پیش‌بینی کرده که تقاضای جهانی برای سوخت‌های فسیلی ممکن است تا سال 2030 به اوج خود برسد و سپس کاهش یابد. این روند، چشم‌انداز بلندمدت درآمدهای نفتی را با ابهامات جدی مواجه می‌سازد.
نهادهای بین‌المللی مانند گروه بانک جهانی، صندوق بین‌المللی پول و مؤسسات رتبه‌بندی اعتباری نظیر فیچ، مودیز و اس‌اندپی، شاخص‌های ریسک اقتصادی کشورهای تک‌محصولی از جمله ایران را بالا ارزیابی می‌کنند. بنابراین، سرمایه‌ها به سوی این کشورها نمی‌آید. شاخص تنوع اقتصادی نشان‌دهنده گستردگی منابع درآمدی یک کشور است. ایران در مقایسه با کشورهایی مانند کره جنوبی، ترکیه و مالزی که اقتصادهای متنوع‌تری دارند، رتبه پایین‌تری در این شاخص کسب می‌کند.
در مقابل، توسعه فناوری‌های بومی همچون انرژی هسته‌ای، می‌تواند با ایجاد ظرفیت‌های جدید اقتصادی و مزیت‌های رقابتی پایدار، از شدت این آسیب‌پذیری‌ها بکاهد. انرژی هسته‌ای منبعی پایدار و قابل اتکا برای تولید برق است که برخلاف نفت، تابع نوسانات کوتاه‌مدت بازارهای جهانی یا فشارهای سیاسی نیست.
فناوری غیروارداتی
از طرفی در صورت وجود منابع ارزی، امکان خرید و انتقال بسیاری از فناوری‌های پیشرفته به دلایل امنیتی و سیاسی همواره فراهم نیست و قدرت‌های جهانی تمایلی به انتقال فناوری‌هایی که می‌توانند موازنه قدرت را تغییر دهند به کشورهای در حال توسعه ندارند. تجربه ایران در تلاش برای دستیابی به فناوری غنی‌سازی اورانیوم و دیگر فناوری‌های نوین گواه این مدعاست.
انرژی هسته‌ای، به دلیل ماهیت استراتژیک و دانش‌بنیان خود، یکی از معدود فناوری‌هایی است که با بومی‌سازی کامل آن، می‌توان وابستگی به واردات انرژی‌(به‌ویژه در بخش تولید برق) و همچنین واردات برخی فناوری‌های پیشرفته مرتبط را به‌طور قابل توجهی کاهش داد. این امر نه تنها امنیت انرژی کشور را تقویت می‌کند، بلکه موجب صرفه‌جویی ارزی قابل توجهی نیز خواهد شد. انرژی هسته‌ای می‌تواند در کاهش ناترازی‌ها نقش مؤثری ایفا کند.
پیشران توسعه و خلق ثروت
البته نگاه به انرژی هسته‌ای صرفا به‌عنوان یک منبع تولید برق، نگرشی تقلیل‌گرایانه و ناقص است. فناوری هسته‌ای یک حوزه پیشرفته و میان‌رشته‌ای است که دستیابی و تسلط بر آن، اثرات سرریز‌(spillover effects) قابل توجهی در سایر بخش‌های اقتصادی و علمی کشور به همراه دارد.
فرآیند طراحی، ساخت و بهره‌برداری از تأسیسات هسته‌ای نیازمند تربیت نیروی انسانی متخصص در رشته‌های مختلف مهندسی (مکانیک، برق، مواد، عمران، شیمی و...)، علوم پایه (فیزیک، شیمی و...) و مدیریت پروژه است. این امر به ارتقای سطح دانش و مهارت‌های فنی در کشور کمک شایانی می‌کند.
علاوه‌بر این، توسعه فناوری هسته‌ای منجر به رشد صنایع پیشرفته و جانبی متعددی از جمله صنایع مرتبط با مواد پیشرفته (مانند آلیاژهای خاص مقاوم در برابر حرارت و تشعشع و...)، سیستم‌های کنترل دقیق و اتوماسیون صنعتی، الکترونیک قدرت، رباتیک و ساخت تجهیزات پیچیده و... می‌شود.
فناوری هسته‌ای کاربردهای گسترده‌ای در پزشکی‌(تولید رادیوداروها برای تشخیص و درمان سرطان، تجهیزات تصویربرداری پزشکی)، کشاورزی‌(اصلاح بذر، کنترل آفات، پرتودهی محصولات برای افزایش ماندگاری، مدیریت منابع آب و خاک)، صنعت ‌(سنجش و کنترل کیفیت، ردیابی صنعتی، استریلیزاسیون تجهیزات) و شیرین‌سازی آب دریا دارد. ایران نیز در زمینه تولید رادیوداروها و استفاده از فناوری هسته‌ای در کشاورزی و صنعت، پیشرفت‌هایی داشته است.
دستیابی به فناوری‌های سطح بالا مانند انرژی هسته‌ای، توان چانه‌زنی اقتصادی و ژئوپلیتیکی کشور را در عرصه بین‌المللی افزایش می‌دهد. کشورهایی با ظرفیت هسته‌ای پیشرفته مانند آمریکا، فرانسه، روسیه، و چین، به قطب‌های اصلی صادرات فناوری و تجهیزات هسته‌ای در سطح بین‌المللی تبدیل شده‌اند و از این طریق نفوذ سیاسی و اقتصادی جهانی قابل‌توجهی کسب کرده‌اند.
سرمایه‌گذاری در صنعت هسته‌ای نیازمند پژوهش و توسعه گسترده است. این مسئله منجر به افزایش سرمایه‌گذاری در تحقیقات علمی و پرورش نیروی انسانی متخصص در بالاترین سطوح دانش فنی و علمی می‌شود. این فرآیند خود می‌تواند به موتور محرکی برای نوآوری در سایر بخش‌ها نیز تبدیل شود.
امنیت انرژی و افق بلندمدت فناوری هسته‌ای
اصول بنیادین «اقتصاد مقاومتی» بر افزایش تاب‌آوری اقتصاد در برابر فشارهای بیرونی، کاهش وابستگی‌ها و تقویت تولید داخلی استوار است. توسعه انرژی هسته‌ای دقیقا در راستای تحقق این اصول قرار دارد.
اولین و مهم‌ترین دستاورد آن، تنوع‌بخشی به سبد انرژی کشور است. امکان تولید پایدار انرژی در شرایط تحریم، یکی دیگر از مزایای راهبردی انرژی هسته‌ای در چارچوب اقتصاد مقاومتی است. در شرایطی که دسترسی به منابع مالی بین‌المللی یا واردات تجهیزات و سوخت برای سایر نیروگاه‌ها با مشکل مواجه می‌شود نیروگاه‌های هسته‌ای بومی‌سازی‌شده می‌توانند به فعالیت خود ادامه داده و بخشی از نیاز حیاتی کشور به برق را تأمین کنند.
با در نظر گرفتن محدودیت منابع سوخت‌های فسیلی و افزایش آگاهی زیست‌محیطی، کشورهای توسعه‌یافته به دنبال منابع انرژی پاک و پایدار هستند. انرژی هسته‌ای به دلیل میزان پایین انتشار گازهای گلخانه‌ای در فرآیند تولید برق و کارایی بالا، انتخاب استراتژیک مناسبی محسوب می‌شود.
نقش انرژی هسته‌ای در ثروت کشورها
مقایسه با سایر کشورها، از دو منظر مقایسه درآمد سرانه و تحلیل هزینه فایده فناوری هسته‌ای از وجه اقتصادی می‌تواند صورت پذیرد. کشورهایی که صرفا بر منابع طبیعی مانند نفت تکیه کرده و در تنوع‌بخشی به اقتصاد خود ناکام بوده‌اند‌(مانند ونزوئلا)، اغلب با بی‌ثباتی اقتصادی، تورم بالا و درآمد سرانه پایین مواجه شده‌اند. در مقابل، کشورهایی که تنوع انرژی و تولید کالا دارند و صاحب فناوری‌های نوین از جمله فناوری هسته‌ای هستند از درآمد سرانه بالا و ثبات اقتصادی بیشتری برخوردارند.
کشورهایی مانند فرانسه، ژاپن و کره‌جنوبی که به دلیل فقدان منابع داخلی نفت و گاز به توسعه انرژی هسته‌ای روی آورده‌اند توانسته‌اند وابستگی خود به واردات پرهزینه سوخت‌های فسیلی را به میزان قابل توجهی کاهش دهند و امنیت انرژی خود را تقویت کنند.
برای ایران، این به معنای آزاد شدن مقادیر زیادی گاز طبیعی برای صادرات یا استفاده در صنایع پتروشیمی با ارزش افزوده بالاتر است. بر اساس برآوردها، نیروگاه بوشهر تاکنون در مصرف ده‌ها میلیون بشکه نفت صرفه‌جویی کرده است.
در پرتو تحلیل‌های ارائه شده با استفاده از شاخص‌های اقتصادی، داده‌های تاریخی و تجربیات جهانی، بطلان گزاره «نفت داریم، پس نیازی به توسعه انرژی هسته‌ای نیست» بیش از پیش آشکار می‌شود.
خبرگزاری تسنیم