یادنامه آیت‌الله عبدالکریم حق‌شناس- ۲

نگاهی به یادنامه آیت‌الله حق‌شناس

کد خبر: ۳۱۲۶۷۶

تاریخ: ۲۵ خرداد ۱۴۰۴ - ۱۹:۴۱

مرحوم آیت‌الله محمدی ری‌شهری

پیشینۀ بحث

افزون بر مطالبی که در تارنمای رسمی آیت‌الله حق‏شناس آمده،1 آثار متعدّدی در بارۀ ایشان فراهم آمده است که آنها را به ترتیب تاریخ نشر بر می‏شماریم:

۱. حیات نیکان: آیت‌الله عبدالکریم حق‏شناس، مهدی محدّثی، قم: مرکز پژوهش‏های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۸ ش، ۴۲ صفحه، پالتویی.

در این کتاب که مروری است بر زندگانی و شخصیّت علمی و معنوی آیت‌الله حق‏شناس، به دوران تحصیلات علمی و نبوغ علمی ایشان، اشاره شده و سپس ویژگی‎های اخلاقی و آثار ماندگاری از آن عالم بزرگوار در عرصه‏های علم و فرهنگ، معرّفی شده است. نگارنده، با ذکر چند خاطره از زندگانی آن بزرگ‏مرد به سیرۀ علمی، اخلاقی و عرفانی ایشان پرداخته است.

۲. گفته‏های آن بزرگوار: آیت‌الله حق‏شناس، علی عزلتی‏مقدّم، تهران: پیام بهاران

و پیام محراب، ۱۳۸۸ ش، ۲۰۸ صفحه، رقعی / قم: کتاب آشنا، ۱۳۹۶ ش، ۱۵۲ صفحه، رقعی.

این کتاب، تقریر بخشی از سخنرانی‏های اخلاقی آیت‌الله حق‏شناس با موضوعاتی چون: خاصیّت کسب علم، غبار قلب و پاکی آن، اثر شوم معصیت، ارزش غدیر، ولایت، فضیلت ماه رمضان و تقدیر از علم است.

۳. ز مُلک تا ملکوت، غلام‏حسن بخشی، تهران: غلام‏حسن بخشی، ۱۳۸۸ ش، سه جلد، در مجموع ۸۰۰ صفحه، رقعی.

در این نوشتار، متن بسیاری از سخنرانی‏های به جای مانده از آیت‌الله حق‏شناس در سال‏های ۱۳۶۷ و ۱۳۶۸ش، پیاده و تنظیم شده است.

گفتنی است که نرم‏افزاری نیز با نام «ز مُلک تا ملکوت» توسّط مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، در دو قالب ویندوزی و اندرویدی ارائه شده است.

این مجموعه‏‏، افزون بر این کتاب و دو کتاب بعدی (ره‏نمای سلوک و چند جمله برای دلِ تو داداش جون) در بر دارندۀ زندگی‏نامۀ آیت‌الله حق‏شناس، صوت درس‏های اخلاق ایشان و چند قطعه فیلم و تصویر از ایشان است.

۴. ره‏نمای سلوک، غلامحسن بخشی، قم، ۱۳۸۹ش، ۸۴ صفحه، پالتویی.

در این کتاب، پس از ذکر مقدّمه‏ای در ویژگی‏های آیت‌الله حق‏شناس، گزیده‏ای

از سخنان ایشان، پیاده‏سازی، ویرایش و در حدود چهل موضوع، تنظیم شده‏ است. گویا این کتاب به زبان عربی نیز ترجمه شده و قرار است با عنوان «دلیل السلوک» به چاپ برسد.

۵. چند جمله برای دلِ تو داداش جون، غلام‏حسن بخشی، قم، ۱۳۸۹ش، ۴۹ صفحه، مصوّر.

در این نوشتۀ مختصر، در هر صفحه، جملاتی کوتاه از آیت‌الله حق‏شناس آمده و برخی صفحات نیز به تصویری از ایشان، مزیّن شده است.

۶. عبدِ کریم (شرح حال اخلاقی، عرفانی و تربیتی آیت‌الله شیخ عبدالکریم حق‏شناس رضوان اللّه علیه)، محمّدحسن سیف اللّهی، قم: نبوغ، ۱۳۹۰ ش، ۲۹۵ صفحه، مصوّر، رقعی.

این کتاب با مقدّمۀ آیت‌الله رضا استادی آغاز می‏شود و سپس خاطرات ۲۸ تن از شاگردان، دوستان و آشنایان آیت‌الله حق‏شناس، با امانت تمام و با عنوان «یادداشت» در ذیل نام هر مصاحبه شونده، نقل شده است.

۷. مرد حق (توصیه‏هایی از آیت‌الله حق‏شناس)، مهدی علی‏قاسمی، تهران: لوح نگار، ۱۳۹۱ ش، ۳۲ صفحه، مصوّر، جیبی.

۸. عبدالکریم حق‏شناس، محسن رنگین‏کمان، تهران: انتشارات تقدیر، ۱۳۹۲ ش، ۳۰ صفحه، مصوّر، جیبی.

در این دو نوشتۀ کوتاه، رهنمودهایی از آیت‌الله حق‏شناس و تصاویری از ایشان آمده است.

۹. یک قدم تا خدا (مجموعه رهنمودهای اخلاقی حضرت آیت‌الله حاج‏ عبدالکریم حق‏شناس)، زهرا مقدّم، تهران: تقدیر، ۱۳۹۲ش، ۱۱۲ صفحه، مصوَّر، رقعی.

در این کتاب، مجموعه‏ای از رهنمودها و سخنان آیت‌الله حق‏شناس در موضوعات مختلف، گردآوری شده است.

۱۰. یادنامۀ عالم ربّانی مرحوم آیت‌الله حاج‏ میرزا عبدالکریم حق‏شناس، مؤسّسۀ ایمان ماندگار، قم: مطیع، ۱۳۹۲ ش، ۱۶۸ صفحه، مصوّر، رقعی.

در این کتاب، گوشه‏هایی از زندگانی آیت‌الله حق‏شناس و برخی از سجایای اخلاقی و عبادی وی از زبان برخی از علمائی که از نزدیک ایشان را می‏شناختند، بیان گردیده است. این مطالب، برگرفته از سخنرانی آیات: جوادی آملی، مصباح یزدی، محسن خرّازی، رضا استادی و شاگرد ایشان حجّت‌الاسلام محمّدعلی جاودان است.

۱۱. به سوی خدا (مجموعه رهنمودهای اخلاقی حضرت آیت‌الله حق‏شناس)، علی اکبری ‏مزدآبادی، تهران: نشر یا زهرا، ۱۳۹۳ ش، ۱۰۴ صفحه، مصوّر، رقعی.

این کتاب، چهارمین جلد از مجموعۀ «سلوک ابرار» است که به رهنمودهای اخلاقی آیت‌الله حق‏شناس، اختصاص یافته است. صفحات زوج آن به رهنمودها و صفحات فرد آن به تصاویری از ایشان اختصاص یافته است.

۱۲. منهاج الکریم جلّ ‏جلاله (دست‏نوشته‏های عرفانی- اخلاقی مرحوم آیت‌الله میرزا عبدالکریم حق‏شناس)، غلام‏حسن بخشی، تهران: منشور صلح، ۱۳۹۴ ش، ۲۶۴ صفحه، وزیری.

مؤلّف، پس از ذکر زندگی‏نامه‏ای از آیت‌الله حق‏شناس، تصاویری را از دست‏نوشته‏های آیت‌الله حق‏شناس که در جلسات اخلاق، مباحث خود را از روی آنها قرائت می‏نموده، در صفحات فرد این کتاب آورده و در صفحۀ مقابل آن، متن بازخوانی شدۀ آن را همراه با توضیحات و ذکر منابع، ارائه کرده است.

۱۳. مواعظ (سلسله مباحث اخلاقی مرحوم آیت‌الله حق‏شناس)، گردآوری: صدر الدین نخچی، تحت اشراف محمّدعلی جاودان، تهران: مطیع، ۱۳۹۵ ش، چهار جلد، در مجموع ۹۷۶ صفحه، رقعی. این کتاب، مجموعه مواعظ آیت‌الله حق‏شناس است که بیشتر ظهرهای دوشنبه، چهارشنبه و شب‏های شنبه در مسجد امین الدوله، ایراد نموده است. در این کتاب، هر یک از جلسات سخنرانی آیت‌الله حق‏شناس پس از تبدیل به متن نوشتاری، همراه با نمایه‏زنی و ذکر منابع آیات و روایات و اشعار، تکمیل و ارائه گردیده است.

۱۴. در محضر حضرت آیت‌الله میرزا عبدالکریم حق‏شناس (منتخب سخنرانی‏های اخلاقی معظّمٌ له)، علی قنبریان، مقدّمه: رضا حسینی، تهران: صبا، ۱۳۹۵ ش، ۱۰۰ صفحه، وزیری.

در صفحات ابتدائی این کتاب، تصاویری از آیت‌الله حق‏شناس، سنگ قبر ایشان و مسجد و مدرسۀ علمیّۀ امین‌الدوله آمده و در ادامه پس از ذکر مقدّمه و شرح حالی کوتاه از ایشان، هفت جلسه از سخنرانی‏های ایشان با موضوعات اخلاقی که در سال ۱۳۷۱ش ایراد شده، تدوین و گردآوری شده است.

۱۵. سخنان حکیمانه و نصیحت‏های پدرانۀ عالم ربّانی حضرت آیت‌الله حاج میرزا عبدالکریم حق‏شناس، علیرضا جوان، تهران: شمس ‏الضحی، ۱۳۹۶ ش، ۴۸ صفحه، رقعی.

متن این نوشتۀ کم‏حجم، جملاتی برگرفته از حدود سیصد جلسۀ وعظ آیت‌الله حق‏شناس است که در زمان حیات ایشان، حروفچینی و تصحیح و بدون‏ دخل و تصرّف، ارائه شده است.

گفتنی است زندگی‏نامه‏ای که از آیت‌الله حق‏شناس در ابتدای این کتاب آمده، با آنچه در ابتدای کتاب ز مُلک تا ملکوت آمده، یکسان است.

۱۶. زندگانی و سرگذشت عارفان نامی (عبدالکریم حق‏شناس)، جمعی از پژوهشگران، قم: آتیلا، ۱۳۹۷ ش، ۳۲ صفحه.

در این نوشتۀ کوتاه که به کوشش جمعی از پژوهشگران مؤسّسۀ دار الإعلام لمدرسة أهل البیت: نگارش یافته، سرگذشت‏نامۀ آیت‌الله حق‏شناس آمده که گویی برگرفته از زندگی‏نامۀ نوشته شده به وسیلۀ حجّت‌الاسلام محمّدعلی جاودان است.

۱۷. اخلاق: سلسله مباحث اخلاقی و پندهایی بر سیر و سلوک، محمّدعلی جاودان، تهران: واژه‏پرداز اندیشه، ۱۳۹۹ ش، دو جلد، در مجموع ۸۳۶ صفحه، رقعی. این کتاب، گردآوری و تدوین سخنرانی‏های آیت‌الله حق‏شناس در موضوع سیر و سلوک و از آثار مؤسّسۀ ایمان ماندگار است که به تأیید حجّت‌الاسلام جاودان رسیده ‏است. محتوای این مجموعه، از کتاب چهار جلدی مواعظ و نیز برخی نوارهای سخنرانی ایشان که هنوز در قالب کتاب در نیامده، استخراج شده است.

۱۸. حسینیّه، عبدالکریم حق‏شناس و محمّدعلی جاودان، گردآوری: مؤسّسۀ ایمان ماندگار، تهران: واژه‏پرداز اندیشه، ۱۴۰۰ ش، ۱۲۸ صفحه، رقعی.

مطالب این کتاب، برگرفته از سخنان آیت‌الله حق‏شناس و حجّت‌الاسلام جاودان در بارۀ عزاداری و زیارت سیّد الشهدا است. بخش اوّل، از کتاب مواعظ و بخش دوم، از سخنان حجّت‌الاسلام جاودان گرفته شده است.2

موضوع بیشتر کتاب‏های یاد شده، سخنان و مواعظ به جای مانده از آیت‌الله حق‏شناس است که گاه به صورت کامل و گاه گزیده‏هایی از آنها در قالب‏های گوناگون ارائه شده‏اند. از دستۀ نخست، دو کتاب ز مُلک تا ملکوت و مواعظ، کامل‏تری‏اند و پایه و اساس دیگر کتاب‏ها در این زمینه هستند. ما نیز در نوشتۀ حاضر، در نقل مستقیم رهنمودهای اخلاقی استاد، از مجموعۀ مواعظ بهره برده‏ایم و آنها را با تلخیص و اندکی ویرایش نقل نموده‏ایم.

موضوع برخی اثرها نیز شرح حال و بیان ویژگی‏های شخصیّتی آیت‌الله حق‏شناس است، مانند کتاب حیات نیکان و کتاب عبدِ کریم که خاطراتی را از ۲۸ تن از شاگردان، دوستان و آشنایان آیت‌الله حق‏شناس، بدون دسته‏بندی موضوعی، ارائه نموده است.

ما نیز در کتاب حاضر، افزون بر ارائۀ شرح حال و ویژگی‏های آیت‌الله حق شناس، کاربردی‏ترین موعظه‏های ایشان و نیز خاطرات و نکات پراکنده در مصاحبه‏های بیش از چهل تن از شاگردان و ارادتمندان ایشان را به شکل موضوعی، دسته‌بندی و با حفظ امانت، ارائه کرده‏ایم.

فهرست مصاحبه شوندگان

بنا بود پس از ویرایش نهائی کتاب، اطّلاعات کامل مصاحبه شوندگان را از آقای سیّد رضا همایونی- که بیشترِ گفت‌وگوها را انجام داده بود- کسب ‌نماییم؛ ولی متأسفانه ایشان در آبان 1400 ش به دیار باقی شتافت- که رحمت خدا بر او باد-. از این رو، در معرّفی این سروران به صورت یکسان عمل ننموده‏ و گاه تنها به ذکر نام آنان بسنده کرده‏ایم که از این بابت، از همۀ این خوبان پوزش می‏طلبیم.

نام این عزیزان که همگی از نیکان و بزرگانی‌اند که به‌گونه‏ای با آیت‌الله حق‏شناس در ارتباط بوده یا با ایشان ملاقاتی داشته‏اند- با تأکید بر این نکته که صحّت و سقم مطالب نقل شده، بر عهدۀ آنهاست- به ترتیب حروف الفبا چنین است:

آقای حاج مرتضی اخوان صدیقی فرزند‌هادی: برادر شهیدان محمّدحسین و مصطفی اخوان صدیقی (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۸ و تابستان و پاییز ۱۳۹۹).

آقای دکتر حمیدرضا اشرفی (تاریخ گفت‌وگو: پاییز ۱۳۹۹).

آقای رضا افشارمقدّم (ت ۱۳۴۶ ش): معلّم و ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۸).

آقای علیرضا بختیاری: طلبۀ حوزۀ علمیّۀ آیت‌الله حق‏شناس در دهه‏های هفتاد و هشتاد شمسی و ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: تابستان ۱۳۹۸).

حجّت‌الاسلام و المسلمین غلامحسن بخشی: شاگرد دروس حوزوی و اخلاق آیت‌الله حق‏شناس و صاحب تألیفاتی در بارۀ ایشان، ساکن قم (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۹).

آقای حسن برزی: از امنای بازار تهران که مغازۀ او در همسایگی مسجد امین الدوله قرار داشته است (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۰).

آقای مهندس حسن بهزاد (تاریخ گفت‌وگو: پاییز ۱۳۹۹).

حجّت‌الاسلام و المسلمین عبدالرضا پورذهبی (ت ۱۳۴۲ ش): شاگرد دروس حوزوی و اخلاق آیت‌الله حق‏شناس و نمایندۀ کنونی ولیّ فقیه در استان کردستان (تاریخ گفت‌وگو: تابستان ۱۳۹۸).

آقای حسین تحویلداران: مدیر شرکت خصوصی و ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: پاییز ۱۳۹۰).

آقای علی تهرانی (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۹).

حجّت‌الاسلام و المسلمین محمّدعلی جاودان فرزند عبدالحسین (ت ۱۳۲۴ ش): از روحانیان مشهور و شاگرد دروس حوزوی و اخلاق آیت‌الله حق‏شناس، ساکن تهران (مطالب نقل شده از ایشان، بر گرفته از سه منبع: دست‏نوشتۀ ایشان در بارۀ آیت‌الله حق‏شناس، شرح حال آیت‌الله حق‏شناس در ابتدای کتاب مواعظ و گفت‌وگوی ایشان در برنامۀ «مردان خدا» است).

آقای محمّد جعفری (تاریخ گفت‌وگو: سال ۱۳۹۰).

آقای علیرضا جوان آملی: گردآورندۀ کتاب سخنان حکیمانه و نصیحت‌های پدرانۀ عالم ربّانی حضرت آیت‌الله حاج میرزا عبدالکریم حق‌شناس، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: سال ۱۳۹۰).

آقای حاج سعید حدّادیان (ت ۱۳۴۴ ش): کارمند دانشگاه تهران و از مدّاحان مشهور کشور که در مجالس آیت‌الله حق‏شناس مدّاحی می‏کرده است (تاریخ گفت‌وگو: سال ۱۳۹۰).

حجّت‌الاسلام و المسلمین سیّد میرهاشم حسینی: شاگرد دروس حوزوی و اخلاق آیت‌الله حق‏شناس و مسئول و متولّی کنونی مدرسۀ علمیّۀ آیت‌الله مجتهدی تهرانی، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: سال ۱۳۸۷).

حجّت‌الاسلام و المسلمین سیّد عبّاس حسینی قائم‏مقامی، فرزند سیّد مهدی (ت ۱۳۴۷ ش): شاگرد دروس حوزوی و اخلاق آیت‌الله حق‏شناس و مدیر مرکز اسلامی‌هامبورگ در کشور آلمان در سال‏های ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۹ م (مطالب نقل شده از ایشان، بر گرفته از نوشته‏های بارگذاری شده در سایت شخصی ایشان است).

آقای حاج حسین رضایی: از افراد مورد اعتماد آیت‌الله حق‏شناس که در بیشتر سفرها با ایشان همراه بوده است (تاریخ گفت‌وگو: سال ۱۳۹۰).

آقای عبّاس صفری: کارمند و ساکن کرج، آشنا شده با آیت‌الله حق‏شناس از سال ۱۳۶۴، ساکن کرج (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۸).

آقای حاج ماشاءالله عابدی: از مدّاحان تهران که در مجالس آیت‌الله حق‏شناس نیز مدّاحی می‏کرده است، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: تابستان ۱۳۹۸).

حجّت‌الاسلام و المسلمین علی عبدی انبوهی: شاگرد حوزۀ علمیّۀ آیت‌الله حق‏شناس از سال ۱۳۷۰ و عضو کنونی شورای هماهنگی جبهۀ اصلاحات استان قم، ساکن قم (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۰).

آقای علیرضا عسکراولادی مسلمان، فرزند حبیب الله: ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: پاییز ۱۳۹۹).

آقای فرشاد: طلبۀ حوزۀ علمیّۀ آیت‌الله حق‏شناس (مطالب نقل شده از ایشان، بر گرفته از مصاحبۀ حجّت‌الاسلام و المسلمین سیّد میرهاشم حسینی در سال ۱۳۸۷ است).

حجّت‌الاسلام والمسلمین احمد قالیباف (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۹).

آقای حاج علی قره‏گوزلو: خدمتگزار آیت‌الله حق‏شناس از جوانی و ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: پاییز ۱۳۹۰ و تابستان ۱۳۹۸).

آقای حاج حسن کریمی، فرزند حبیب‌الله: نظامی و برادر شهیدان محسن و عبّاس کریمی، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۰).

آقای حاج حسین کریمی، فرزند حبیب‌الله (ت ۱۳۴۰ ش): پاسدار و آشنا شده با آیت‌الله حق‏شناس از سال ۱۳۶۸، برادر شهیدان محسن و عبّاس کریمی، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۰).

آقای دکتر ابو القاسم گرجی، فرزند محمّدحسن (۱۳۰۰- ۱۳۸۹ ش): استاد دانشگاه تهران و در مقطعی، همبحث و همدرس آیت‌الله حق‏شناس (مطالب نقل شده از ایشان، برگرفته از گفت‌وگوی وی در برنامۀ «مردان خدا» است).

آقای دکتر جواد محمّدی (ت ۱۳۴۸ ش): پزشک و دبیر کنونی هیئت عالی جذب اعضای هیئت علمی شورای عالی انقلاب فرهنگی، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۷).

آقای دکتر علی‏اکبر محمّدی: از پزشکان معالج آیت‌الله حق‏شناس، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۷).

آقای سیّد محمّدصادق مدرّسی (تاریخ گفت‌وگو: زمستان ۱۳۹۷).

آقای حاج محمّد مصلح حیدرزاده: معاشر با آیت‌الله حق‏شناس از کودکی، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: سال ۱۳۸۷ و زمستان ۱۳۹۸).

آقای حاج رضا مطلّبی کاشانی: وصیّ آیت‌الله حق‏شناس و عضو کنونی هیئت امنای حرم مطهّر رضوی و بانی مؤسّسۀ نیکوکاری ریحانه، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: پاییز ۱۳۹۷).

آقای حاج محمّدحسن میرشاه‏ولد: راننده و محافظ آیت‌الله حق‏شناس در دهه‏های شصت و هفتاد (تاریخ گفت‌وگو: سال ۱۳۹۰ و زمستان ۱۳۹۸).

آقای محمّد میری: هتلدار، مدیر داخلی کنونی هتل رضویّۀ مشهد و میزبان آیت‌الله حق‏شناس در هتل واقع در مشهد، ساکن مشهد (تاریخ گفت‌وگو: پاییز ۱۳۹۹).

حجّت‌الاسلام و المسلمین سیّد صدرالدین نخچی: گردآورندۀ کتاب چهار جلدی مواعظ و ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: پاییز ۱۳۹۹).

آقای دکتر محمّدرضا نوروزی: متولّد ۱۳۴۴ ش، پزشک، استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران و در مقطعی، پزشک معالج آیت‌الله حق‏شناس، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: سال ۱۳۹۰).

آقای احسان نوری: در مقطعی، شاگرد مغازۀ آقای همایونی (تاریخ گفت‌وگو: سال ۱۳۹۱).

آقای حسین واحدی (مطالب نقل شده از ایشان، برگرفته از گفت‌وگوی وی در برنامۀ «مردان خدا» و مصاحبۀ او در سال ۱۳۹۸ است).

آقای سیّد رضا همایونی، فرزند نعمت (م ۱۴۰۰ ش): طلبۀ دروس مقدّمات حوزۀ علمیّۀ آیت‌الله حق‏شناس و کمک‏کار و مدیر داخلی حوزۀ علمیّۀ ایشان در دهۀ شصت (تاریخ گفت‌وگو: سال ۱۳۹۰ و پاییز ۱۳۹۸).

حجّت‌الاسلام و المسلمین سیّد محمّد یوسفی: شاگرد دروس حوزوی و اخلاق

آیت‌الله حق‏شناس، ساکن تهران (تاریخ گفت‌وگو: تابستان ۱۳۹۸).

کتاب در یک نگاه

نوشتۀ پیش رو، در پنج بخش سامان یافته است. بخش نخست، بیانگر شرح حال کاملی از آیت‌الله حق‏شناس است. بخش دوم، به ویژگی‏های ایشان در زندگی فردی، روابط اجتماعی و سیاست و نیز مهارت‏های ارتباطی و مدیریّتی ایشان پرداخته است. در بخش سوم، رهنمودهای ایشان در شش فصل، با محوریّت رهنمودهای: معرفتی- اعتقادی، علمی- آموزشی، اخلاقی- تربیتی، عبادی- رفتاری (در قالب گفتارهایی مانند: مراقبت، نماز، دعا، زیارت و قرائت قرآن)، اجتماعی (در موضوعاتی مانند: خدمت‏رسانی به مردم و همسرداری) و سیاسی دسته‏بندی و ارائه شده است.

در بخش چهارم، نمونه‏هایی از برخورداری‏های معنوی این عالم فرزانه همچون تشرّفات و اجابت دعاهای ایشان گزارش شده‏ و در بخش آخر نیز خاطره‏ها و رهنمودهای گوناگونی از ایشان که در قالب موضوعات پیش‏گفته نمی‏گنجید، آمده است.

این جانب (تدوین‏ کنندۀ این نوشتار) توفیق دیدار و بهره گرفتن از نفَس گرم آیت‌الله حق‏شناس را نداشته‏ام؛ ولی پیرو فرمایش آیت‌الله ری‏شهری برای آماده‏سازی این اثر، توفیق یافتم با مطالعۀ سخنان و مواعظ آموزندۀ این معلّم اخلاق و مطالب فراهم‏آمده از مصاحبه‏های انجام شده با شاگردان و ارادتمندان ایشان، از ایشان بهره‏مند شوم. امیدوارم بتوانم شکر این رزق معنوی و نعمت بزرگ خداوند سبحان را با به کار بستن رهنمودهای آن بندۀ خالص خدای کریم، ادا نمایم و آن را توشه‏ای برای آخرت خویش نگاه دارم.

در پایان، از همۀ عزیزانی که به گونه‌ای مرا در تدوین، تحقیق، آماده‌سازی و نشر این اثر یاری نمودند، سپاسگزارم و از خداوند بزرگ مى‏خواهم همۀ ایشان را در سايه‏سار رحمتش و در زمرۀ شفاعت‏شدگان پيامبر و اهل بيت معصومش در آورَد و درود و رحمت ویژۀ خود را بر روان پاک آیت‌الله حق‏شناس و آیت‌الله ری‏شهری ارزانی بدارد.

محسن عطاء‌الله

شهریور ۱۴۰۱

پانوشت‌ها:

1- در پایگاه مطالعاتی ایشان (www.hoda.ws)، افزون بر زندگی‏نامه، فایل‏های صوتی، تصاویر و متن سخنرانی‏های ایشان و نیز نشانی شبکه‏های اجتماعی مرتبط، در دسترس است.

2- افزون بر کتاب‏های یاد شده، می‏توان دو فیلم مستند را نیز از آثار مربوط به آیت‌الله حق‏شناس بر شمرد: یکی مستند پانزده دقیقه‏ای «ز مُلک تا ملکوت» که در آن، افزون بر قطعاتی از سخنرانی‏های آیت‌الله حق‏شناس، مصاحبه‏هایی با برخی از شاگردان ایشان آمده است و دیگری، مستند چهل دقیقه‏ای «حدیث بندگی: زندگی‏نامۀ آیت‌الله میرزا عبدالکریم حق‏شناس» که از شبکۀ قرآن و معارف سیما پخش شده و در آن با شماری از شاگردان و همراهان ایشان مصاحبه شده است.