# سلامت

تیغ‌زدن یا مکیدن محل گزش مار و عقرب ممنوع است

کد خبر: ۳۱۴۳۹۰

تاریخ: ۲۳ تير ۱۴۰۴ - ۱۹:۳۹

یک متخصص مسمومیت‌ها هشدار داد: محل گزش مار یا عقرب را هرگز تیغ نزنید یا زهر آن را مک نزنید، زیرا این اقدامات می‌توانند سم را سریع‌تر در بدن پخش کرده و خطر مرگ را افزایش دهند.
به گزارش وبدا، علی‌حسن رحمانی، متخصص مسمومیت‌ها و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز اظهار داشت: وجود گرمای شدید هوا در بیشتر ماه‌های سال، زمینه‌ساز فعالیت بالای حیوانات زهرآگین مانند مار و عقرب است.
رحمانی در این‌باره توضیح داد: آغاز فصل گزش‌ها معمولاً از هفته دوم فروردین‌ماه است و اوج آن در اردیبهشت‌ماه و خردادماه دیده می‌شود. موارد گزش در تیرماه کاهش پیدا می‌کند و با توجه به شرایط اقلیمی، ممکن است در مردادماه مجدداً افزایش یابد.
وی افزود: البته در شهریورماه و مهرماه نیز مواردی از گزش گزارش می‌شود، ولی شدت آن کمتر است. بین ۸۰ تا ۹۰ درصد گزش‌های مار و عقرب کشور در خوزستان اتفاق می‌افتد. به طوری ‌که حتی در فصل‌های سرد مانند پاییز و زمستان نیز بیمارانی را به دلیل مار یا عقرب‌گزیدگی در بیمارستان بستری می‌کنیم.
دانشیار دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز گفت: معمولاً در کل کشور ۲۰ تا ۳۰ هزار مورد گزش در سال ثبت می‌شود که از این تعداد، حدود ۵ هزار مورد به خوزستان اختصاص دارد. بیمارستان رازی اهواز، مرکز ارجاع گزش بزرگسالان در استان است و به ‌طور متوسط روزانه ۱۰ تا ۱۵ مورد بستری ناشی از مار یا عقرب‌گزیدگی دارد. استان خوزستان یکی از استان‌های ارجاع کشور در این زمینه است و از نظر آمار و شدت گزش، خوزستان نه‌تنها در ایران، بلکه در سطح جهان هم در رده‌های نخست قرار دارد.
این متخصص مسمومیت‌ها همچنین عنوان کرد: فعالیت‌های عشایری، فصل ییلاق، کشاورزی و انجام مشاغلی در فضای باز مانند فعالیت‌های ساختمانی و بنایی، باعث افزایش تماس مستقیم مردم با این جانوران می‌شود و حضور در محیط‌های طبیعی، خطر مواجهه با مار، عقرب، عنکبوت و زنبور را بیشتر می‌کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز درباره گونه‌های مهم و خطرناک عقرب‌ها در خوزستان، توضیح داد: تمام عقرب‌ها زهر دارند، اما از میان آنها، سه‌گونه از نظر شدت سمّیت مهم‌ترند که دو موردشان بسیار خطرناک هستند؛ خطرناک‌ترین گونه، عقرب گادیم (Hottentotta) می‌باشد که زرد رنگ است و چنگال‌های سیاه دارد. این‌گونه کشنده‌ترین عقرب در ایران و حتی در جهان محسوب می‌شود و بیش از ۹۵ درصد مرگ‌ومیرهای ناشی از عقرب‌گزیدگی در کشور، مربوط به این نوع است.
عقرب توسن، شایع‌ترین اما کم‌خطر
وی ادامه داد: شایع‌ترین گزش‌ها توسط عقرب توسن اتفاق می‌افتد که زرد رنگ است، اما خطر مرگ ندارد و اغلب موجب علائم موضعی مانند درد و التهاب می‌شود.
رحمانی عنوان کرد: عقرب سیاه‌گونه دیگری از انواع عقرب‌هاست که گزش آن بیشتر در کودکان، خطرناک است و با سم عصبی، ممکن است باعث تشنج و مرگ در اطفال شود. این عقرب در بزرگسالان، باعث ایجاد اسپاسم عضلانی شدید می‌شود، اما تا به امروز در استان، مرگ‌ومیر ناشی از آن نداشته‌ایم.
این متخصص مسمومیت‌ها اظهار داشت: برخلاف تصور عمومی، رنگ یا اندازه عقرب تعیین‌کننده شدت زهر نیست؛ یک عقرب زرد کوچک ممکن است کشنده باشد، در حالی که عقرب سیاه بزرگ گاهی تنها موجب درد موضعی می‌شود.
دانشیار دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز در ادامه به ویژگی‌های زهر و علائم حیاتی گزش اشاره کرد و گفت: زهر عقرب گادیم باعث تخریب گلبول‌های قرمز خون می‌شود، به طوری که ادرار بیمار کاملاً خونی می‌شود و تفاوتی با کیسه‌ خون ندارد و در ادامه، اختلال انعقادی، نارسایی کلیه، نارسایی تنفسی و مرگ اتفاق می‌افتد.
وی افزود: آنچه که اهمیت دارد این است که در بسیاری از موارد، محل گزش قابل مشاهده نیست و علائم اولیه مانند درد یا تاول هم دیده نمی‌شود و عوارض سمّی تا ۴۸ ساعت بعد ظاهر می‌شود. بنابراین، در این شرایط تأکید می‌شود بیمار حتی اگر علائم خفیف داشته باشد، حتما باید در مرکز درمانی بستری شود.
رحمانی همچنین درباره مارهای زهردار رایج، توضیح داد: در ایران، ۹۵ درصد مارها زهردار نیستند. اما مار جعفری (Echis carinatus) شایع‌ترین مار زهردار ایران است. این مار کوچک، ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر طول دارد، بسیار تهاجمی است و با مالیدن فلس‌ها به هم، صدای هشدار ایجاد می‌کند.
وی اظهار کرد: دیگر گونه‌ها شامل گرزمار، افعی زنجانی، افعی دماوندی، مار شاخ‌دار، افعی دم‌عنکبوتی و کبرای سیستان‌و‌بلوچستان هستند. مار جعفری با اینکه اندازه کوچکی دارد، عامل بیش از ۸۰ درصد گزش‌های خطرناک در کشور به‌شمار می‌رود.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز درباره اقدامات اولیه در مواجهه با گزش بیان کرد: اگر امکان دارد، عکس یا نمونه حیوان را (با رعایت ایمنی) برای شناسایی به مراکز درمانی ارائه دهید. حیوان را از بدن جدا کنید؛ چون ممکن است چند‌بار نیش بزند. در این شرایط فرد آسیب‌دیده به خصوص کودکان را آرام کنید و اندام گزیده‌‌شده را بی‌حرکت و پایین‌تر از سطح قلب نگه دارید. زیورآلات یا لباس‌های تنگ را از عضو آسیب‌دیده خارج کنید.
رحمانی همچنین توصیه کرد: هرگز محل نیش را تیغ نزنید و یا مک نزنید، چون زهر به‌سرعت منتشر می‌شود و این کار هیچ کمکی نمی‌کند. از کمپرس، فشار دادن، یا بستن محکم عضو گزش‌خورده بپرهیزید؛ این اقدامات می‌توانند آسیب را بیشتر کنند.
این متخصص مسمومیت‌ها گفت: هر علامت غیرعادی مانند درد شدید، تورم، خارش، کبودی، تغییر رنگ ادرار یا مشکلات تنفسی باید به عنوان زنگ خطر تلقی شود و چنانچه فرد مار یا عقرب را نشناسد، باید فوراً به مرکز درمانی مراجعه کند؛ تأخیر در مراجعه، مهم‌ترین عامل مرگ‌ومیر است.
وی عنوان کرد: در تمامی مراکز درمانی پادزهر موجود است، اما مراکز ارجاع اصلی در استانی مانند خوزستان، بیمارستان رازی برای بزرگسالان و فوق‌تخصصی ابوذر برای کودکان است.
توصیه‌های پیشگیرانه
برای فعالیت‌های فضای باز
رحمانی درباره راه‌های پیشگیری از گزش، به مردم توصیه کرد: هنگام فعالیت در فضای باز مانند زمین‌های کشاورزی یا دامداری باید از پوشش محافظ، دستکش، چکمه و لباس مناسب استفاده کنید و پیش از پوشیدن کفش یا لباس، آن را به خوبی بررسی کنید. البته در مناطق آپارتمانی نگرانی زیادی وجود ندارد، اما در خانه‌های ویلایی و روستایی باید هوشیارتر باشید. همچنین تأکید می‌شود از خوددرمانی هنگام گزش توسط مار یا عقرب به‌شدت اجتناب کنید؛ چون اقدام اشتباه می‌تواند آسیب را شدیدتر و درمان را سخت‌تر کند.