خطر گازگرفتگی در زمستان و پیشگیری از آن-بخش پایانی

غفلت مـرگبار در رفع نواقص سیستم گرمایشی

کد خبر: ۳۰۲۵۷۵

تاریخ: ۰۷ دی ۱۴۰۳ - ۲۰:۰۱

امیرحسین بسطامی

تجهیزات غیراستاندارد و وسایل گرمایشی غیراستاندارد هم می‌تواند منجر به بروز حوادث گازگرفتگی شود، گرچه فراوانی‌اش کم است، ولی یکی از عوامل مرگبار در این‌گونه حوادث است، به‌ویژه در محیط‌های کارگری به دلیل استفاده از وسایل گرمازایی مانند اجاق‌گاز و پلوپز گازی برای تأمین گرمای محیط زندگی این افراد، حوادث گازگرفتگی رخ‌ داده که متأسفانه تاکنون منجر به فوت تعداد زیادی از این کارگران نیز شده است.
یکی دیگر از عوامل وقوع حوادث گازگرفتگی روشن ‌کردن خودرو در گاراژ و پارکینگ منازل است. بعضی راننده‌ها صبح‌هنگام برای اینکه موتور خودرو را گرم کنند این وسیله را در فضای بسته مثل پارکینگ ساختمان‌ها روشن می‌کنند و به مدت طولانی در این حالت باقی می‌گذارند که انتشار دود خودرو در فضای ساختمان و خانه سبب بروز گازگرفتگی و حتی مرگ افراد می‌شود. نکته آخر اینکه استفاده از موتوربرق پرتابل و روشن ‌کردن آن مخصوصاً در فضای بسته، فوق‌العاده خطرناک است امکان وقوع حوادث گازگرفتگی را افزایش می‌دهد.
استفاده از وسایل گرمایشی استاندارد
استفاده از وسایل گرمایشی استاندارد در پیشگیری از این مسمومیت از اهمیت بالایی برخوردار است. کنترل و رفع انسداد منافذ مسیر دودکش قبل از راه‌اندازی بخاری بهترین راه پیشگیری از بروز حوادث مسمومیت به شمار می‌رود. دقت و توجه به داغ بودن دودکش نیز روشی برای آزمایش کارکرد مناسب دودکش است. اگر لوله دودکش بخاری شما سرد است دلیل آن خارج‌ نشدن محصولات احتراق و گازهای سمی از دودکش است، در این صورت باید ضمن رفع نقص، به طور موقت با باز کردن قسمتی از در یا پنجره تهویه در محیط ایجاد کنید. همچنین داشتن کلاهک مخصوص برای دودکش در پشت‌بام‌ها برای جلوگیری از عدم بروز خاموشی بخاری و به دنبال آن انتشار گاز CO اهمیت بالایی دارد. رنگ مطلوب شعله بخاری و وسایل پخت‌وپز آبی است. چنانچه رنگ شعله قرمز، زرد یا نارنجی باشد، نشانگر نقص در سوخت‌رسانی و کمبود اکسیژن در محیط است که سریعاً باید بررسی شود. اگر رنگ شعله بخاری آبی نباشد، ممکن است هوای کافی به بخاری نرسیده و تولید گاز منوکسید کربن کند.
علی محرابی، امدادگر برایمان تبیین می‌کند: «در صورت استفاده از وسایل گرمایشی مانند بخاری و شومینه، نباید تمامی روزنه‌های جریان هوا در منزل و به‌ویژه اتاق خواب مسدود شود. از نصب آبگرمکن در حمام و روشن کردن شعله‌های اجاق گاز در آشپزخانه جهت گرم نگه داشتن محیط داخل خانه، جدا خودداری شود. کوچک بودن سایز مجرای خروجی و لوله‌کشی مشترک شومینه برای چند واحد، باعث برگشت دود از شومینه روشن طبقات پایین به داخل شومینه خاموش طبقات بالاتر می‌گردد. انتهای کلیه دودکش‌ها باید حداقل یک متر از سطح بام و یک متر از دیوار جانبی بام فاصله داشته و دارای کلاهک مخصوص به شکل H باشد. دودکش و اتصالات آن باید از جنس مقاوم و بدون هیچ‌گونه منفذ یا نشتی در سرتاسر آن باشد. شیب لوله‌های افقی درداخل واحدها باید مثبت و رو به بالا و ارتفاع عمودی لوله در بیرون حداقل سه برابر طول افقی آن باشد. قطر لوله دودکش باید مساوی یا بزرگ‌تر از قطر لوله خروجی دستگاه گازسوز
باشد.»
وی در ادامه می‌افزاید: «اگر فضای خود را با شوفاژ و سیستم حرارت مرکزی گرم می‌کنید درزبندی و بستن منافذ به منظور جلوگیری از اتلاف حرارتی بلامانع است. از قرار دادن لوله خروجی بخاری به داخل ظرف آب جدا خودداری و از به‌کار بردن وسایل گرمایشی بدون نصب دودکش یا دارای نقص در دودکش جدا خودداری فرمایید. آب‌گرمکن‌های دیواری گازی اگر به مدت طولانی روشن باشند خطرناک می‌شوند. به‌کارگیری آب گرمکن‌های دیواری در فضاهای بسته یا مکان‌های فاقد جریان هوا، مجاز نیست. هر وسیله گازسوز باید دارای یک دودکش مستقل و منتهی به فضای بیرون باشد. سرتاسر مسیر دودکش‌ها را به منظور اطمینان از هدایت مناسب محصولات احتراق بفضای بیرون کنترل و اطمینان حاصل کنید. هیچ‌گاه کباب‌پز یا منقل را درون خانه، گاراژ یا محوطه بسته استفاده نکنید. هیچ‌گاه از چراغ یا بخاری نفتی یا گازی که فاقد دودکش است، درون خانه، به‌خصوص هنگام خواب استفاده نکنید. درون خانه، به‌خصوص در محل خواب‌تان دتکتور مونوکسید کربن نصب کنید. تعمیر وسایل گرمایشی توسط افراد غیر مجرب و بی‌تجربه یا نصب آنها توسط افراد خانواده باعث ایجاد خطر می‌شود.»
نکاتی برای جلوگیری از گازگرفتگی در فصل سرما
نبی‌الله حبیبی، ساکن مرودشت به گزارشگر کیهان می‌گوید: «بدون دودکش هرگز از بخاری استفاده نشود. حتماً خروجی دودکش را چک کنید و لمس کنید که داغ و حتماً خروجی داشته باشد. وقتی در خانه هستید به‌محض احساس سرگیجه و خستگی پنجره‌ها را باز کنند و هوای آزاد استنشاق کنند. منوکسید کربن شوخی‌بردار نیست و تنفس آن نتایج کشنده‌ای دارد.»
با سرد شدن هوا، استفاده از وسایل گرمایشی و به‌تبع آن مسمومیت با گاز منوکسید کربن افزایش می‌یابد، اما با رعایت برخی نکات به‌سادگی می‌توان از بروز آن پیشگیری کرد.
اکبر آزادی مسئول واحد آموزش اورژانس بیمارستانی دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه با بیان اینکه با سرد شدن آب‌وهوای استان و افزایش میزان استفاده از وسایل گرمایشی، میزان شیوع مسمومیت با گاز منوکسید کربن نیز افزایش می‌یابد، می‌گوید: «گاز منوکسید کربن گازی بی‌رنگ و بی‌بو است  که در اثر احتراق ناقص مواد سوختی تولید می‌شود. این گاز میل ترکیبی شدیدی با هموگلوبین خون دارد.» آزادی با بیان اینکه بخاری، آب‌گرم‌کن، شومینه و اجاق‌گازها به علت سیستم تهویه نامناسب (دودکش) عامل اصلی مسمومیت با منوکسید کربن هستند، می‌گوید: «علائم و نشانه‌های اولیه مسمومیت با منوکسید کربن می‌تواند شبیه علائم آنفلوآنزا باشد و اکثر افراد در این وضعیت تصور می‌کنند دچار سرماخوردگی و یا آنفلوآنزا شده‌اند و سعی در خواباندن خود می‌کنند.» وی علائم مهم و اولیه که باید به آن شک کرد را سردرد، سرگیجه، ضعف و بی‌حالی، تهوع و استفراغ، عدم تعادل در راه‌رفتن، خواب‌آلودگی، تندتند نفس‌کشیدن و حتی بی‌قراری دانسته و می‌گوید: «میزان غلظت گاز منوکسید کربن در محیط نیز بر شدت این علائم تأثیرگذار است.»
به گفته آزادی کودکان، زنان باردار، سالخوردگان و بیماران خاص در برابر منوکسید کربن آسیب‌پذیرترند و علائم مسمومیت در آنها شدیدتر ظاهر خواهد شد. وی با بیان اینکه استفاده از وسایل گرمایشی استاندارد در پیشگیری از این نوع مسمومیت از اهمیت بالایی برخوردار است، متذکر می‌شود: «باید از به‌کار بردن وسایل گرمایشی بدون نصب دودکش و یا دارای نقص در دودکش جدا خودداری شود.»
آزادی می‌افزاید: «کنترل و انسداد منافذ مسیر دودکش از نظر نشت گازهای سمی قبل از راه‌اندازی بخاری بهترین راه پیشگیری از بروز حوادث مسمومیت بشمار می‌رود.»
مسئول واحد آموزش اورژانس پیش بیمارستانی دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه با بیان اینکه توجه به داغ بودن دودکش نیز بهترین آزمایش سلامت دودکش است، می‌افزاید: «اگر لوله دودکش بخاری سرد است، دلیل آن خارج ‌نشدن محصولات احتراق و گازهای سمی از دودکش است، در این صورت باید ضمن رفع نقص، به طور موقت با بازکردن قسمتی از در یا پنجره تهویه در محیط ایجاد شود.» وی تأکید دارد: «داشتن کلاهک مخصوص برای دودکش در پشت‌بام‌ها برای جلوگیری از عدم بروز خاموشی بخاری و به دنبال آن انتشار گاز CO نیز اهمیت بالایی دارد. رنگ شعله بخاری و وسایل پخت‌وپز باید آبی باشد و چنانچه رنگ شعله قرمز، زرد و یا نارنجی باشد، حتماً نقص در سوخت‌رسانی و کمبود اکسیژن در محیط است که سریعاً باید بررسی و تعمیر شود. اگر رنگ شعله بخاری آبی نباشد ممکن است هوای کافی به بخاری نرسیده و تولید گاز منوکسید کربن کند.در صورت استفاده از وسایل گرمایشی مانند بخاری و شومینه، نباید تمامی روزنه‌های جریان هوا در منزل و به‌ویژه اتاق‌خواب مسدود شود. از نصب آب‌گرم‌کن در حمام و روشن‌ کردن شعله‌های اجاق‌گاز در آشپزخانه جهت گرم نگه‌داشتن محیط داخل خانه جدا خودداری شود. همچنین باید از قرار دادن لوله خروجی بخاری به داخل ظرف آب پرهیز شود.»
وی همچنین درباره چگونگی برخورد با افرادی که دچار گازگرفتگی شده‌اند، توضیح می‌دهد: «اولین اقدام، خارج‌ کردن افراد مسموم از محل آلودگی و ورود آنها به هوای آزاد است. برای این کار روی دهان خود را با دستمال مرطوب پوشانده و وارد محل شوید. در و پنجره‌ها را سریعاً بازکرده و با اورژانس ۱۱۵ و آتش‌نشانی تماس بگیرید و آدرس دقیق بدهید. هیچ نوع خوراکی و نوشیدنی به بیمار ندهید. اتصالات گاز را ببندید و از روشن‌ کردن لامپ و آتش خودداری کنید.»
مسمومیت با گاز منوکسید کربن
سه برابر متوسط جهانی!
کامران عبدولی، معاون پیشگیری و حفاظت از حریق سازمان آتش‌نشانی تهران صراحتاً می‌گوید: «میزان مسمومیت با گاز منوکسید کربن در ایران حدود ۳ برابر متوسط جهانی است.»
وی در ادامه می‌افزاید: «با توجه ‌به آمار قابل‌توجه حوادث و مسمومیت‌ها، لازم است مردم اطلاعات کافی در زمینه اصول ایمنی و استفاده از تجهیزات هشداردهنده، به‌ویژه در برابر خطرات گاز منوکسید کربن داشته باشند. در این راستا، برنامه‌های گسترده‌ای از جمله برگزاری نشست‌های تخصصی، مانورهای ایمنی، اطلاع‌رسانی عمومی از طریق رسانه‌ها و پیام‌رسان‌های مختلف، تولید محتوای آموزشی و حضور در مراکز عمومی و فرهنگی مانند مدارس، مترو، مساجد و سراهای محله‌ها در نظر گرفته شده است.»
عبدولی با اشاره به آمار حوادث مرتبط با مسمومیت و نشت گاز در پنج سال گذشته، بیش از ۴۲۰۰ حادثه مرتبط با مسمومیت گاز منوکسید کربن رخ ‌داده است، ادامه می‌دهد: «نصب آشکارسازهای گاز منوکسید کربن، فیوز گازی، شیر برقی گاز و شیر حساس به زلزله از جمله تجهیزات ضروری ایمنی در ساختمان‌هاست که می‌تواند از بروز حوادث ناشی از نشت و انفجار گاز جلوگیری کند. این تجهیزات که به‌سادگی قابل‌نصب و استفاده هستند، نقش مهمی در حفاظت از جان شهروندان ایفا می‌کنند.»
مرگبار بودن نواقص سخت‌افزاری
سیستم‌های گرمایشی
رضا غلام‌نیا، عضو هیئت‌ علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی برایمان تبیین می‌کند: «بررسی‌های اخیر نشان می‌دهد، میزان مسمومیت با گاز منوکسید کربن در ایران حدود سه برابر متوسط جهانی است؛ آماری نگران‌کننده که نشان‌دهنده ضرورت تحلیل عمیق‌تر دلایل این حوادث است.» وی ادامه می‌دهد: «سهم بالایی از این حوادث به مشکلات فنی و نواقص سخت‌افزاری سیستم‌های گرمایشی و تجهیزات شهری بازمی‌گردد و کمتر به اشتباهات فردی و عدم آگاهی عمومی مربوط است. بااین‌حال، پیشنهاد می‌شود که اقدامات بیشتری در جهت آموزش شهروندان و افزایش آگاهی عمومی نیز صورت گیرد.» وی با اشاره به این موضوع که تحلیل‌ها نشان می‌دهد که برخی گروه‌های سنی و مشاغل خاص، بیشتر در معرض خطر حوادث مسمومیت قرار دارند، تصریح می‌کند: «ازاین‌رو، تهیه دستورالعمل‌های خاص و آموزش به این گروه‌ها می‌تواند در کاهش این نوع حوادث مؤثر باشد.»
علیرضا ژرفی، رئیس امور HSE و پدافند غیرعامل و مدیریت بحران شرکت گاز استان تهران نیز اظهار می‌دارد: «آمار حوادث مرتبط با گاز منوکسید کربن نسبت به سال گذشته کاهش پیدا کرده است.»
وی همچنین راهکارهایی را به ‌منظور کاهش حوادث اشاره کرده و می‌گوید: «افزایش نظارت بر کیفیت تجهیزات تولیدی و نصب سیستم‌های گرمایشی ایمن می‌تواند از بسیاری از این حوادث جلوگیری کند. بر اساس دستورالعمل‌های نظام ‌مهندسی، الزام به رعایت اصول ایمنی در ساختمان‌ها و نصب تجهیزات ایمنی می‌تواند حوادث را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد. به‌ منظور مستندسازی و تحلیل علل ریشه‌ای حوادث، پیشنهاد شد سامانه‌ای راه‌اندازی شود تا اطلاعات مربوط به حوادث ایمنی ساختمان‌ها و گاز شهری، به طور اختصاصی و با رعایت حریم خصوصی افراد، ثبت و مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گیرد.» نماینده اداره گاز در ادامه به لزوم ایجاد تغییر در رویکردها و تمرکز بر عوامل ساختاری و فنی برای کاهش نرخ مسمومیت و تلفات ناشی از گاز تأکید کرده و سازمان‌ها و نهادهای مختلف را به همکاری در این زمینه فراخواند. به گفته ژرفی، اجرای دقیق این مقررات می‌تواند بسیاری از حوادث گازی را کاهش دهد. بازرسی‌های ادواری می‌تواند مشکلات ایمنی ناشی از سهل‌انگاری و ناآگاهی مشترکان را کاهش داده و ایمنی را در واحدهای مسکونی و تجاری افزایش دهد. ژرفی با اشاره به اهمیت کنترل و بازرسی تأسیسات گازکشی، تأکید می‌کند: «بازرسی‌های دوره‌ای به‌ویژه در ساختمان‌های مسکونی، تجاری و اداری می‌تواند تا ۸۰ درصد از مرگ‌ومیرها و مسمومیت‌های ناشی از گاز را کاهش دهد. در این راستا، با شناسایی و رفع هرگونه نقص در سیستم‌های لوله‌کشی و تأسیسات گازی، کارشناسان و متخصصان با هشدارها و توصیه‌های لازم، صاحبان ساختمان‌ها را از اقدامات ضروری برای حفظ ایمنی آگاه می‌سازند.»