نگاهی به حرفه کتابداری و چالش‌های پیش‌رو

مروجین فرهنگ کتابخوانی در خط مقدم جبهه فرهنگی - بخش پایانی

کد خبر: ۳۰۰۵۶۲

تاریخ: ۰۶ آذر ۱۴۰۳ - ۲۱:۴۶

امیرحسین بسطامی

سرانه مطالعه پایین است، برای افزایش این امر باید از سنین کودکی فرهنگ‌سازی کرده و کودکان را با کتاب آشنا ساخت. با رفتن به کتابخانه‌های عمومی و چرخش در آن از طفولیت بچه‌ها با کتاب و کتابخانه آشنا می‌شوند. کتابداران باید با علاقه و ذوق و شوق فراوان به کودکان کتاب معرفی کنند و حتی به آنها جایزه هم دهند. کتاب، مطالعه مداوم، شست‌وشوی ذهن در رودخانه سیال علم و دانش زمان و کتابخوانی کمی بیشتر از قدر استطاعت، شاه‌راهی فراخ برای رسیدن به فهمِ درست اســت، البتــه نبایــد از ایــن نکتــه غافل ماند کــه کتابخوانی باید همراه با تفکر باشد.

ذهن کتابخوانان عموماً عمیق است و از سطحی‌نگری به‌دور است. فردی که ادبیات می‌خواند، به سطحی مطلوب از آرامش درون می‌رسد ضمن اینکه خواندن داستان‌ها و قصه زندگی دیگران، خواه واقعی باشد و خواه تخیلی، موجب می‌شود ما در تجربیات تلخ‌وشیرین زندگی دیگران شریک و سـهیم شویم، تجربیاتی که ممکن است برای ما هم اتفاق بیفتد و خواندن موجب می‌شود احتمــال خطا و اشتباه از ما در شــرایط مشابه کاهش یابد. بیایید همگی کتاب را وارد زندگی خود کنیم و از نتایج آن لذت ببریم.

کتابدار موفق

امروزه هزاران نشریه، كتاب و منابع اطلاعاتی دیگر در زمینه‌های مختلف علوم در سراسر جهان منتشر می‌شود؛ منابعی كه از طریق آنها می‌توان به آخرین اطلاعات علمی دست پیدا كرد. از این‌رو، كلیه افرادی كه به نوعی با این اطلاعات سروكار دارند از قبیل دانشجویان، اساتید، محققان و كلیه متخصصان دانش‌های مرتبط، با دسترسی به آخرین منابع اطلاعاتی مربوطه، دانش خود را به‌روز كرده و از آخرین اكتشافات و اختراعات مرتبط با رشته تخصصی خود، مطلع می‌شوند. میزان آثار منتشره كه در قالب‌های مختلف الكترونیكی و غیر الكترونیكی ثبت و ضبط شده است، بسیار زیادتر از آن است كه متخصصان علوم مختلف بتوانند به تنهایی مطالب موردنظر را از میان این حجم انبوه پیدا كنند. چنین كاری در توان متخصصان رشته كتابداری و اطلاع‌رسانی است؛ افرادی كه در كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رسانی مكان‌های مختلفی مانند دانشگاه‌ها، مراكز تحقیقاتی، شركت‌های اطلاع‌رسانی و مراكز دیگر به کار مشغولند.

ندا پورمند، دکترای رشته کتابداری ضمن بیان مطالب بالا به گزارشگر کیهان می‌گوید: «در هر صورت این كتابداران یا بهتر بگوییم متخصصین اطلاع‌رسانی، در هر جا كه مشغول باشند، نیاز به ‌روزآمد نمودن اطلاعات خود و بالا بردن توانایی‌های خود منطبق با تكنولوژی روز دارند تا به‌وسیله آن بتوانند متخصصین را در زمینه دستیابی به اطلاعات روزآمد غنی سازند. درواقع می‌توان متخصصین اطلاع‌رسانی را دستیار متخصصین علوم مختلف دانست و همان‌طور كه یك متخصص برای انجام یك كار تحقیقی نیاز به طی مراحل مختلف تحقیق خود دارد، باید از منابع اطلاعاتی مربوطه برای روزآمد کردن اطلاعات خود بهره‌مند شود تا بتواند كار خود را به نحو احسن انجام دهد.»

وی در ادامه به تشریح ویژگی‌های یک کتابدار موفق پرداخته و می‌گوید: «به‌طور کلی کتابدار موفق به کسی گویند که هم‌زمان با دارا بودن مهارت‌های کافی در زمینه کتابداری، بتواند با مراجعه‌کنندگان به‌راحتی ارتباط برقرار نموده و نیاز آنها را رفع نماید، در گوش ‌دادن و فهمیدن سؤالات مراجعه‌کننده دقیق است و سعی می‌کند، پاسخ مناسبی در اختیار او قرار دهد، سازماندهی مواد را خوب می‌داند و سعی در دادن ایده‌های خوب جهت استفاده آسان‌تر منابع توسط مراجعه‌کننده دارد. در استفاده از كامپیوتر، ابزار جانبی آن، و اینترنت مهارت دارد. با زبان انگلیسی آشنایی كافی دارد. چگونگی استفاده از بانک‌ها پایگاه‌های اطلاعاتی را خوب می‌داند. با ساخت وب‌سایت آشنایی دارد. كنجكاو است و همیشه تمایل به یادگیری بیشتر دارد. در به اشتراك گذاشتن دانش خود می‌کوشد و جهت آموزش افراد در دسترسی به منابع اطلاعاتی می‌کوشد. در یادگیری تکنولوژی‌ها و روش‌های جدید یافتن اطلاعات مُصر است. درباره آنچه كه یک منبع اطلاعاتی را خوب یا بد می‌سازد می‌اندیشد، توانایی ارزیابی نیازهای كتابخانه واحد متبوع خود را داشته باشد. سعی در حل مشكلات در حیطه وظایف خود دارد و در جریان انتشار منابع اطلاعاتی جدید و فراهم نمودن آنها قرار گیرد.»

همت در مسیر بالندگی کتابداری نوین

پوران‌دخت سلطانی شیرازی، مشهور به پوری سلطانی (زاده ۱ شهریور ۱۳۱۰ − درگذشته ۱۶ آبان ۱۳۹۴) از پایه‌گذاران علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی در ایران، استاد گروه کتابداری کتابخانه ملی ایران و عضو هیئت علمی دانشگاه تهران بود. وی را به عنوان «مادر کتابداری نوین ایران» می‌شناسند. او طی پنجاه سال کار مستمر، تأثیر بسزایی بر فعالیت و شکل‌گیری کتابخانه ملی ایران داشته ‌است.

فاطمه عزیزآبادی فراهانی، عضو هیئت ‌امنای نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور اظهار می‌دارد: «همدلی در جامعه باید با همزبانی، همخوانی و فهم مشترک رقم زده شود.»

وی با بیان اینکــه، خواندن یک وظیفه برای آگاه شــدن بشر به‌شمار می‌رود، می‌افزاید: «کتاب بهترین مســیر دسترسی به اطلاعات اســت.»

عزیزآبادی فراهانی با اشــاره به فضای وفــاق، همدلــی و مشــارکت کــه در کتابخانه‌های عمومی جریــان دارد، می‌گوید: «امیــد و نشــاط اجتماعی باید خروجی فعالیت‌های کتابخانه‌های عمومی باشد.»

وی با بیان اینکه متأسفانه در بین برخی از اقشــار جامعه نگاه سنتی به کتابخانه‌های عمومی مبنی بر عضوگیری و امانت دادن کتاب حاکم است، ادامه می‌دهد: «رشته کتابداری به رشــته علم اطلاعات و دانش‌شناسی تغییر نام داده تا نشان دهد، عملکرد کتابخانه فقــط امانت دادن کتاب نیست، بلکه کتابخانه‌ها برای عدالت فرهنگی و دسترسی هرچه بیشتر مردم به کتاب، فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی، تربیتی و... در حال خدمت‌رسانی هستند.»

عزیزآبادی فراهانی بــا بیان اینکه کنشگــری فرهنگی کتابداران امروز، کتابخانه‌های عمومــی را بــه پایگاه‌های فرهنگــی اثرگــذار در حوزه‌های هنری، رسانه‌ای و... بدل کــرده، می‌گوید: «کتابداران نقش بی‌بدیلی در تبدیل‌ شدن ایران اسلامی به زیست‌بوم فرهنگی دنیا دارند.»

وی با بیان اینکه تربیت کتابخوان به رشد دانایی جامعه کمــک می‌کند، اذعان می‌دارد: «کتابــداران به‌ عنوان یــاوران فرهنــگ در خط مقدم جبهه فرهنگی ترویج کتابخوانی و جهت‌دهی به مردم برای دوستی با کتاب قرار دارند.»

کتابدار مروج فرهنگ مطالعه

نجم‌الدینی معاون پژوهش حوزه علمیه خواهران استان البرز، در نشست صمیمانه‌ای با حضور کتابداران مدارس علمیه خواهران استان البرز و معاون پژوهش حوزه علمیه خواهران استان - در محل کتابخانه مدرسه فاطمیه کرج - به ملاک‌های مهم یک کتابدار ایده‌آل اشاره می‌کند که شامل تخصص و مهارت در عرصه شغلی، سطح علمی و دانشی مطلوب برای راهبری طلاب و پژوهشگران، آشنایی با کتابشناسی، منبع‌شناسی و منابع دیجیتال و آگاهی از ناشران و موضوعات مرتبط است. معاون پژوهش حوزه علمیه خواهران استان البرز تأکید دارد: «کتابدار علاوه بر شخصیت علمی، باید دارای شخصیت فرهنگی باشد و در ترویج کتابخوانی نقش مؤثری ایفا کند و باید در ارتقای سطح فرهنگ مطالعه بین طلاب و خانواده‌هایشان بکوشد.»

وی می‌افزاید: «برخورد صحیح با مخاطب لازمه کار کتابداری است، خوش‌برخوردی و صبوری و در کنار آن رفع درست نیاز مخاطب، تضمینی برای مراجعات بعدی به کتابخانه خواهد بود.»

نجم‌الدینی بر اهمیت شناخت سازمان محل خدمت و آگاهی از اهداف سازمانی تأکید کرده و می‌گوید: «کتابدار حوزه علمیه خواهران باید مانند دیگر کادر مدارس، بر اساس سیاست‌ها و اهداف سازمانی و سیاست‌های تعیین شده حوزه علمیه خواهران حرکت کند.»

این نشست فرصتی برای تبادل‌نظر و ارتقای سطح کیفی خدمات کتابداری در استان البرز فراهم کرد و در پایان از کتابداران برای زحمات یک‌ساله‌شان تقدیر شد و گواهی حضور در کارگاه مهارت‌افزایی کتابداری به شرکت‌کنندگان اهدا شد.

کتابداران خط مقدم نظام تعلیم‌وتربیت

علیرضا زند وکیلی، سرپرست کتابخانه‌های عمومی استان تهران به اهمیت هفته کتاب و کتابخوانی اشاره کرده و می‌گوید: «در سه سال اخیر دوران بی‌بدیل را در حوزه کتاب شاهد بودیم و خوشحالم که در این مدت اهتمام ویژه‌ای به امر کتاب و کتابداری صورت گرفت.»

به گفته وی، شغل کتابداری را باارزش است و کلمات و رفتارها بار معنایی دارند، پس باید با دقت انتخاب شوند.

احمد قیومی، فرماندار تهران نیز درباره وضعیت فرهنگ و هنر، به‌ویژه کتاب و کتابخوانی در تهران اظهار می‌دارد: «امروز نهاد کتابخانه‌های عمومی تهران حرکت رو به‌ رشد را شروع کرده، زیرا در چند سال گذشته بی‌توجهی به این حوزه نمود پیدا می‌کرد و ما در حوزه کودک و نوجوان کمبودهایی داشتیم که تبدیل به دغدغه شده بود.» وی در ادامه یادآور می‌شود: «امروزه نهاد کتابخانه‌ها تلاش می‌کند که در حوزه کتاب به جایگاهی برسیم که فضای مطلوب بر جامعه و فرهنگ کتابخوانی رواج پیدا کند و جوانان را با فرهنگ کتابخوانی آشنا شوند.»

قیومی با اشاره به اینکه ۷٠ درصد از اعضای کتابخانه‌ها شاغل نیستند، می‌‌گوید: «با توجه به اینکه این حرفه برای آنان یک نوع تمرین در حوزه کتاب قلمداد می‌شود اما باید این موضوع به صورت ویژه پیگیری و تکلیف آنها مشخص شود.»

کتابداری در خدمت مردم برای ارتقای سواد سلامت

کتابداران حوزه بهداشت و درمان در دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور اطلاعات به‌روز سلامت را در اختیار پزشکان و دانشجویان پزشکی قرار می‌دهند.

کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی، رشته‌ای است که از اصول فناوری و تکنیک‌های مختلف به ‌منظور فراهم‌آوری، سازماندهی، دسترس‌پذیر کردن و اشاعه اطلاعات مرتبط و باکیفیت در عرصه‌های مختلف علوم پزشکی، کمک می‌گیرد.

کارکرد دانش‌آموختگان کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی از قلمرو متعارف آموزش و پژوهش فراتر می‌رود و با توجه‌ به مأموریت وزارت بهداشت و درمان در حوزه سلامت، اطلاعات تخصصی مورد نیاز تیم بهداشت و درمان و نیز اطلاعات مرتبط با پیشگیری و درمان برای بیماران و اطرافیان آنان را عرضه می‌دارد.

در این راستا، حجم انبوه اطلاعات علمی و کاربردی در عرصه سلامت و اهمیت ارزیابی و انتخاب اطلاعات معتبر موثق، بر اهمیت این رشته و نقش فارغ‌التحصیلان آن افزوده است.

این کتابداران با تسلط بر مهارت‌های اطلاعاتی و آشنایی با دانش پزشکی به جمع‌آوری و سازماندهی اطلاعات موثق در زمینه‌های مختلف سلامت می‌پردازند. رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی دائماً در حال پیشرفت و فارغ‌التحصیلان آن در بیمارستان‌ها، مراکز تحقیقاتی، دفاتر مجلات مشغول به‌کار

هستند.

رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی در حال حاضر در مقطع کارشناسی در دانشگاه‌های علوم پزشکی آبادان، اصفهان، اهواز، ایران، بوشهر، زاهدان و همدان تدریس می‌شود و ادامه تحصیل در این رشته دانشگاهی در کشور ایران و سایر کشور‌ها امکان‌پذیر است. در این رشته هر فردی که مطالعات و دانش گسترده‌تری داشته باشد، قابلیت پیشرفت بیشتری نیز دارد.

استفاده محصولات دانش‌بنیان

در کتابخانه‌های مهم کشور

دکتر مهرناز خراسانچی، مدیرعامل یک شرکت دانش‌بنیان این نوید را می‌دهد: «بیش از ۸۵ درصد از کتابخانه‌های وزارت علوم، حدود ۹۰ درصد کتابخانه‌های وزارت بهداشت، تمامی کتابخانه‌های وزارت جهاد کشاورزی، تمامی کتابخانه‌های وابسته به وزارت نیرو، مرکز تحقیقات وزارت راه، مسکن و شهرسازی، صنایع مرتبط با پتروشیمی و نفت و مراکز بزرگی مانند آستان قدس رضوی که حدود ۶۰ کتابخانه اقماری در سطح کشور دارد یا کتابخانه ملی که مرجع کتابخانه‌ها در کشور است و مکان‌هایی مانند زندان‌ها که ۳۳۰ کتابخانه اقماری دارند، همگی از نرم‌افزار ما استفاده می‌کنند.»

مدیرعامل این شرکت دانش‌بنیان در ادامه می‌افزاید: «مهم‌ترین ویژگی اصلی این نرم‌افزار کتابخانه‌ای و آرشیو کتاب و اسناد را ساماندهی اطلاعات و امکان دسترس‌پذیری ساده و آسان آن در کمترین وقت ممکن عنوان کرد و گفت: نرم‌افزار ما این امکان را برای کتابخانه‌ها و مراکز اسناد و همچنین سازمان‌هایی که می‌خواهند اسنادشان را الکترونیکی کنند، فراهم می‌کند که منابع خود را ساماندهی کنند.»