ویژگی‌های بهشت‌های اخروی در  قــرآن

کد خبر: ۳۱۱۷۵۴

تاریخ: ۰۷ خرداد ۱۴۰۴ - ۲۰:۲۴

منصور حسینی

بهشت در برابر دوزخ دو خروجی از اعمال متضاد انسان در دنیا است؛ از همین‌رو از بهشت و دوزخ اعمال سخن گفته شده است.

هر‌چند که سرای آخرت، از مخلوقات الهی همانند سرای دنیاست، اما فرق اساسی آن این است که بهشت و دوزخ هر‌کسی همان تمثل اعمال در عالم برزخ و تجسم آنها در عالم آخرت است. پس بهشت و دوزخ هر‌کسی سازه اوست هر‌چند که این دو جایگاه متفاوت و متضاد به نوعی نمادهایی از وجه جلالی و اکرامی است؛ زیرا اگر در دنیا همه مظاهر اسمای الهی به‌هم آمیخته است؛ اما سرای آخرت سرای جداسازی است (صافات، آیه 21؛ دخان، آیه 40؛ مرسلات، آیات 13 و 14) به طوری که وجه جلالی در دوزخ‌، خود را نشان می‌دهد و وجه اکرامی در بهشت، تجلی و ظهور می‌یابد.

بهشت دارای ویژگی‌هایی است که شناخت آن (محمد، آیه 6) می‌تواند انگیزه‌ای برای انسان در دنیا باشد تا برای آن سعی و تلاش کند و با ایمان و اعمال صالح، آن زمین اخروی را که «قیعان»یا زمین بایر و بی‌آب و علفی است (بحار‌الانوار، طبع آخوندی، ج7، ص229) به سرزمینی آباد با همه امکانات تبدیل کند که سعادت مطلق و خیر مطلق و حیات مطلق ابدی را برایش رقم می‌زند.

البته در آموزه‌های قرآن و نیز تفاسیر تبیینی معصومان(ع) از بهشت تنها به بهشت‌های اخروی اشاره نمی‌شود، بلکه برخی از آنها ناظر به بهشت‌های برزخی و مثالی است که انسان در سیر تکاملی خویش از آن می‌گذرد تا به بهشت ابدی اخروی جسمانی وارد شود. بهشت برزخی نوعی گذرگاه از عالم ماده دنیوی به سوی عالم جسمانی اخروی ابدی است.

نفس انسانی پس از «توفی» از سوی خدا (زمر، آیه 42)، همان‌گونه که پیش از آن از نشئاتی گذر کرده تا به دنیا آمده، در ادامه پس از مرگ وارد نشئات دیگری می‌شود که عالم برزخ قبر و عالم آخرت‌، جزئی از این نشئات است. (واقعه، آیات 60 تا 62؛ مؤمنون، آیه 100)

ویژگی بهشت‌های اخروی

سرای آخرت برای اهل بهشت، به‌گونه‌ای است که هر‌کسی دارای بهشت اختصاصی خویش است که سازه اوست. از همین‌رو، می‌توان گفت که اگر از مشترکات در اصل بهشت بگذریم، به تعداد نفوس انسانی، بهشت هست؛ زیرا هر‌کسی بر‌اساس «شاکله» شخصیتی خویش بهشت می‌سازد که خروجی شاکله و عملش است. (اسراء، آیه 84)

در آیات قرآن بیان شده که بهشت‌های گوناگونی برای دسته‌های گوناگون متقین است، چنان‌که بهره‌مندی مقربان غیر از بهره‌مندی ابرار است؛ زیرا ابرار مثلاً از باده ناب و طهوری که سربسته و مهر و موم شده با مشک است و طعم و مزاج آن آمیخته از «تسنیم» است، بهره‌مند می‌شوند؛ در حالی که این نهر «تسنیم» چشمه‌ای برای مقربان است که آن را به اراده خویش به‌ وجود آورده‌اند.

در ادامه این نوشتار بی‌آنکه فرقی میان بهشت‌های برزخی و اخروی یا حتی بهشت‌های هشت‌گانه قائل شویم سعی شده تا مهم‌ترین ویژگی‌های برجسته بهشت براساس آیات قرآن بیان شود که برخی از آنها عبارتند:

1. امنیت و امان و رهایی از ترس و اندوه: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بهشت برای اهل آن، رسیدن به امنیت و امانی است که در آن شرایط به آرامش می‌رسند و هیچ‌گونه خوف و حزنی ندارند. (فاطر، آیات 33 تا 35؛ زخرف، آیات 68 تا 70) بی‌گمان این امنیت بهشتیان به سبب اعمالی است که آنان در دنیا با ایمان (یونس، آیات 9 و 10؛ مریم، آیات 60 تا 62) و عمل صالح برای خویش ساخته‌اند. این اعمال صالح شامل اموری چون: انفاق (رعد، آیات 22 تا 24)، عبادت خدا(مریم، آیات 60 تا 63؛ فرقان، آیات 63 و 75) و عوامل کسب تقوای الهی (حجر، آیات 45 و 46؛ نحل، آیات 30 تا 32) و مانند آنها است.

2.رهایی از ضعف و خستگی: اهل بهشت فاقد هر‌گونه ضعف و خستگی هستند که خود از نعمت‌های بزرگ است‌، بلکه در کمال قوت و سرحالی و سرخوشی هستند. (فاطر، آیه35)

3. دارای اراده و آزادی انتخاب: اهل بهشت دارای اراده هستند به طوری که هر‌چه را بخواهند به دست می‌آورند و هیچ محدودیتی نسبت به بهشت خویش ندارند و سلطه و اراده کامل بر آن دارند. (نحل، آیه 31؛ زمر، آیه 34؛ شوری، آیه 22) این آزادی تمام در ساختار مشیت، به آنان این امکان را می‌دهد که هر‌جایی بخواهند باشند (زمر، آیات 73 و 74) و از همه لذات و تمایلات باطنی و ظاهری از خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها و گوشت و پوشاک و زنان بهشتی و مانند آنها بی‌محدودیت بهره‌مند شوند. (زخرف، آیه 71؛ طور، آیات 17 تا 22)

4. آسایش و آسودگی: همان‌گونه که برای اهل بهشت آرامش تمام و کمال است، همچنین آسایش و آسودگی کامل برای آنان رقم می‌خورد. ایشان در بهترین و نیکوترین آسایشگاه‌ها (کهف، آیه 31؛ فرقان، آیه 24) بی‌هیچ درد و رنجی (انعام، آیه 127؛ یونس، آیه 25؛ حجر، آیات 45 و 48؛ فاطر، آیه 35) با همه امکانات آسایش و رفاهی با همسران خویش زندگی می‌کنند. (بقره، آیه 25؛ آل عمران، آیه 15؛ نساء، آیه 57)

5. زنان بهشتی: اهل بهشت از همه نظر برخوردار از زنان بهشتی هستند که برای همه بهشتیان بر‌اساس درجات قرب الهی فراهم است (آل عمران، آیات 162 و 163؛ طه، آیات 75 و 76؛ واقعه، آیات 88 تا 91) از نظر قرآن، زنان بهشتی زنانی بلند‌مرتبه در عقل و حسن و کمال (واقعه، آیات 34 تا 36)، دارای قد و قامتی بلند و کشیده (همان)، دارای آفرینش جدید (همان)، همچون مراوید در صدف پنهان (واقعه، آیات 22 و 23)، پوشیده از نگاه نامحرم (همان)، دارای خلق نیکو و چهره‌ای زیبا (رحمان، آیه 70)، پیوسته در دوشیزگی (واقعه، آیات 34 تا 36)، دارای کلامی شیوا و رسا (واقعه، آیات 34 تا 37)، همسن و سال با همسران (همان)، هم‌انس و بازیگوش (همان)، عامل شادابی و  شادکامی و مسرت (زخرف، آیه 70)، حیرت‌افزا (دخان، آیه 54)، همچون یاقوت و مرجان (رحمان، آیات 56 تا 58)، با چشمانی درشت و گیرا (صافات، آیه 48)، عشق‌ورز (صافات، آیه 38؛ رحمان، آیه 72)، مطهره و پاکیزه (بقره، آیه 25)، اهل شوخی و فکاهی (یس، آیات 55 و 56)، لطیف و سپید (صافات، آیات 48 و 49) و مانند آنها هستند.

6. احترام و اکرام: اهل بهشت برخوردار از اکرام و احترام در بهشت هستند که خدا برایشان رقم زده است. (یس، آیات 26 و 27؛ معارج، آیه 35)

7.استقبال: اهل بهشت در همان آغاز ورود به بهشت مورد استقبال خاص فرشتگان با خوش‌آمدگویی و سلام و وعده سلامت و امنیت مواجه می‌شوند تا این‌گونه از ایشان تکریم خاصی به عمل آید. (حجر، آیات 45 و 46؛ ق، آیه 34؛ نحل، آیه 32؛ رعد، آیات 23 و 24)

8. سلامت: بهشت جایی است که سلامت در آن در همه ابعاد تحقق می‌یابد و هیچ‌گونه نقص و عیب و بیماری و درد و رنج و مانند آنها در آنجا نیست. از همین‌رو از بهشت به عنوان «دارالسلام» یاد می‌شود. (انعام، آیه 127)

9.زندگی جاودان: زندگی دنیوی ‌آمیزه‌ای از حیات و مرگ است (ملک، آیه 2)، اما زندگی اخروی «حیات» محض بدون مرگ است که از آن به «الحیوان» تعبیر می‌شود. (عنکبوت، آیه 64) حیات جاودانه در بهشت برخلاف دوزخ بدون رنج و خستگی و دیگر عوامل عیب و نقصان است. (دخان، آیات 51 و 56؛ فاطر، آیات 33 تا 35) از همین‌رو فرشتگان هنگام ورود، از ایشان با تحیت و سلام استقبال کرده و بدان بشارت می‌دهند. (فرقان، آیه 75)

10.‌ آب‌ها، چشمه‌ها، نهرها و آبشارهای بهشتی: بهشت دارای چشمه‌ها و رودها (رحمان، آیه 66؛ غاشیه، آیه 12؛ بقره، آیه 25) و نیز آبشارهایی است که در حال ریزش از بالا به پایین است. (واقعه، آیه 31) آب‌های بهشتی زلال بدون تغییر (محمد، آیه 15) برخاسته از چشمه‌های «سلسبیل» (انسان، آیه 18)، «تسنیم» (مطففین، آیات 27 و 28) و مانند آنها است. البته چشمه و نهرهای بهشتی اختصاص به آب ندارد، بلکه انواع نوشیدنی‌ها را در اختیار انسان می‌گذارد که شامل شیر با طعم غیر‌قابل‌تغییر و عسل‌مصفا و خالص بدون موم است. (محمد، آیه 15) چشمه‌های بهشتی بسیار جوشان، روان و جاری و چشم‌نواز و روح‌بخش است. (رحمان، آیات 46 تا 66)

11. ‌نوشیدنی‌ها: نوشیدنی‌های بهشتی دارای ویژگی‌هایی چون گوارایی (حاقه، آیه 24)، پاکیزگی (انسان، آیه 21)، با بوی خوش (مطففین، آیه 26)، جوشیده از چشمه‌ها (انسان، آیه 18؛ طور، آیات 17 و 19؛ مرسلات، آیات 41 و 43)، غیر مست‌کننده (صافات، آیات 43 تا 47)، بدون ایجاد سردرد (واقعه، آیات 17 تا 19)، دارای رنگ سفید (صافات، آیات 43 تا 47)، لذت‌آور (همان)، بدون عارضه فساد و زوال عقل (همان)، با‌آمیزه‌ای از کافور (انسان، آیه 5)، زنجبیل (انسان، آیه 17) و تسنیم (مطففین، آیه 27)، با بوی مشک (مطففین، آیه 25)، مورد رغبت نوشندگان (مطففین، آیات 25 و 26)، محل تنازع و رقابت (طور، آیه 23)، خالی از لغو و گناه (طور، آیه 23) و مانند آنها است.

12.  سایه‌بان‌های بهشتی: نور بهشت از جنس نور خورشید نیست، بلکه از جنسی دیگر است. سایه‌بان‌هایی که بهشتیان در آن قرار می‌گیرند برای مواظبت از نور آفتاب و گرمای آن نیست، بلکه به نوعی پوشش لطیفی است تا از آثار «ظل الله» بهره گیرند. (نساء، آیه 57؛ رعد، آیه 35؛ یس، آیه 56؛ انسان، آیه 14؛ مرسلات، آیه 41)

13.‌ پوشاک‌ها و فرش‌های ابریشمی: بهشت دارای حریر ابریشمی است که پوشاک و فرش بهشتیان از آن می‌باشد. (انسان، آیه 12؛ حج، آیه 23؛ فاطر، آیه 33) فرش‌های بهشتی دارای آستری از جنس دیباج و ابریشم ضخیم است. (رحمان، آیه 54) لباس‌های اهل بهشت نیز از جنس دیباج نازک و ضخیم سبز رنگ است. (کهف، آیه 31؛ دخان، آیه 53) بنابراین، پوشش و پوشاک‌های بهشتیان بسیار فاخر و زیبا و چشم نواز است. (دخان، آیات 51 تا 53)

14.‌ جام‌های بهشتی: پذیرایی از اهل بهشت به ویژه مقربان با جام‌ها و ظرف‌های بسیار درخشان به نام «ابریق» برگرفته از واژه فارسی آبریز یا برق عربی است. (واقعه، آیات 11 تا 18) پذیرایی که توسط نوجوانان و جوانان خدمتکار انجام می‌شود، شامل استفاده از همه انواع ظروف، جام‌ها و پیاله‌ها و ابزارهای پذیرایی برای انواع خوردنی‌ها ‌ونوشیدنی‌ها می‌شود. (همان؛ انسان، آیات 17 تا 19)

15. ‌بوستان‌های بهشتی: بهشت دارای بوستان‌ها و درختان بسیار و انبوهی است که همواره خرم و سرسبز هستند و زمینی دارای سبزه و «حبر». (شوری، آیه 22؛ روم، آیه 15) درختان بهشتی شامل درختان خرما و انار (رحمان، آیه 68)، آقاقیا (واقعه، آیه 29)، موز (همان)، انگور (نباء، آیه 329، سدر بهشتی(نجم، آیات 15 و 16)، درخت طوبی تنومند و  طیب (رعد، آیه 29) و هر میوه دیگری است که از جهتی مشابه و از جهتی غیر آن چیزی است که در دنیا است. (بقره، آیه 25) این درختان سرسبز و پرطراوت و شاداب (رحمان، آیه 64) دارای شاخه‌های نزدیک و در دسترس برای استفاده و بهره‌مندی (حاقه، آیه 23)  با رنگارنگ‌های بسیار متنوع است. (رحمن، آیه 48)

16. ‌بزم بهشتیان: بهشتیان در بزم‌ها و جشن‌های خویش از انواع میوه‌ها، نوشیدنی‌ها و خوردنی‌ها استفاده می‌کنند. (یس، آیات 55 تا 57؛ صافات، آیات 42 تا 44؛ ص‌، آیات 49 و 50؛ دخان، آیات 51 تا 55) در بزم ایشان که مجالس انس و الفت و خوشگذرانی است، انواع گوشت و میوه و نوشیدنی و خوردنی مورد استفاده قرار می‌گیرد که شامل گوشت پرندگان و گوشت‌های مورد اشتهای ایشان می‌شود. (طور، آیات 17 و 22؛ واقعه، آیات 12 تا 21) در پذیرایی از بهشتیان خدمتکاران جوان و نوجوان در خدمت دائم ایشان هستند. (طور، آیه 24؛ انسان، آیه 19) آنان با ظرف‌های سیمین به پذیرایی اشتغال دارند و همه‌گونه خوردنی و نوشیدنی را برای اهل بزم فراهم می‌آورند و دور ایشان می‌گردند.(زخرف، آیه 71)

17.‌ اشتغالات اهل بهشت: اهل بهشت تنها به خوردن و نوشیدن اشتغال ندارند. آنان هر‌چند که در شادی و خوشحالی و سرور در اشکال گوناگون هستند (یس، آیه 55)؛ اما افزون بر تمایلات و خواسته‌های اشتهاآوری که دارند (انبیاء، آیه 102) در مجالس بزم شرکت می‌کنند و عمرشان را با خوشی به سر می‌برند و با سلام و تحیت می‌زیند (ابراهیم، آیه 23) و به کارهایی چون تسبیح و تحمید پروردگار نیز اشتغال دارند و همواره برای ایجاد هر‌چیزی «سبحانک اللهم» می‌گویند که به منزله «کن فیکون» خدا است و پس از هر بهره‌مندی «الحمد لله رب العالمین» می‌گویند. (یونس، آیات 9 و 10)

18. ‌زینت‌ها و آرایه‌های بهشتی: بهشتیان از همه نوع تجملات پوششی و آرایه‌ها و زینت‌های چشم‌نواز بهره می‌برند که شامل دستبندهای زرین (کهف، آیه 31؛ حج، آیه 23؛ فاطر، آیه 33)، دستبندهای مروارید (همان)، دستبندهای سیمین (انسان، آیه 21)، لباس‌های ابریشمی (کهف، آیه 31؛ انسان، آیه 21) و مانند آنها می‌شود.

19.‌ پاکیزه‌گویی: اهل بهشت همواره اهل تحیت و سلام (مریم، آیه 62؛ یونس، آیه 10) و پاکیزه‌گویی (حج، آیات 23 و 24) به دور از هر‌گونه دروغ و بیهودگی و لهو و لغو هستند. (واقعه، آیه 25؛ نباء، آیه 35)

20.‌ رهایی از کینه: اهل بهشت دارای همه صفات و ملکات برجسته و نیکو و حسنات هستند و شاکله شخصیتی‌شان چیزی جز مکارم اخلاقی نیست. از همین‌رو از همه امور زشت و بد و رذایل اخلاقی در امان هستند. (اعراف، آیه 43؛ حجر، آیه 47)

21. سکونت در قصرها: اهل بهشت با توجه به درجات و مراتب خویش دارای مساکن، خانه‌ها و قصرهایی هستند که در‌شان ایشان است. (توبه، آیه 72؛ فرقان، آیات 75 و 76؛ زمر، آیه 20؛ سباء، آیه 37؛ تحریم، آیه 11) بنابراین، بر‌اساس مراتب و درجات اهل بهشت، هر بهشتی دارای کاخ‌ها و خانه‌ها و مساکن خاص خودش است که البته بستگی به میزان قرب شخص به خدا دارد. (تحریم، آیه 11؛ فرقان، آیه 24؛ معارج، آیه 35) بی‌گمان مقربان دارای بهترین و نیکوترین بهشت‌ها هستند که می‌توان از آن به بهشت «روح و ریحان» و بهشت رضوان و بهشت صدق و مانند آن یاد کرد (قمر، آیه 55؛ واقعه، آیه 90؛ توبه، آیه 72) که در کنار «سدره المنتهی» قرار دارد. (نجم، آیات 13 تا 15)

22.‌ نورانیت اهل بهشت: از نظر قرآن، اهل بهشت دارای نورانیتی هستند که برخاسته از انوار ملکات مکارم اخلاقی آنان است. (آل عمران، آیات 106 و 107) این درخشش درونی آنان هر‌چند که به تمامیت نرسیده باشد به عنایت الهی و به تمامیت می‌رسد. (حدید، آیات 12 و 13 و 19؛ تحریم، آیه 8)

23.‌ پشتی‌ها و بالش‌های بهشتی: پشتی‌های بهشتی سبز رنگ و نیکو (رحمان، آیه 76) و بسیار مجلل و منظم است. (غاشیه، آیه 15)

24. ‌تخت‌های بهشتی: تخت‌های بهشتی که بهشتیان بر آن تکیه می‌زنند و می‌نشنیند بسیار زیبا و همانند تخت شاهی است که به چیزهای زیبایی نیز آراسته شده تا آرامش و آسایش را فراهم آورد. این تخت‌ها در کنار چشمه‌ها و نهرها و در میان درختان میوه‌دار و پر نعمت است که برخی از آنها تخت‌های زرباف و جواهرنشان (واقعه، آیالت 12 تا 15) در بلندی و بسیار رفیع  (غاشیه‌، آیات 10 تا 13) در کنار هم چیده شده است که حوریان و دوستان در کنار هم و رو‌به‌روی هم نشسته‌اند و به بزم می‌‌پردازند و از همه مشتیهات بهشتی بهره‌مند می‌شوند. (کهف، آیه 31؛ صافات، آیات 43 و 44؛ یس، آیات 55 و 56)

25.‌ خدمتکاران: اهل بهشت هیچ‌کاری نمی‌کنند، بلکه همه کارهایشان را خدمتکاران نوجوان و جوانی انجام می‌دهند که در زیبایی به تمامیت رسیده‌اند و گویی مرواریدهای درون صدف و به نخ کشیده هستند که در صفوف منظم برای خدمتکاری آماده‌اند. (انسان، آیات 15 تا 19؛ طور، آیه 24؛ واقعه، آیات 17 و 18)

26. ‌گل‌های خوشبو: فضای بهشت با انواع گل‌های خوشبو و معطر آکنده است که ریحان آن از روح اهل بهشت تغذیه می‌کند. (واقعه، آیات 88 و 89) عطر و مشک در بهشت چیزی است که حتی در نوشیدنی‌ها و خوردنی‌های پاکیزه، خودش را نشان می‌دهد. (مطففین، آیات 25 و 26)

27.‌ میوه‌های بهشتی: بوستان‌های بهشتی سرشار از انواع میوه‌های همسان و مشابه و غیر‌مشابه و مختلف با طعم و مزه‌های گوناگون است که از نظر فراوانی غیر‌قابل بیان و آمارگیری است. البته با توجه به درجات بهشتیان و اهل بهشت، میوه‌های درختان نسبت به بهشت‌ها از نظری همسان و از نظری غیر‌همسان است. (صافات، آیات 42 و 43؛ بقره، آیه 25؛ واقعه، آیات 52 تا 68؛ یس، آیه 57) این میوه‌ها بدون ضرر (دخان، آیه 55)، همواره در دسترس (رحمان، آیات 52 تا 54)، دارای اقسام و انواع گوناگون (ص، آیه 51) و مانند آنها است.

28. ‌کمالات بی‌پایان بهشت: بهشت‌های اخروی بسیار متنوع و با همه کمالات در تمامیت آن ‌هستند. نام‌هایی که برای بهشت انتخاب شده همگی گواه حقایقی از کمالات برجسته بهشت‌های اخروی است. از جمله این نام‌ها می‌توان به: خلد (فرقان، آیه 15)، دارالسلام (انعام، آیه 127)، دارالمقامه (فاطر، آیه 35)، رحمت (آل عمران، آیه 107)، صدق (قمر، آیه 55)، عدن (توبه، آیه 72)، ماوی (نجم، آیه 15)، ملک کبیر (انسان، آیه 20)، نعیم (همان) و مانند آنها اشاره کرد.

29. ‌هوای بهشت: هواهای بهشت در کمال اعتدال با هوائی لطیف و مطبوع و معطر است که انسان از آن سیر نمی‌شود و او را شاداب می‌سازد و به‌وجد می‌آورد و گویی او را از همه ابعاد تغذیه می‌کند. (انسان، آیات 12 و 13)؛ (واقعه، آیه 90)

بهشت اخلاق

اصولاً کسانی وارد بهشت‌ می‌شوند که اهل «حسن خلق» باشند و در سرلوحه نامه اعمال ایشان «حسن خلقه» آمده باشد. (عُنوانُ صَحيفَةِ المؤمنِ حُسنُ خُلقِهِ)(بحار‌الأنوار:ج 59، ص 392) بی‌گمان کسب این امور در زندگی دنیوی با مکارم اخلاقی امکان‌پذیر است، بنابراین مؤمن باید اهل سلام باشد تا در دار‌السلام وارد شود. انسان با اعمال خویش بهشت را می‌سازد؛ از همین‌رو پیامبر(صلی‌الله علیه و آله) می‌فرماید: اَلجَنَّهُ بَناؤُها لَبِنَهٌ مِن فِضَّهٍ و َلَبِنَهٌ مِن ذَهَبٍ و َمِلاطُهَا المِسکُ الأَذفَرُ وَ حَصباؤُهَا اللُّؤلُؤُ وَ الیاقوتُ و َتُربَتُهَا الزَّعفرانُ...؛ ساختمان بهشت خشتی از نقره و خشتی از طلاست، گِل آن مُشک بسیار خوشبو و سنگریزه آن لؤلؤ و یاقوت و خاک آن زعفران است... (نهج الفصاحه، ص 434‌، ح 1327)  امیرمؤمنان علی‌(ع) نیز می‌فرماید: لا یَفوزُ بِالجَنَّهِ اِلاّ مَن حَسُنَت سَریرَتُهُ وَ خَلُصَت نیَّتُهُ؛ به پاداش بهشت نمی‌رسد مگر آن‌کس که باطنش نیکو و نیّتش خالص باشد. (عیون الحکم و المواعظ(لیثی) ص 535‌، ح 9806)