یادنامه آیت‌الله عبدالکریم حق‌شناس- 1

بنـده  خدای کریـم

کد خبر: ۳۱۲۴۶۶

تاریخ: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ - ۲۱:۳۹

مرحوم آیت‌الله محمدی ری‌شهری

پیشگفتار:

سخن از رادمردی است که زندگی‏اش را در راه ادای رسالت انسانی و دینی‏اش سپری نمود و در این راه، روحش تا جوار قرب الهی به پرواز در آمد؛ بندۀ حقیقی و حق‏شناس خدای کریم که کوشید سیر و سلوکش را بر پایۀ قرآن و حدیث اهل بیت بنا نماید و از میانۀ میدان پُرکشاکش زندگی و نه کنج عزلت و گوشۀ خانقاه، به ملکوت آسمان‏ها راه یابد. او خاکی بودن را مانع پرواز ندید و فتح قلّه‏های کرامت را در فروتنی و خدمت به دین و دنیای مردمِ کوچه و بازار دید. او شب‏هنگام، از خانه و کاشانۀ خود می‏بُرید و نرم و آهسته کوچه‏های باریک و تاریک پایین شهر را می‌پیمود تا سپیدۀ صادق را در خانۀ خدا به تماشا بنشیند، همراه مردمی همدم و یار. روز را نیز مَرکب سیر علمی خویش ساخته بود تا درس دین دهد و از درون جامعه، آدم برآورَد و همه جا عطر محبّت و ولایت بیفشانَد.

این بندۀ خدای کریم، ظهرها در میان دو نماز، به هدایت می‏ایستاد تا مسجد امین الدوله، پایگاهی باشد برای عروج دادن جوانانی که دل از دنیا بُریده، به جبهه و حوزه می‏اندیشیدند، بی‌آن که کامل‏مردان و بزرگسالان را از یاد ببرد. او از میان کسانی که در دلِ بازار و در میانۀ شهر شلوغ تهران، به داد و ستد دنیا گرفتار بودند، افرادی پدید آورد که دست بخشش و دهش آنان، یاریگر زندگی صدها نیازمند و دردمند گشت و دل پُرجرئتشان، عهده‏دار بنا و تعمیر ده‏ها مسجد و بنای مذهبی و خیریّه در کشور شد.

آیت‌الله عبدالکریم حق‏شناس در پی امتثال فرمان مرجع بزرگ روزگار خویش،آیت‌الله بروجردی، درنگ ننمود و به مناصب رسمی حوزه نیندیشید و به عناوین اعتباری، دل خوش نکرد. او تکلیف خویش را گام نهادن در مسیر هدایت و ارشاد خلق دید و خالصانه و با تمام قوا، قدم به میدان نهاد و خداوند نیز به وعده‏اش در هدایت مجاهدان مخلص، عمل نمود.

او با کوله‏باری از دانش فقه و تفسیر و حکمت و اخلاق به میدان زندگی در آمد و با اتّکا به خدای بزرگ مهربان، غمخوارانه و قدرشناسانه، بسیاری از دوستداران سلوک دینی و سالکان کوی دوست را دستگیری کرد. در این میان، آنچه در دیده‏اش بزرگ می‏نمود، خدا بود، نه مقام و شأن و شخصیّت یا جایگاه اجتماعی و دیگر اعتباریّات دنیای دون. او پروندۀ عشق الهی را در صفحۀ دل خود گشود، تا آنجا که با شنیدن نام پروردگارش، اشک می‏ریخت و از در و دیوار تا گُل و باغ و میوۀ هستی را به نشانداری از آفریدگارشان می‏بوسید و می‏بویید.

آیت‌الله حق‏شناس در ارتباط با دیگران، مهربان و دلسوز و نرم و ملتزم به آداب اجتماعی بود. او سیر و سلوک خویش را بر پایۀ سیرۀ اهل بیت: و شریعت شیعه تعریف کرده بود و عرف اجتماعی را تا هر جا که با دین هماهنگ بود، محترم می‏شمرد و رعایت می‏کرد. او اندوه نهفته در دل خویش را از دریچۀ لبخند بیرون می‏ریخت و از ریا و خودنمایی می‏پرهیخت. این مرد بزرگ، سالار سالکان بود و آهنگ رساندن آنان را به خدا داشت نه به خودش. از این رو، گاه نرم و نازک، راه را می‏نمایاند و گاه تند و پُرصولت، نهیب می‏زد تا کاروان همراهش، در باتلاق زندگی در نماند و هرچه بیشتر، پیش برود. او خود جلوتر بود و جلودار، و عملش از حرفش نیز جلوتر. به هدفش، راهش، راه‏نمایی و پشتیبانی خدایش ایمان داشت و این را در همراهانش نیز می‏دمید و در این میان، گاه به گاه، کرامت‏هایی از لطف بی‏کران خدای کریمش می‏دید.

کتاب پیش رو که با ابتکار و پیگیری آیت‌الله ری‏شهری- که اکنون چهره در نقاب خاک کشیده است- و همکاری حجج اسلام آقایان محسن عطاءالله و محمّدمهدی خوش‏قلب پدید آمده، مجموعه‏ای از گفتارهای آیت‌الله حق‏شناس و نیز رفتارهای ایشان است که برآمده از مصاحبه با بیش از چهل تن از همراهان آن بزرگمرد است. این جانب نیز بنا بر وظیفۀ نظارتی‌ام که پیش و پس از رحلت آیت‌الله ری‏شهری بر عهده داشتم، تغییراتی اندک در آن داده‏ام. امید آن که خوانندگان گرامی کوتاهی‏ها را بر ما ببخشند و از راهنمایی‏مان دریغ نورزند.

از خداوند منّان، علوّ درجات دو بندۀ صالح خدا، آیت‌الله حق‏شناس و آیت‌الله ری‏شهری

- رحمهما الله تعالی- را مسئلت دارم و برای همۀ مصاحبه‏شوندگان و دست‏اندرکاران تدوین و نشر کتاب، پاداش گران‏سنگ الهی را آرزومندم.

پژوهشـکدۀ تفسیر اهل‏ بیت:

عبدالهادی مسعودی

شهریور ۱۴۰۱

محرّم الحرام ۱۴۴۴

مقدّمه

در سال ۱۳۹۸، آیت‌الله ری‏شهری- پس از کسب آگاهی‏های مقدّماتی در بارۀ آیت‌الله حق‏شناس- تصمیم گرفت کتابی ویژۀ ایشان، مشابه اثری که پیش‏تر در بارۀ آیت‌الله محمّدتقی بهجت با نام زمزم عرفان تألیف کرده بود، بنگارد. از این رو، با سه تن از ارادتمندان ایشان: حاج رضا مطلّبی کاشانی، دکتر علی‏اکبر محمّدی و برادر ایشان، دکتر جواد محمّدی مصاحبه نمود. این کار، انگیزه‏ای شد تا آقایان جواد محمّدی و مرحوم سیّد رضا همایونی، کار مصاحبه را- که در سال‏های ابتدائی دهۀ نود شمسی و حتّی پیش از آن، به صورت خودجوش با برخی از شاگردان آیت‌الله حق‏شناس شروع کرده بودند و نیمه‏کاره باقی مانده بود- ادامه دهند. آنها توانستند با گفت‌وگو با برخی دیگر از شاگردان و علاقه‏مندان آیت‌الله حق‏شناس، در مجموع، حدود شصت فایل صوتی یا تصویری تهیّه کنند.1

در این مرحله، متن فایل‏های قدیمی و جدید، پیاده‏سازی شد و به ضمیمۀ متن فیلم مستند «مردان خدا»،2 دست‏نگاشتۀ حجّت‌الاسلام والمسلمین جاودان و نیز زندگی‏نامۀ آیت‌الله حق‏شناس (برگرفته از پایگاه اطّلاع‏رسانی حجّت‌الاسلام و المسلمین سیّد عبّاس قائم‏مقامی)، در اختیار حجّت‌الاسلام محمّدمهدی خوش‏قلب قرار گرفت و فعّالیت‏های زیر روی آنها انجام شد:

- گزینش مطالب کاربردی و آموزندۀ نقل شده در بارۀ آیت‌الله حق‏شناس؛

- بازنویسی و ویرایش اوّلیۀ مطالب گزیده شده و تبدیل آنها از گفتار به نوشتار؛

- مشخّص نمودن موضوع کلّی هر مطلب و عنوان‏دهی مناسب به آن؛

- تهیّه و درج برخی منابع و توضیحات تکمیلی در پانوشت‌ها.

همزمان با تنظیم و ویرایش متن مصاحبه‏ها به وسیلۀ آقای خوش‏قلب- که این جانب نیز در بخشی از آن، با ایشان همکاری ‏داشتم-‌، پیشنهاد آیت‌الله ری‏شهری برای استفاده از سخنان آیت‌الله حق‏شناس در کتاب چهار جلدی مواعظ ارائه شد. از این رو، آقای خوش‏قلب پس از مطالعۀ دقیق این سخنان، بیش از دویست موعظۀ ایشان را که جنبۀ عمومی‏تر داشت، انتخاب نمود که به تدریج، همراه مصاحبه‏های منتخب، برای آیت‌الله ری‏شهری ارسال می‏گردید. ایشان نیز علی‌رغم بیماری خود، همۀ متون را مطالعه و ضمن اصلاح بسیاری از عناوین و موضوعات، وجود آیه یا روایتی مناسب با مطالب را یادآوری می‏نمود.

تدوین و تنظیم موضوعی این متون، گام بعدی این کار بود که بر دوش این جانب نهاده شد. برای این کار، چند جلسه نزد آیت‌الله ری‏شهری حاضر شدم3 و ایشان طرحی کلّی را برای دسته‏بندی موضوعی مطالب، ارائه داد و کار بر اساس همان طرح، سامان یافت، گر چه در نهایت تأسّف، پیش از تدوین نهائی کتاب، عمر شریف آیت‌الله ری‏شهری به پایان رسید4 و ما ماندیم و حسرت بهره‏گیری بیشتر از تجربیّات و نظریّات ارزندۀ آن دانشمند مجاهد.

از آنجا که به سرانجام رسیدن این کتاب از اولویّت‏های کاری ایشان بود، با اهتمام حجّت‌الاسلام والمسلمین عبدالهادی مسعودی و بر اساس دیدگاه‏های ایشان به عنوان ناظر طرح- که با مبانی و آرای آیت‌الله ری‏شهری آشنایی بیشتری دارد-‌، به فعّالیت‏های زیر مبادرت ورزیدم:

- یکنواخت کردن متون با تلخیص یا بازنویسی بیش از نیمی از آنها؛

- ادغام مطالب مشابه و ارجاع موضوعات مرتبط به یکدیگر؛

- حذف خاطره‏های شخصی و مطالبی که سود چندانی برای عموم نداشت؛

- دسته‏بندی موضوعی مطالب؛

- غنی‏سازی پانوشت‏ها به‌ویژه پانوشت‏های مربوط به کتاب مواعظ.

متن فراهم آمده، به اضافۀ مجموعه مطالب حذف شده از آن، در اختیار جناب آقای مسعودی قرار گرفت و ایشان ضمن بازنگری دقیق متن، با حذف برخی مطالب و بازگرداندن برخی دیگر، تغییرات شایسته‏ای در آن ایجاد نمود. در این مرحله، پیشنهادهای ارزندۀ همکار گرامی، آقای خوش‏قلب نیز که به بازبینی متن پرداخت بر غنای این اثر افزود.

گفتنی است که متن نهائی، پیش از نسخه‏پردازی و ویرایش، به دو تن از شاگردان خاصّ آیت‌الله حق‏شناس، حجج اسلام آقایان محمّدعلی جاودان و سیّد عبّاس قائم‏مقامی- زید توفیقهما- عرضه شد. از اهتمام ایشان که ضمن تأیید کلّی مطالب کتاب5 و یادآوری نکته‏های اصلاحی متعدّد که بسیاری از آنها در متن کنونی اعمال شده است، صمیمانه تشکّر می‏نمایم.

پانوشت‌ها:

1- بیشتر مصاحبه ‏شونده‏ها مطالب خود را در یک جلسه ارائه داده‏اند؛ امّا با تعدادی از آنها در بیش از دو جلسه گفت‌وگو شده است. فهرستی از کسانی که با آنها مصاحبه شده است، در ادامۀ متن خواهد آمد.

2- در این مستند تلویزیونی که در زمان حیات آیت‌الله حق‏شناس و در بارۀ ایشان تهیّه شده، با حجّت‌الاسلام محمّدعلی جاودان، دکتر ابو القاسم گرجی و جناب آقای حسین واحدی گفت‌وگو شده است.

3- هرگز اظهار تأسّف آیت‌الله ری‏شهری را برای از دست دادن فرصت ارتباط با آیت‌الله حق‏شناس، فراموش نمی‏کنم. چند بار هنگام نقل خاطراتی که از اطرافیان ایشان شنیده بود، اندوهگینانه ‏فرمود: «افسوس که در ایّام حیات آقای حق‏شناس با ایشان ملاقاتی نداشتم و ‌ای‌کاش زودتر از وجود ایشان بهرمند می‏شدم!». شاید بتوان با استناد به ماجرای کفن کردن آیت‌الله ری‏شهری، این رابطه را دوسویه دانست. به گفتۀ آقا سعید، فرزند آیت‌الله ری‏شهری، هنگامی که متولّیان کفْن، پارچۀ کفن طلب کردند، او حیران می‏شود؛ چون پدرش به امور متعدّدی از جمله محلّ دفن و گذاشتن تربت مطهّر در قبر وصیّت کرده بود؛ ولی کفن تهیّه ننموده و سفارشی هم به آن نکرده بود. آقا سعید، در صدد تحویل کفن خود که از کربلا تهیّه کرده بود، بر می‏آید که ناگهان به فکرش خطور می‏کند از جناب آقای مطلّبی بخواهد تا از پول ویژه‏ای که نزد ایشان بود و آیت‌الله ری‏شهری آن را پاک و حلال و خاص می‏دانست، کفنی تهیّه کند. آقای مطلّبی، چونان همیشه، این خواسته را اجابت می‏کند؛ ولی به دلیل تعطیلات سال نو، ناگزیر به آوردن کفن خودش می‏شود، با یادآوری این نکته که: این کفن متعلّق به آیت‌الله حق‏شناس بوده که از آیت‌الله بروجردی هدیه گرفته است. البتّه آیت‌الله حق‏شناس، بعدها کفن یاد شده را با کفن آقای مطلّبی که از پولی خاص تهیّه شده بوده، عوض می‏کند (چند برگه مستندات و مدارکِ جناب آقای مطلّبی برای هدیه شدن کفن از سوی آیت‌الله بروجردی به آیت‌الله حق‏شناس و سپس انتقال آن به وی موجود است). شاید بتوان این ماجرا را گونه‏ای سپاسگزاری آیت‌الله حق‏شناس از آیت‌الله ری‏شهری، به سبب تألیف این کتاب دانست.

4- آیت‌الله ری‏شهری، پس از عمری مجاهدت علمی، اخلاقی و سیاسی، در ساعت نخستین اوّلین روز سال ۱۴۰۱ شمسی در ۷۶ سالگی به دیار حق شتافت و پیکر ایشان در آستان مقدّس حضرت عبد العظیم حسنی و در کنار قبر آیت‌الله حق‏شناس، آرام گرفت.

5- حجّت‌الاسلام و المسلمین جاودان در تماس تلفنی، مطالب کتاب را به صورت کلّی، تأیید و حجّت‌الاسلام و المسلمین قائم‏مقامی نیز در این باره چنین مرقوم نمود: «بخش نخست مجموعه، به دلیل آن که فراتر از روایت و به شیوۀ تاریخ‏نگاری تنظیم شده، از اهمّیت بیشتری برخوردار است و لذا استحکام و احراز مستندات تاریخی آن ضرورت دارد. به همین منظور، حتّی الإمکان نکاتی پیرامون مطالب این بخش یادداشت و تقدیم شد. بخش‏های بعدی، جنبۀ روایی دارد و محقّقان محترم عمدتاً نقش داوری و قضاوت در آن، ایفا نکرده‏اند و لذا ضرورتی در حاشیه‏نویسی دیده نشد. طبیعتاً این، به معنای پیراسته بودن آن از نقد و تأمّل نیست. در هر صورت، گردآوری چنین مجموعه‏ای در خور سپاس و ارج‏گذاری است، خصوصاً که شیوۀ غالب روایتگری، این امکان را داده است تا این مجموعه به مثابۀ یک منبع جامع برای مکتوبات و تحقیقات دیگر قرار

گیرد».