کتابستان

کتاب «روح‌الله»؛ روایتی مستند برای نسلی‌که امام را ندیده است

کد خبر: ۳۱۱۹۱۶

تاریخ: ۱۰ خرداد ۱۴۰۴ - ۲۰:۰۶

متن زیر برگرفته از گفت‌وگوی رسانه KHAMENEI.IR با ‌هادی حکیمیان، نویسنده کتاب مستندروایی «روح‌الله» درباره زندگی امام خمینی(ره) است. متن کامل این گفت‌و‌گو در رسانه KHAMENEI.IR موجود است.

در ادبیات داستانی معاصر ایران، کمتر اثری را می‌توان یافت که سراغ چهره‌های برجسته و تاریخ‌ساز انقلاب اسلامی رفته باشد، آن‌هم در قالبی داستانی که هم با معیارهای هنری سازگار باشد و هم با مستندات تاریخی. در این میان، رمان «روح‌الله» نوشته‌ «هادی حکیمیان» که در سال ۱۴۰۲ توسط انتشارات سوره مهر منتشر شد، تجربه‌ای جسورانه و موفق در ورود به زندگی بزرگ‌ترین شخصیت تاریخ معاصر ایران، حضرت امام خمینی(ره)، به‌شمار می‌رود.

این اثر نه یک بیوگرافی صرف است و نه گزارشی خشک از حوادث تاریخی؛ بلکه کوششی برای داستان‌پردازی از زیست یک انسان است، انسانی با نام «روح‌الله» که بعدها «روح تاریخ» شد. رمان «روح‌الله» با تلفیق روایت‌های مستند، اسناد تاریخی، خاطرات و خلاقیت ادبی، چهره‌ای ملموس، انسانی و در عین حال الهام‌بخش از امام خمینی ارائه می‌دهد.

از خمین تا قیام؛ سیر روایی از کودکی تا مرجعیت

کتاب، برخلاف بسیاری از زندگی‌نامه‌های سنتی که معمولاً از لحظه‌های اوج شروع می‌کنند، از دوران کودکی روح‌الله موسوی خمینی در خمین آغاز می‌شود؛ شهری کوچک اما ریشه‌دار، در دل ایران. روایت، با درگذشت پدر آغاز می‌شود؛ مردی که در برابر ظلم و تعدی ایستاد و جانش را از دست داد. این فقدان بزرگ در کودکی امام، نقطه‌ عزیمت رمان است؛ نقطه‌ای که شخصیت‌پردازی نویسنده از همان‌جا آغاز می‌شود.

نویسنده در بازسازی این دوران، با بهره‌گیری از فضای روستایی، جزئیات معماری خانه‌ پدری، رسوم محلی و روابط خانوادگی، تصویری زنده و باورپذیر از کودکی امام خلق می‌کند. «آقا روح‌الله» نه صرفاً به ‌عنوان یک کودک خاص، بلکه به ‌عنوان عضوی از یک خانواده اصیل روحانی با ویژگی‌های برجسته ترسیم می‌شود؛ اما رفته‌رفته از دل این زندگی عادی، نشانه‌هایی از آینده‌ای متفاوت سر ‌‌بر‌می‌آورند.

سفر به اراک و سپس قم برای تحصیل علوم دینی، فراز دیگری در رمان است که با ظرافت پرداخته شده است. در این بخش، حکیمیان با مهارت داستانی خود، محیط حوزه، رابطه‌ استاد و شاگرد، فضای درس‌های سطح و خارج، و مهم‌تر از همه دغدغه‌های فکری روح‌الله جوان را با پرداختی زنده و پرکشش بازآفرینی می‌کند. در این مسیر، آشنایی با اساتیدی چون آیت‌الله حائری‌یزدی و آیت‌الله بروجردی نیز جایگاه ویژه‌ای در رشد فکری و علمی او دارد.

انقلاب در متن شخصیت؛ نه صرفاً رویداد

برخلاف بسیاری از آثار که انقلاب را صرفاً یک نقطه‌ تاریخی در‌نظر می‌گیرند، در رمان «روح‌الله»، انقلاب ابتدا در درون شخصیت رخ می‌دهد. نویسنده با نگاهی روان‌شناختی و فلسفی، به خواننده نشان می‌دهد که چگونه یک انسان در طول زمان، در اثر آموزه‌های دینی، تجربه‌های اجتماعی و شناخت شرایط زمانه، به این باور می‌رسد که «تغییر» لازم است و این تغییر باید از دل دین برآید.

فرازهایی از اعتراض امام به اصلاحات شاه، نقد او به وابستگی فرهنگی و سیاسی کشور به غرب، و نهایتاً ماجرای کاپیتولاسیون، به‌خوبی در دل داستان نشسته‌اند. نویسنده بدون شعارزدگی، فضای آن روزها را بازسازی کرده و به مخاطب منتقل می‌کند که چرا امام به‌ عنوان یک مرجع دینی، وارد میدان سیاست شد و هزینه آن را با تبعید و فشار پذیرفت.

در این بخش، شخصیت امام دیگر صرفاً یک عالم دینی نیست؛ بلکه تبدیل به «رهبر یک ملت» می‌شود. داستان با تمرکز بر لحظات تصمیم‌گیری، درگیری‌های درونی، جلسات پشت‌پرده و ارتباط با شاگردان و مراجع، توانسته عمق شخصیت امام را نمایان سازد.

زبانی ساده، بی‌تکلف و در خدمت محتوا

از نقاط قوت «روح‌الله» زبان روایت آن است.‌ هادی حکیمیان با سابقه‌ای که در داستان‌نویسی دارد (از جمله آثار پیشینش مانند «برج سکوت» و «مولانا در کوچه‌ مراد»)، توانسته نثری بی‌پیرایه، روان، اما در عین حال ادبی و فاخر بیافریند. زبان کتاب از سویی برای عموم خوانندگان قابل‌فهم است، و از سوی دیگر آن‌قدر ظرافت دارد که خواننده‌ جدی ادبیات را نیز راضی نگه دارد.

نویسنده با استفاده از دیالوگ‌های طبیعی، فضاسازی دقیق، و گاه طنزی پنهان، فضای داستان را از یکنواختی نجات داده است. او تلاش کرده است نه‌تنها اندیشه امام، بلکه منش و سبک زندگی او را نیز به تصویر بکشد؛ از نحوه تعامل با خانواده و شاگردان گرفته تا شیوه درس‌دادن و حتی سبک زندگی روزمره در قم و نجف.

عنصر تخیل در کنار سند

یکی از چالش‌های نوشتن درباره شخصیت‌های تاریخی، به‌ویژه چهره‌هایی مانند امام خمینی، توازن بین مستند بودن و تخیل هنری است. نویسنده‌ «روح‌الله» با درک این مسئله، بخش‌هایی از کتاب را به روایت‌های مستند و برگرفته از خاطرات نزدیکان امام، اسناد تاریخی و سخنان ایشان اختصاص داده، و در عین‌ حال در بخش‌هایی که اطلاعات مستقیم وجود نداشته، با حفظ احترام و دقت، از تخیل خود بهره برده است.

نمونه بارز این امر در صحنه‌هایی مانند گفت‌وگوهای فرضی امام با مادر، یا تردیدهای درونی او در دوران تبعید دیده می‌شود. این تخیل‌ها اگرچه واقعیت تاریخی نیستند، اما حقیقت روانی و انسانی دارند و به شخصیت داستان عمق می‌بخشند.

طراحی جلد و گرافیک؛ ساده اما معناگرا

طرح جلد رمان «روح‌الله» اثری از خانه طراحان انقلاب اسلامی است؛ تصویری مینیمال از یک چهره‌ نورانی با رنگ‌بندی ملایم و فونتی ساده که نام «روح‌الله» را در مرکز نگاه مخاطب قرار می‌دهد. این طراحی، بی‌آنکه شعار بدهد، بار معنایی عمیقی دارد: سیمای آشنای یک رهبر، در هیئت یک انسان معمولی.

چیدمان صفحات، فونت و طراحی داخلی نیز ساده و خواناست و با فضای محتوای کتاب هماهنگ است. این اثر در ۲۵۶ صفحه با قطع رقعی منتشر شده و قیمت آن در زمان عرضه ۹۵ هزار تومان بوده است.

بازتاب‌ها و نظرات

رمان «روح‌الله» پس از انتشار، با استقبال قابل‌توجهی از سوی مخاطبان و منتقدان همراه شد. بسیاری از کارشناسان، این اثر را نقطه‌ عطفی در ادبیات انقلاب اسلامی دانسته‌اند؛ چراکه به‌ جای روایت صرف وقایع، سراغ شخصیت‌پردازی و قصه‌گویی رفته است.

حجت‌الاسلام محمدرضا زائری در یادداشتی درباره این کتاب می‌نویسد: «در این رمان، ما نه با چهره‌ دور از دسترس و اسطوره‌ای امام، بلکه با انسانی مواجهیم که درد دارد، فکر می‌کند، صبر می‌کند و در نهایت تصمیم می‌گیرد. این، کاری است که فقط ادبیات داستانی از عهده‌اش برمی‌آید.»

همچنین در مراسم رونمایی کتاب در خانه کتاب و ادبیات ایران، از «روح‌الله» به ‌عنوان «اولین رمان جدی و قابل دفاع در حوزه زندگی حضرت امام خمینی(ره)» یاد شد؛ روایتی که می‌تواند نسل جوان را با زندگی و اندیشه امام، در قالبی تازه و جذاب آشنا کند.

هادی حکیمیان؛ نویسنده‌ای با دغدغه تاریخ

هادی حکیمیان، متولد ۱۳۶۳ در مشهد، از نویسندگان مطرح ادبیات انقلاب اسلامی است. او که پیش‌تر با آثار داستانی متعددی چون «برج سکوت» و «سفر به انتهای شب» شناخته شده بود، در رمان «روح‌الله» به‌وضوح پختگی بیشتری از خود نشان داده است. او از معدود نویسندگانی است که هم تجربه کار پژوهشی دارد و هم توان داستان‌پردازی را در سطح بالا داراست.

حکیمیان در مصاحبه‌ای گفته است: «برای نوشتن این رمان بیش از ۲۰۰ ساعت مطالعه منابع داشتم؛ از خاطرات یاران و نزدیکان امام گرفته تا مستندات تاریخی و مقالات پژوهشی. هدفم این بود که اثری بنویسم که هم خواندنی باشد و هم مسئولانه.»

«روح‌الله» در آینده

با توجه به استقبال مخاطبان و فضای مثبتی که درباره این رمان ایجاد شده، می‌توان پیش‌بینی کرد که این اثر در آینده نیز مورد توجه نهادهای فرهنگی، مراکز آموزشی و برنامه‌سازان رسانه‌ای قرار گیرد. به‌ویژه آن‌که می‌توان نسخه نمایشی یا تصویری آن را نیز در قالب فیلم یا سریال بازسازی کرد. پتانسیل داستانی و شخصیت‌محور رمان این اجازه را به‌خوبی می‌دهد.

از سوی دیگر، با ترجمه این اثر به زبان‌های دیگر، امکان معرفی بهتر امام خمینی به مخاطبان جهانی، به‌ویژه جوانان علاقه‌مند به اندیشه اسلامی، فراهم خواهد شد.

چهره‌ای انسانی از یک اسطوره

رمان «روح‌الله» یک تلاش موفق در انسان‌نمایی یک اسطوره است. اثری که نه‌تنها زندگی امام را روایت می‌کند، بلکه نگاهی به شکل‌گیری اندیشه، منش و رهبری او دارد. این کتاب پلی است میان تاریخ و ادبیات، میان مستند و تخیل، و مهم‌تر از همه میان نسل انقلاب و نسل امروز.

در زمانی که نیاز به بازخوانی اندیشه و سبک زندگی امام خمینی(ره) بیش از گذشته احساس می‌شود، «روح‌الله» می‌تواند یک مرجع فرهنگی و ادبی در این مسیر باشد؛ چراغی برای روشن‌ کردن زوایای پنهان و کمتر دیده‌شده زندگی کسی که نه ‌فقط رهبر یک انقلاب، بلکه روح یک ملت بود.