نگاهی به سیره علی‌(ع) و شاگردی در مکتب علوی

حکومت و عدالت امیرالمؤمنین‌(ع) الگویی سیاسی و اجتماعی

کد خبر: ۳۱۲۴۶۷

تاریخ: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ - ۲۱:۳۹

بخش دوم

در ۴ ذی‌الحجه، پیامبر به همراه قریب بر هزاران تن از یارانش، سفر خود به سمت مکه را آغاز کرد. از آنجایی‌که این آخرین سفر حج پیامبر بود، بعدها به حجه‌الوداع معروف شد. هنگامی که مناسک حج انجام شد و پیامبر و یارانش از مکه به سمت مدینه در حال حرکت بودند در راه بازگشت به پیامبر آیه ۶۷ سوره مائده نازل شد: «ای رسول، آنچه را که از جانب پروردگارت بر تو نازل شده است، به یارانت برسان که اگر چنین نکنی رسالت او را انجام نداده‌ای.» که بعدها به این آیه، آیه تبلیغ هم گفتند.

منابع متعدد شیعه و سنی، احادیثی موثق از این واقعه که در سال ۶۳۲ هجری قمری رخ داد را ثبت کرده‌اند. پیامبر اکرم (ص) پس از دریافت این وحی از سمت جبرئیل، در منطقه‌ای به نام غدیرخم توقف کرد و تصمیم گرفت تا در جمع یارانش سخنرانی کند. در این حین، پیامبر دست علی‌(ع) را بلند کرد تا همه ببینند و پرسید: «ای مردم! آیا من بر شما ولایت ندارم؟» مردم پاسخ دادند: «بلی» سپس پیامبر فرمود: «من کُنتُ مولاهُ، فهذا علی مولاهُ؛ یعنی هرکه من مولای او هستم، علی مولای اوست.» پیامبر این جمله را سه بار تکرار کردند و همچنین پس از این فرمودند: «خدایا با هرکه با علی دوست است، دوست باش و هرکس که علی را حمایت می‌کند، توام حمایتش کن.» سپس از مردم خواست تا حاضرین این پیام را به غایبان هم برسانند.

عید سیدها

شاید شما هم این موضوع را شنیده‌اید که عید غدیر، عید سیدهاست. از مرحوم صدوق نقل شده است: «پیامبر خدا فرموده‌اند، عید غدیرخم یکی از بزرگ‌ترین عیدهای امت من است که در آن من علی‌(ع) را به‌عنوان جانشین خودم معرفی کردم.» از این روایات می‌توان به این نتیجه رسید که عید غدیرخم مختص همه شیعیان است و قطعاً باید همین‌طور باشد؛ چرا که از عید غدیر به‌عنوان روز ولایت یاد می‌شود. بهتر است بدانید که در بین مسلمانان سایر کشورها همچنین چیزی وجود ندارد، اما از خوبی‌هایی که این عید به‌عنوان عید سیدها دارد، می‌توان به دید و بازدید با اقوامی که سید هستند و کمک‌های مالی سادات به افراد نیازمند اشاره کرد.

الهه سادات مصطفوی یک دانش‌آموخته فقه اسلامی برایمان تبیین می‌کند: «قریب بر ۹۰ درصد ایرانیان را مسلمانان شیعه تشکیل می‌دهند، به همین دلیل عید غدیرخم یکی از مهم‌ترین اعیاد ایرانیان است. از جمله مهم‌ترین آدابی که در بین ایرانیان مرسوم است می‌توان به پخش افطاری بین فقرا، پذیرایی از مهمان‌ها، تبریک عید به یکدیگر و حضور در جشن‌هایی که هر ساله در مساجد و هیئت‌ها به مناسبت این روز برگزار می‌شود، اشاره کرد. همچنین عید غدیرخم در بین ایرانیان به عید سادات هم معروف است. در این روز افراد به دیدن افراد سادات فامیل و همسایه خود می‌روند و به آن‌ها این روز را به‌عنوان بزرگداشت جد آنان تبریک می‌گویند.»

آمنه صمصامی یک شهروند برای تبریک عید غدیرخم پیشنهاد می‌دهد: «بهترین هدیه‌ای که به‌عنوان هدیه عید غدیر ۱۴۰۴ می‌توانید به کسی بدهید، این است که اول نیازهایش را بشناسید و آن را برایش بخرید. افراد نیازهای متفاوتی دارند. اگر می‌خواهید روز عید شخصی را خوشحال کنید و هدیه به او بدهید که شاد شود، ابتدا به وسایلی که نیاز دارد فکر کنید و آن را برایش تهیه کنید.»

وی در ادامه توصیه دارد: «پولی با نیت تبرک از جمله معروف‌ترین هدیه‌هایی است که سیدها به اطرافیانشان می‌دهند. همچنین کارت‌پستال، هدایای موردنیاز هر فرد و هدیه مخصوص کودکان از بهترین هدیه‌هایی هستند که می‌توانید به اطرافیانتان در روز عید غدیر بدهید.»

عید ولایت

در میان همه اعیاد اسلامی، عید بزرگ غدیر‌خم جایگاه ممتازی دارد که نه‌تنها به‌عنوان یک حادثه تاریخی در دل کویر غدیر، بلکه به‌مثابه یک منشور ماندگار الهی برای تداوم مسیر پیامبر اسلام (ص) شناخته می‌شود. در غدیر بود که پیامبر اکرم (ص)، به فرمان خداوند، دست علی بن ابی‌طالب‌(ع) را بالا برد و فرمود: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه.»

این جمله، صرفاً یک اعلام جانشینی نبود. بلکه یک ابلاغ مسئولیت الهی و تداوم راه رسالت در قالب امامت بود، خداوند در همان روز با نزول آیه «الیوم اکملت لکم دینکم...» به رسولش اعلام کرد که دین کامل شد، این یعنی بدون ولایت، دین ناقص است و بدون علی‌(ع)، مسیر حق ناقص می‌ماند.

روح‌الله عباس‌پور، نماینده مردم بوئین‌زهرا و آوج در مجلس شورای اسلامی می‌گوید: «ما امروز در نظام جمهوری اسلامی ایران، به برکت ولایت‌فقیه، ادامه همان مسیر روشن غدیر را شاهد هستیم، اگر در غدیر، علی‌(ع) به‌عنوان ولی و سرپرست جامعه اسلامی معرفی شد، امروز هم امام خامنه‌ای (مدظله‌العالی) به‌عنوان نایب امام عصر (عج)، پرچمدار همان خط امامت و ولایت است و هرکس در مسیر ولایت باشد، از غدیر فاصله نگرفته است.

غدیر تنها یک خاطره تاریخی نیست که هر سال یادآوری‌اش کنیم و بعد فراموشش کنیم، غدیر، یک منطق است؛ منطق ولایتمداری، منطق وفاداری به حق، منطق ایستادن کنار امیرالمؤمنین در عصرهای مختلف، غدیر یعنی امروز هم باید علی‌وار زندگی کرد، علی‌وار عدالت را اجرا کرد، علی‌وار با فساد جنگید و علی‌وار برای مردم زندگی کرد.»

وی در ادامه می‌افزاید: «در منطقه ما، آوج و بوئین‌زهرا، مردم با دل و جان با اهل‌بیت‌(ع) انس دارند، غدیر در دل آن‌ها جاری است، بسیاری از هیئت‌ها، مساجد، موکب‌ها و مجموعه‌های مردمی در این ایام در حال برگزاری جشن‌های بزرگ هستند، و این‌جانب با افتخار در جمع مردم ولایتمدار این دیار حضور دارم و این شور دینی را از نزدیک لمس می‌کنم.

اما در کنار شور، باید شعور غدیری هم تقویت شود. یعنی غدیر را نه فقط در قالب جشن، بلکه در قالب سبک زندگی و اندیشه سیاسی و اجتماعی هم گرامی بداریم. جوان امروز ما باید بداند که غدیر فقط درباره علی‌(ع) نیست؛ درباره خط علی‌(ع) است، درباره صداقت، امانت، عدالت، مردمداری و شجاعت است، در غدیر، با علی‌(ع) بیعت کردند نه فقط به‌خاطر نسبت خانوادگی‌اش با پیامبر، بلکه برای شخصیت الهی‌اش، برای عدالت بی‌نظیرش، برای علم سرشارش و برای صبر و وفاداری‌اش. اگر غدیر را در جامعه خوب معرفی کنیم، بسیاری از مسائل ما قابل‌ حل است. بسیاری از دوگانگی‌ها، شکاف‌ها، بی‌عدالتی‌ها و حتی ناآرامی‌ها ناشی از فاصله‌گرفتن از اصل غدیر است. ما اگر علی‌گونه باشیم، نمی‌توانیم فساد را تحمل کنیم، اگر علی‌گونه زندگی کنیم، مردم را بر خود مقدم می‌دانیم، اگر غدیر را بفهمیم، راه‌حل بسیاری از بحران‌های امروز در دستمان خواهد بود.» وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «در مجلس شورای اسلامی، این افتخار را دارم که صدای مردم غیور آوج و بوئین‌زهرا باشم؛ مردمی که همواره در مسیر ولایت ثابت‌قدم بوده‌اند، به لطف خدا، در مسیر خدمتگزاری، همت کرده‌ایم تا در کنار مسائل عمرانی، اقتصادی و معیشتی، فضای فرهنگی و اعتقادی منطقه نیز تقویت شود، تقویت مراسم‌های دینی، حمایت از هیئات مذهبی، توجه به ساخت و تجهیز مساجد و حسینیه‌ها، و تلاش برای ارتقای معرفت دینی نسل جوان، بخش مهمی از برنامه‌های ماست که ان‌شاءالله با کمک نخبگان و مردم ادامه خواهد یافت.»

عدالت‌محوری در مکتب علی‌(ع)

حضرت علی‌(ع) فرمود: «عدالت کارها را به آنجا می‌نهد که باید و بخشش آن را برون نماید. عدالت تدبیرکننده‌ای است به سود همگان و بخشش به سود خاصان؛ پس عدالت شریف‌تر و بافضیلت‌تر است. گرامی‌ترین خوی‌ها سخاوت است و سودمندترین آن عدل. در عدالت گشایش است و آن که عدالت را برنتابد ستم را سخت‌تر یابد.»

کشفی حنفی و دیگران روایت کرده‌اند: «شبی امیرالمؤمنین‌(ع) بر بیت‌المال داخل شد تا تقسیم آنها را در دفتر حساب بنویسد در این هنگام طلحه و زبیر وارد شدند. امام علی‌(ع) چراغی را که در مقابلش بود خاموش کرد و چراغ دیگری را از خانه‌اش بیاورند آنها سؤال کردند: میان دو چراغ چه فرقی است؟ فرمودند: روغن این چراغ از بیت‌المال است در روشنی و با شما در غیر بیت‌المال سخن‌ گفتن درست نیست.»

حجت‌الاسلام حسین عربی استاد حوزه برایمان تبیین می‌کند: «اگر جامعه را به یک ساعت تشبیه کنیم، هر جزء ساعت در جای خودش باید قرار گیرد تا عقربه‌های ساعت وقت دقیق را به‌درستی نشان دهد. از نظر اجتماعی نباید عضو غیرطبیعی و بیماری در جامعه باشد و اگر عدالت در جامعه به طور کامل وجود داشته باشد، بیماری و نابسامانی و امور غیرطبیعی نباید مشاهده شود.»

وی اذعان می‌دارد: «هر جا مشکلات و عدم تناسب وجود دارد، ریشه آن در بی‌عدالتی است به‌طوری‌که حضرت علی‌(ع) فرمودند: «العدل سائس عام و الجود عارض خاص» عدالت قانونی عام است که شامل همه افراد جامعه می‌شود.»

این استاد حوزه با تأکید بر اینکه عدالت افضل و بالاتر از جود است، می‌گوید: «امیرالمؤمنین‌(ع) عدالت را یک تکلیف الهی قلمداد کرده و در طول قریب پنج سال حکومت خویش، هیچ‌گاه عدالت را فدای مصلحت نکرده و همیشه بر شایسته‌سالاری توجه داشتند و توجه به این مهم در اعطای مناصب حکومتی در اولویت ایشان بود.»

حجت‌الاسلام عربی می‌افزاید: «ایشان از سیاست‌بازان زمان خود برحذر بود و به توصیه‌های غیرمشفقانه آنان توجه نمی‌کرد. گرچه بعضی از شخصیت‌های طراز اول که سابقه دیرینه در اسلام داشتند به امیرالمؤمنین پیشنهاد می‌کردند دست به تغییر معاویه تا دندان مسلح نزند، زیرا او با حیله و تزویر و تسلط بر استان زرخیز شام توان اقتصادی و نظامی بالایی دارد، لذا از سر سازش و مصلحت او را چند سالی تحمل کند، اما حضرت علی‌(ع) فرمودند: شما از من می‌خواهید پیروزی و ادامه قدرت را به قیمت تبعیض و ستمگری به دست آورم، به خدا سوگند تا دنیا دنیاست چنین کاری نخواهم کرد.»

وی با اشاره به‌دقت نظر حضرت علی‌(ع) در رعایت امانت در مال اظهار می‌دارد: «ایشان در بخش دیگری از سخنان خود می‌گویند؛ من در مال شخصی خودم که از دسترنج خویش به دست آورده‌ام تبعیض قائل نمی‌شوم چه رسد به بیت‌المال که من امانتدار آن هستم.

آن حضرت با تمام وجود در امر حکومت آیه شریفه قرآن (نساء ۵۸) را نصب العین خود قرارداد که فرمود؛ خدا فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانش برگردانید و وقتی در بین مردم حکم می‌کنید به عدالت حکم کنید؛ لذا نگاه ایشان به امکانات در اختیار حاکم اسلام قابل‌توجه است به‌طوری‌که ایشان به این امکانات به چشم امانت می‌نگریست.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «آن بزرگوار در نامه ۵ نهج‌البلاغه به حاکم آذربایجان ‌نوشت: «مبادا فکر کنی حکومتی که به تو سپرده شده یک شکار است که به چنگ تو افتاده است، خیر، امانتی است که بر گردنت گذاشته شده و مافوق تو از تو رعایت و نگهبانی و حفظ حقوق مردم را می‌خواهد، تو را نشاید که به استبداد و دلخواه در میان مردم رفتار کنی.»

لذا هر حاکمی که به قدرت و لوازم آن مانند امیرالمؤمنین‌(ع) نگاه کند در مسیر رستگاری راه می‌پیماید.»

حجت‌الاسلام عربی درخصوص حکومت مطلوب از نگاه امیرالمؤمنین‌(ع) خاطرنشان می‌کند: «اصرار ایشان به صاحب‌منصبان و اربابان قدرت این بود که خود را خادم مردم بدانند نه مالک و ارباب مردم.»

وی با تأکید بر رعایت حقوق طرفینی حاکم و مردم می‌گوید: «همان‌طور که حاکم بر مردم حقوقی دارد، مردم نیز بر حاکمان حقوقی دارند که باید دقیقاً رعایت شود.»

وی با اشاره به اینکه حضرت در فرازی از خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «خداوند به‌موجب اینکه ولی شما هستم حقی بر شما قرار داده است و برای شما نیز بر من همان اندازه حق است که از من بر شما» تبیین می‌کند: «این اعتراف جانانه عالی‌ترین حاکم اسلام آن‌هم در عصر بربریت و جاهلیت است.»

حجت‌الاسلام عربی تصریح می‌کند: «بزرگ‌ترین افتخار ما این است که ایشان فرمودند: با من آن طور که با جباران و ستمگران سخن می‌گویند، سخن نگویید. القاب پرطنطنه برایم به کار نبرید. آن ملاحظه‌کاری که در برابر مستبدان اظهار می‌دارند در برابر من اظهار نکنید. گمان نکنید که اگر سخن حق (انتقاد سازنده) به من گفته شود، بر من سنگین است یا از کسی بخواهم مرا تحلیل و تعظیم کند؛ زیرا هرکسی سخن حق برایش سنگین باشد اجرای آن برایش سنگین‌تر است. پس از سخن حق یا نظر عادلانه خودداری نکنید.»

این استاد حوزه در پایان می‌گوید: «امیرالمؤمنین‌(ع) به این نکته حساس و ظریف برای رضایت‌مندی عمومی توجه ویژه داشت و آن اینکه مردم بدانند حکومت با چه دیده‌ای به توده مردم و به خودش نگاه می‌کند. رمز موفقیت امیرالمؤمنین‌(ع) در حکومت‌داری همین نگاه ایشان بود که برجسته‌ترین مردم‌سالاری دینی را با مرور عدالت در همه ابعاد به‌صورت عملی در تاریخ اسلام به‌عنوان الگو ارائه کرد.»