ضمانت اجرائي ارزش‌ها(پرسش و پاسخ)

کد خبر: ۳۱۶۱۳۶

تاریخ: ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ - ۱۹:۰۰

پرسش:
از منظر آموزه‌های وحیانی اسلام، چرا بعضاً ارزش‌ها و آرمان‌ها در عمل پیاده و اجرائي نمی‌شوند و اساساً چه پشتوانه ها و ضمانت‌هایی در جهت حسن اجرای ارزش‌ها وجود دارد؟
پاسخ:
ضرورت ضمانت اجرای ارزش‌ها
هر نظام ارزشی پس از تعین‌یابی تدریجی در قالب قواعد، هنجارها، الگوها و شیوه‌های عملی برای پیاده‌سازی، اجرائي شدن، تبلوریابی عینی، استقرار اجتماعی و ترغیب همگان به رعایت آنها در ساحت‌های مختلف فکری، احساسی و رفتاری و نفوذ به درون نهادها و ساختارهای کلان اجتماعی و تغییر آنها متناسب با اقتضائات خود، به مجموعه متنوعی از زمینه‌ها، راهکارها، اهرم‌ها و مکانیسم‌های خاصی که غالباً از آنها به ضمانت‌ها یا پشتوانه‌‌های اجرائي تعبیر می‌شود، نیازمند خواهند بود. در حوزه فردی جامعه‌پذیری یا درون‌ریزی فرهنگ در ساختار شخصیت و در حوزه اجتماعی، نهادی شدن و همچنین مکانیسم‌های نظارتی و کنترلی که غالباً از طریق سیستم‌های رسمی و غیررسمی اعمال می‌شود، جامع‌‌ترین تدبیرهایی است که این منظور را در حد امکان در سطح جامعه محقق می‌سازند. تردیدی نیست که یک نظام ارزشی هر قدر مقبول و مطبوع و برخوردار از اقتدار و نفوذ فرهنگی و اجتماعی و سیاسی و اقتصادی باشد، همواره به ویژه در برخی مؤلفه‌ها در معرض بی‌اعتنایی، غفلت، سرپیچی و جایگزینی قرار دارد.
اهم ضمانت‌های اجرائي ارزش‌ها
در اینجا به برخی از اهم ضمانت‌های اجرائي ارزش‌ها اشاره می‌کنیم:
1- فطری‌بودن ارزش‌های دینی و قوانین الهی
مهم‌ترین ضمانت و پشتوانه برای پذیرش و تمکین و اجرای بلامنازع ارزش‌ها، فطری‌بودن و تناسب زیاد ارزش‌های دینی و قوانین منبعث از آ‌ن با ساختمان وجودی انسان است. ارزش‌ها و ضد ارزش‌هایی که در قرآن‌کریم مورد مدح و ذم و امر و نهی قرار گرفته، اموری هستند که فطرت همه انسان‌ها به حسن و قبح ‌آنها حکم‌ می‌کند. البته همه این امور، فطری‌بودنشان به لحاظ شفافیت و وضوح یکسان نیستند، بعضی از آنها فطری‌بودنشان بسیار روشن و شفاف است؛ مانند: حسن اجرای عدالت و قبح ظلم و کشتن فرزندان از ترس فقر و قتل نفس بدون حق و برخی دیگر از آنها فطری‌بودنشان به این درجه از وضوح و شفافیت نیست و لذا علاوه‌بر پذیرش فطری نیازمند تذکر نیز می‌باشند، مانند: پرهیز از خوردن مال یتیم و دروغ و وفای به عهد و... که اگر امور نامبرده از نظر مصالح و مفاسد مورد بررسی و دقت نظر عقلانی قرار گیرند، پی بردن به محاسن و قبایح آنها برای عقل بسیار آسان است، و عقل حکم قطعی می‌کند به اینکه جامعه‌ای که در آن به صغیر و ضعیف و فقیر رحم نشود و در حکم و قضاوت رعایت انصاف و عدالت نگردد و به کلمه حق و حقیقت گوش فرا داده نشود، چنین جامعه‌ای قابل دوام نبوده و هیچ ارزش و خیری در آن تبلور عینی نخواهد یافت.
2- خردپذیری ارزش‌ها
خردپذیری ارزش‌ها و برخورداری از توجیه و اعتبارسنجی عقلانی، جاذبه و مطلوبیت آنها را حتی برای غیرمؤمنان فراهم می‌سازد. این مهم زمینه دیگری برای پذیرش و تمکین راغبانه و منقادانه آنها توسط همگان و عمل بر وفق مقتضای آنها خواهد بود. به بیان دیگر اسلام آموزه‌ها و قوانین خود را بر‌اساس مراعات جانب عقل وضع نموده، چون جبلت و فطرت عقل بر پیروی از حق است، و نیز از هرچیزی که مایه فساد عقل است به شدیدترین وجه جلوگیری نموده و ضمانت اجرای احکامش، چه احکام مربوط به عقاید و چه احکام مربوط به اخلاق و اعمال را به‌عهده اجتماع گذاشته، علاوه بر اینکه حکومت و مقام ولایت اسلامی را نیز مامور کرد تا سیاسات و حدود و امثال آن را باکمال مراقبت و تحفظ اجرا کند.
3- ایمان به حقانیت ارزش‌ها
ایمان و اعتقاد راسخ مؤمنان به حقانیت آموزه‌های وحیانی و ارزش‌ها و نفش بی‌بدیلی که  در تامین سعادت دنیوی و اخروی انسان‌ها ایفا می‌کنند و در مرحله بعد اخلاق کریمه، صفای نفسانی و تقوای الهی است که از یک‌سو محصول و معلوم‌ التزام مؤمنانه به ارزش ها و ازسوی دیگر، زمینه‌ساز التزام و تعهد وافر به اجرائي شدن آنها  در سطح وسیع می‌باشد. این تدبیر دیگری است که زمینه نفسانی و روانی بسیار متقنی برای التزام عملی به رعایت آنها فراهم می‌سازد.
4- سازوکارهای احکام جزائی و کیفری
وجود مجموعه‌ای از سازوکارهای احکام جزائی و کیفری با هدف نظارت بر روند اجرائي این ارزش‌ها و قوانین ومحدود ساختن تمردها و تخلفات محتمل، راهکار مکمل دیگری است، که در کنار فرایند جامعه‌پذیری و درونی‌سازی ارزش‌ها، منطق توجیهی، محرک‌ها و مشوق‌های لازم، آثار و نتایج مترتب در هر جامعه، ضرورت اجتناب‌‌ناپذیر دارد، مجری این قوانین نیز حکومت اسلامی خواهد بود.
5- سازوکارها و نهادسازی
هریک از آموزه‌های وحیانی و ارزش‌ها باید در قالب یک سازوکار و نهادی معقول و منطقی تبلور و عینیت یابد، به بیان دیگر وقتی باورها و ارزش‌ها در درون انسان شکل گرفت و باورسازی ارزش‌ها تحقق یافت مرحله بعدی جهت تحقق و تجسم عینی و بروز و ظهور خارجی آنها در جامعه باید نهادسازی کرد و سازوکار‌های معقول، منطقی و متناسب اجرائي و تحقق عملی آنها را جهت نهادینه‌ شدن ارزش‌ها به کار گرفت.