چطور آسیب‌های جسمی آلودگی هوا را کاهش دهیم؟- بخش پایانی

تنها پنج روز هوای پاک سهم ریه‌های هر تهرانی!

کد خبر: ۳۰۱۷۱۸

تاریخ: ۲۵ آذر ۱۴۰۳ - ۲۰:۱۳

گالیا‌ توانگر

شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، شاخص آلودگی هوای پایتخت را در صبح جمعه ۲۳ آذر ماه ۱۴۰۳ با میانگین ۱۴۳ آلوده اعلام کرد که بر این اساس هوا در وضعیت ناسالم برای گروه‌های سنی حساس است.

شاخص لحظه‌ای کیفیت هوای شهر تهران در لحظه تهیه این گزارش (جمعه ۲۳ آذرماه ۱۴۰۳) در وضعیت نارنجی قرار دارد؛ بنابراین به کودکان، زنان باردار و بیماران قلبی و ریوی توصیه می‌شود در صورت امکان از تردد در فضای باز خودداری کنند.

بر اساس ارزیابی‌های انجام شده از ابتدای امسال تاکنون، شهروندان تهرانی پنچ روز هوای پاک، ۱۷۵ روز هوای سالم، ۷۹ روز هوای ناسالم برای گروه‌های سنی حساس و ۹ روز هم ناسالم برای همه گروه‌ها، استنشاق کرده‌اند.

سال گذشته و بر اساس روزشمار شاخص آلودگی در مجموع ۱۰ روز هوای پاک، ۲۳۶ روز هوای قابل قبول، ۱۰۷ روز هوای ناسالم برای گروه‌های حساس و ۱۲ روز هوای ناسالم برای تمامی گروه‌ها در پرونده شاخص آلودگی هوای پایتخت ثبت شده است.

بر اساس جدول رنگ‌بندی شرکت کنترل کیفیت هوا، ایستگاه‌های سبزرنگ شرایط پاک، زردرنگ شرایط قابل قبول، نارنجی‌رنگ شرایط ناسالم برای گروه‌های حساس، قرمزرنگ شرایط ناسالم برای همه گروه سنی، بنفش‌‌رنگ شرایط بسیار ناسالم و قهوه‌ای‌رنگ شرایط خطرناک را نشان می‌دهد.

داده‌های آماری چه می‌گویند؟

در جهان سالیانه ۷ میلیون نفر در اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند که ۹۰ درصد آنها در کشورهای درحال توسعه هستند. از این هفت میلیون نفر، چهار و سه دهم میلیون نفر به علت آلودگی هوای خانه‌ها در اثر دود و آلودگی ناشی از سوخت و اجاق‌های خوراک‌پزی نامناسب جان باخته‌اند. این آمار همچنین نشان می‌دهد که بیش از سه میلیون و هفتصد هزار نفر بر اثر آلودگی هوا در فضای بیرونی در شهرها و روستاها در سراسر جهان جان خود را از دست داده‌اند.

در برخی کشورها تعداد افرادی که در اثر همین عامل جان خود را از دست می‌دهند، بیشتر از قربانیان سوانح رانندگی است. این مرگ‌ومیر به‌طور خاص مربوط به آسم، برونشیت، تنگی نفس، سکته قلبی، و آلرژی‌های مختلف تنفسی است.

آلودگی هوا به روش‌های گوناگونی می‌تواند آثار زیانبار درازمدت و کوتاه‌مدتی بر سلامت انسان‌ها بگذارد. تأثیر آلودگی هوا بر افراد مختلف متفاوت است. آسیب‌پذیری برخی افراد در برابر آلودگی هوا بسیار بیشتر از دیگران است. کودکان کم‌سن و سال و سالمندان بیشتر از دیگران از آلودگی هوا آسیب می‌بینند.

معمولاً میزان آسیب بستگی به میزان قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی زیانبار مانند تماس با آلاینده‌ها و غلظت مواد شیمیایی دارد. صدمات ریوی ناشی از هوای آلوده در اوزون، خطری است که هر ۳ نفر از ۵ نفر با آن رو‌به‌رو هستند.

متخصصان معتقدند که موادی که از طریق هوای‌ آلوده وارد محیط می‌شوند دارای ترکیباتی هستند که باعث نابودی بافت‌های مختلف بدن خواهد شد. این مواد از طریق ریه، پوست، مخاط بدن، مخاط چشم، گوش، بینی و دستگاه گوارش، وارد بدن شده و باعث تخریب سلول‌های بدن می‌شود. درواقع تجمع این مواد در بدن هنگام آلوده بودن هوا به دلیل داشتن اکسیژن ناپایدار و واکنش با یک سلول، آن را اکسید می‌کند. ویتامین ‌ای از ویتامین‌های محلول در چربی است که همچون ویتامین ث خاصیت آنتی‌اکسیدان دارد و اثر شیمیایی مخربی را که آلودگی هوا بر بافت‌های بدن وارد می‌کند از بین می‌برد.

آب زدن و سوزش چشم در آلودگی هوا

یکی از مشکلات شایع ناشی از آلودگی هوا، سوزش چشم‌ها است. سوزش چشم‌ها در اثر آسیب‌های ناشی از مواد مضر در هوای آلوده به چشم‌ها ایجاد می‌شود. زمانی که آلودگی هوا منجر به آسیب چشم شود، غدد اشکی توانایی کمتری در تولید اشک خواهند داشت و این مسئله منجر به خشکی چشم شده و می‌تواند سوزش چشم‌ها را در پی داشته باشد. قرمزی و التهاب چشم‌ها از سایر علائم سندروم خشکی چشم است. در موارد شدیدتر، ممکن است افراد به نور حساس شوند و وزش باد و دود سیگار منجر به تحریک چشم آنها شود.

از دکتر بهرام اشراقی چشم‌پزشک سؤال می‌کنم: چگونه از آسیب چشم در هوای آلوده جلوگیری کنیم؟ وی پاسخ می‌دهد: «بهترین روش جلوگیری از آسیب چشم‌ها در هوای آلوده، دوری از آن است. با این حال این مسئله امروزه شاید بسیار سخت و حتی ناممکن باشد. در صورتی که عوارض معمول ناشی از آلودگی هوا بروز کنند، راهکارهایی ساده وجود دارند:

چنانچه چشم‌ها عفونت نکرده باشند و یا حساسیت ایجاد نشده باشد، می‌توان به راحتی و با شستن چشم‌ها و سپس قرار دادن کمپرس یخ بر روی چشم، اثرات ناشی از آلودگی هوا را به حداقل رساند. باید توجه داشت که نباید کمپرس یخ را بر روی چشم‌ها فشار داد و تنها سرد کردن چشم‌ها کافی خواهد بود.

استفاده از لوبریکانت‌های چشم و قطره‌های اشک مصنوعی می‌تواند خشکی چشم و سوزش ناشی از آن را برطرف کند.

استفاده از دستگاه رطوبت‌ساز در منزل نیز یکی از روش‌های مرطوب کردن هوا و کاهش احتمال آسیب چشم است.»

این چشم‌پزشک در ادامه می‌افزاید: «استفاده از لنزهای تماسی در هوای آلوده توصیه نمی‌شود، زیرا آلودگی به لنزهای تماسی چسبیده و چشم‌ها را بیشتر از حالت عادی تحت تاثیر قرار می‌دهد. همچنین استفاده از لنزهای تماسی در هوای آلوده احتمال عفونت چشم را نیز افزایش می‌دهد؛ بنابراین در هوای آلوده استفاده از عینک بر استفاده از لنزهای تماسی اولویت دارد.

توصیه می‌شود در هوای آلوده از لمس کردن و مالش چشم‌ها اجتناب شود. در صورت بروز عفونت، حساسیت شدید و نیز عوارضی که با روش‌های گفته شده از بین نمی‌روند، لازم است تا افراد با پزشک متخصص مشورت کنند. تشخیص هرچه سریع‌تر مشکلات چشم و درمان آنها می‌تواند از ایجاد مشکلات جدی‌تر جلوگیری کند.»

تاثیر آلودگی هوا بر پوست و مو

آلودگی هوا از موضوعاتی است که روز به روز ابعاد بیشتر و پیچیده‌تری پیدا کرده و اثرات سوء آن بر اعضای مختلف بدن مورد توجه و دقت محققین و پزشکان قرار گرفته است.

گرچه تأثیر آلودگی هوا بر پوست و مو به شکل علمی در منابع و مراجع پزشکی مورد بررسی قرار نگرفته است، ولی متخصصین حوزه پوست و مو به صورت تجربی دریافته‌اند که در شرایط اضطراری که میزان سرب موجود در هوا افزایش می‌یابد، شکایت بیماران نیز از موارد خاصی بیشتر می‌شود. هوای آلوده دارای ذرات هیدروکربن، گوگرد و ذرات معلق است که مخاط تنفسی و پوست را تحریک می‌کند و از آنجا که پوست سر، صورت و دست‌ها در تماس مستقیم با هوا هستند، بیشتر از سایر نقاط بدن آسیب می‌بینند.

دکتر داریوش دائر متخصص پوست و مو توضیح می‌دهد: در کودکان و افراد مسن که پوست لطیف‌تر و نازک‌تری دارند، این آسیب بیشتر است.

در هوای آلوده برخی از مشکلات پوستی که از قبل وجود داشته‌اند، تشدید می‌شوند و برخی ناراحتی‌ها هم بدون سابقه قبلی به وجود می‌آیند. افرادی که سابقه حساسیت‌ها و آلرژی‌های پوستی دارند، در این شرایط مشکلات بیشتری را تجربه می‌کنند. به عنوان مثال کسانی که مشکل آتوپی (اگزمای سرشتی) دارند، دچار سرخی پوست، پوسته پوسته شدن کنار بینی و برجستگی گونه‌ها و سوزش و خارش دور چشم می‌شوند و خستگی و پف آلودگی دور چشم‌ها نیز از عوارضی است که معمولاً در چهره این افراد دیده می‌شود.

تیرگی و بسته شدن روزنه‌های سطح پوست، خشکی پوست، خارش، اگزمای دست و صورت، اگزمای پلک، کهیر، تشدید جوش‌های آکنه‌ای صورت، خشکی حاشیه لب‌ها و بینی و نمایان شدن لکه‌های تیره سطح پوست از سایر مشکلاتی هستند که در شرایط آلودگی هوا نمود بیشتری پیدا می‌کنند.

دکتر دائر متذکر می‌شود: نکته قابل توجه دیگر این است که معمولاً هوای آلوده در فصول سرد سال به دلیل سنگینی هوا بیشتر خود را نشان داده و خود سرما می‌تواند با تشدید خشکی پوست، شدت عوارض ناشی از آلودگی هوا را بیشتر کند. بروز چین و چروک و پیری زودرس پوست به دلیل تولید رادیکال‌های آزاد در هوای آلوده بیشتر و سریع‌تر صورت می‌پذیرد. در موارد افزوده شدن آلاینده‌ها و کاهش ضخامت لایه ازون، ازدیاد اشعه ماورابنفش تابیده شده بر پوست می‌تواند به بروز سرطان‌های پوستی منجر شود.» وی درباره تاثیر آلودگی هوا بر موها متذکر می‌شود: در مورد موها نیز آسیب‌های گوناگونی از قبیل آلوده شدن سریع موها، تیره‌رنگ شدن و بدشکل شدن ساقه موها و خشکی و شکنندگی موها محتمل هستند و سرب موجود در هوای آلوده می‌تواند به ریزش موها منجر گردد.»

از توصیه‌های مفید در شرایط افزایش آلودگی هوا به موارد زیر می‌توان اشاره کرد: عدم خروج از منزل و محیط کار به‌جز در شرایط ضروری، استفاده مکرر و منظم از ضدآفتاب‌ها و تمدید مالیدن آنها به فواصل هر سه ساعت یک بار، پوشیدن لباس‌های با آستین بلند و یقه بسته و شلوارهای بلند به همراه پوشاندن سر با کلاه یا شال در مورد آقایان یا روسری و مقنعه در مورد خانم‌ها، استفاده از عینک‌های آفتابی بزرگ که دور چشم‌ها را به خوبی بپوشانند، عدم استفاده از محصولات آرایشی، کم کردن یا متوقف کردن تماس‌های فردی از قبیل دست دادن و روبوسی یا در آغوش گرفتن کودکان یا بوسیدن آنها، شست‌وشوی مرتب سر و صورت با فرآورده‌های صابونی یا شامپوهای غیرمعطر، عدم استفاده از عطر و ادوکلن به‌ویژه در کسانی که زمینه اگزمای سرشتی یا آتوپی را دارند و عدم رنگ کردن، سشوار کشیدن یا برس کشیدن مکرر موها در این شرایط. خوردن مایعات فراوان و لبنیات تازه نیز می‌تواند اثرات مضر آلودگی هوا - به‌ویژه سرب معلق در هوا - تقلیل دهد.

قوی ‌کردن سیستم دفاعی بدن با تغذیه

هوایی که امروز تنفس می‌کنیم به سطوح خطرناکی از آلودگی رسیده است و با هر دَم، آلاینده‌های مضر وارد ریه‌های ما می‌شود. کمی تغییر در برنامه غذایی می‌تواند آسیب ناشی از آلودگی هوا را به حداقل برساند.

این روزها که با معضل آلودگی هوا دست و پنجه نرم می‌کنیم، ضروری است برای پیشگیری از هرگونه ناراحتی جسمی و تنفسی، سیستم ایمنی بدن را تقویت کنیم تا اثرات ناشی از ذرات آلودگی را بر بدن کاهش دهیم.

برای مبارزه با عوارض آلودگی هوا، این مواد مغذی را مصرف کنید:

۱. ویتامین A: شیر، تخم مرغ، هویج، کدو تنبل

برای مقابله با اثرات آلودگی، توصیه می‌شود از منابع غذایی رتینول (ویتامین A) استفاده کنید تا کاروتنوئیدها را به رژیم غذایی خود وارد کنید. این گروه عمدتاً در منابع حیوانی مانند شیر، جگر، تخم مرغ و غذاهای غنی شده و همچنین میوه‌های نارنجی و زردرنگ مانند هویج، انبه و کدو تنبل یافت می‌شوند.

۲. ویتامین C و E: پرتقال، سویا، آجیل

مطالعات نشان داده‌اند که مصرف ناکافی ویتامین C و ویتامین E با بروز آسم مرتبط است؛ بنابراین مهم است که غذاهای غنی از این ویتامین‌ها را در رژیم غذایی خود بگنجانید. مرکباتی مانند پرتقال و لیمو منابع عالی ویتامین C هستند. روغن‌هایی مانند روغن سویا و خردل، همراه با سبزی‌های برگدار و آجیل نیز ویتامین E و اسیدهای چرب امگا ۳ را تامین می‌کنند.

۳. ویتامین D: نور خورشید، تخم مرغ، ماهی چرب

ویتامین D نقش کلیدی در متابولیسم کلسیم و فسفر دارد و حفظ سطح طبیعی ویتامین D با بهبود آسم در بزرگسالان مرتبط است. این ویتامین به عنوان تقویت‌کننده سیستم ایمنی نقش مهمی در مقابله با اثرات آلودگی هوا دارد. مهم‌ترین منابع تامین این ویتامین علاوه‌بر آفتاب، شامل کره، شیر، ماهی‌های چرب، روغن جگر ماهی، زرده تخم‌مرغ، دانه‌های جوانه‌زده و گوشت گاو است.

۴. زردچوبه:

کورکومین، یک ماده شیمیایی گیاهی موجود در زردچوبه، دارای خواص ضد التهابی، ضد توموری، ضد قارچی و آنتی اکسیدانی قوی است. گنجاندن کورکومین در رژیم غذایی ممکن است به محافظت در برابر فیبروز ریوی و سرطان کمک کند.

۵. لبنیات: شیر، ماست، پنیر:

در ایام آلودگی مصرف شیر، ماست و سایر لبنیات را در اولویت قرار دهید. لبنیات حاوی فسفر، منیزیم و کلسیم هستند و به بدن کمک می‌کنند تا با اثرات مضر آلودگی هوا مقابله کند. پروتئین موجود در شیر می‌تواند سرب ناشی از آلودگی هوا را به یک ترکیب محلول تبدیل کند و این ترکیب می‌تواند مانع از جذب سرب در بدن و همچنین تسهیل دفع آن شود.

۶. اسیدهای چرب امگا ۳: آجیل، ماهی:

این چربی‌ها از بدن در برابر اثرات مضر آلودگی هوا بر سلامت قلب و پروفایل لیپیدی محافظت می‌کنند. منابع گیاهی این روغن‌های سالم عبارتند از: آجیل و دانه‌هایی مانند گردو، دانه چیا و دانه کتان، دانه خردل و سبزی‌های برگ سبز. همچنین ماهی‌های چرب غنی‌ترین منابع امگا ۳ هستند، ماهی‌هایی مانند: ماهی آزاد، شاه‌ماهی، ساردین، ماهی تن، ماهی قزل آلا و....