نگاهــی به حرفه کتابــداری و چالش‌هــای پیــش‌رو-بخش دوم

روشن نگه‌داشتن چراغ کتابخانه با حضور کتابدارِ به‌روز

کد خبر: ۳۰۰۴۴۹

تاریخ: ۰۵ آذر ۱۴۰۳ - ۱۹:۵۸

برای اینکه بتوانید کتابدار شوید ابتدا باید در رشته کتابداری در دانشگاه تحصیل کنید و سپس اقدام به استخدام در این حوزه داشته و به کسب تجربیات لازم بپردازید. پس قبل از هر اقدامی باید به دنبال این سؤال باشید که ارائه رشته کتابداری در کدام دانشگاه است؟ و سپس اقدام به کسب رتبه لازم کنکور برای قبولی در دانشگاه موردنظرتان کنید.

در یک انتخاب شغل صحیح و درست، عوامل مختلفی از جمله ویژگی‌های شخصیتی، ارزش‌ها، علایق، مهارت‌ها، شرایط خانوادگی، شرایط جامعه برای هر فرد باید در نظر گرفته شوند. یکی از مهم‌ترین این عوامل ویژگی‌های شخصیتی است. شناخت درست شخصیت هر فرد فرآیندی پیچیده و محتاج به تخصص و زمان کافی است. البته هر فرد ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود را دارد، حتی افرادی که به‌نوعی تیپ شخصیتی مشابه دارند، باز هم در برخی موارد با یکدیگر متفاوت‌اند.

به‌طور کلی همیشه افراد موفقی از تیپ‌های شخصیتی مختلف در همه مشاغل هستند و نمی‌توان دقیقاً اعلام کرد که فقط تیپ‌های شخصیتی خاصی در این شغل موفق می‌شوند. اما طی تحقیقاتی که صورت‌گرفته تیپ‌های شخصیتی که برای این شغل معرفی می‌شوند، عموماً این کار را بیشتر می‌پسندند و رضایت شغلی بیشتری در آن داشته‌اند.

تحصیلات، آینده شغلی و بازار کار کتابداری

حمید شجاعی ۴۶ساله و ساکن شیراز به گزارشگر کیهان می‌گوید: «در دوران دانشجویی در دانشکده باهنر شیراز، کتابخانه آنجا را راه‌اندازی کردم. کتاب‌ها را دسته‌بندی کرده و به دانشجویان کتاب‌هایی را که نیاز داشتند، امانت می‌دادم. از این کار لذت بردم و اثر خوبی در زندگی‌ام داشت.»

برای ورود به شغل کتابداری باید در رشته علوم اطلاعات و دانش‌شناسی (کتابداری سابق) تحصیل کرد. اگرچه بیشتر کتابدارها در کتابخانه‌های عمومی کار می‌کنند؛ اما آنها‌ می‌توانند در کتابخانه مدارس، دانشگاه‌ها، سازمان‌ها یا کتابخانه‌های تخصصی نیز مشغول به‌کار شوند.

رشته کتابداری به انگلیسی Librarian نامیده می‌شود. این رشته جزو رشته‌های شاخه علوم‌ انسانی است. افراد علاقه‌مند به این حوزه باید بعد از اتمام دوره اول دبیرستان شاخه علوم ‌انسانی را برای ادامه تحصیل برگزینند. البته دانش‌آموزان فارغ‌التحصیل از شاخه‌های ریاضی و تجربی نیز در صورت کسب رتبه لازم برای رشته کتابداری انسانی می‌توانند در رشته کتابداری پزشکی و یا غیرپزشکی در یکی از دانشگاه‌ها با عنوان رشته کتابداری دانشگاه پیام‌نور، رشته کتابداری دانشگاه تهران و یا هر دانشگاه دیگری مشغول به تحصیل شوند. توجه داشته باشید که نام جدید رشته کتابداری علوم اطلاعات و دانش‌شناسی است که داوطلبین باید این رشته را با همین عنوان در دفترچه کنکور جست‌وجو نمایند تا لیست دانشگاه‌های دارای رشته کتابداری را مشاهده کنند.

سعیده عسکری، معاون دبیرستان قزوینی در نیرو هوائی تهران به ما می‌گوید: «متأسفانه چند سالی می‌شود که در مدرسه کتابدار نداریم و خودمان به هر کس که کتاب بخواهد، امانت می‌دهیم. چون دانش‌آموزان استقبال از کتابخانه نکردند، اداره هم نیرو نمی‌دهد و شخصاً و به کمک سایر نفرات کارهای کتابداری را انجام می‌دهیم.»

رشته کتابداری انسانی در مقطع کارشناسی دارای 134 واحد درسی است. این تعداد واحد درسی را 20 واحد دروس عمومی، 70 واحد دروس اجباری تخصصی، 34 واحد دروس پایه و 10 واحد دروس اختیاری تشکیل می‌دهد. توجه داشته باشید که دروس رشته کتابداری پزشکی در برخی واحدها با دروس رشته کتابداری انسانی متفاوت است.

بر اساس تنوع زیادی که در مباحث حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی وجود دارد در ایران این رشته در مقاطع کارشناسی ‌ارشد دارای گرایش‌های اطلاع‌رسانی، اطلاع‌رسانی پزشکی، کتابخانه‌های دانشگاهی، کتابخانه‌های آموزشگاهی و کتابخانه‌های عمومی است.

عوامل مختلف رضایت شغلی بر صندلی کتابدار

محتوا و چگونگی شغل عامل بسیار مهم در افزایش و کاهش رضایت شغلی است. معمولاً کارمندان شغل‌هایی را دوست دارند که در آنها تخصص وجود باشد تا بتوانند از توانایی‌های خود به نحو احسن استفاده کنند؛ بنابراین لازم است مدیران کتابخانه‌ها در به‌کارگیری کتابداران متخصص در پست‌ها و بخش‌های مختلف، نهایت دقت را داشته باشند. مثلاً به‌کارگیری یک کتابدار کم‌حوصله و بداخلاق در پشت میز امانت و یا بخش مرجع که به داشتن روابط خوب با مراجعان نیاز دارد باعث کسالت، خستگی، سرخوردگی و نهایتاً شکست وی خواهد شد و به‌ هیچ‌ عنوان رضایت شغلی او را تأمین نخواهد کرد.

لیلا پرنیان‌زاده،کتابدار برایمان تبیین می‌کند: «هنگامی که کتابداران و کارکنان کتابخانه احساس کنند که شایستگی و عملکرد مطلوب موجب پیشرفت و ترفیع در کتابخانه می‌گردد، رضایت شغلی‌شان افزایش‌ یافته و عملکرد فردی آنها بهبود می‌یابد. آنها دوست دارند که به مهارت و تخصص آنها توجه شده و بر اساس این مهارت و تخصص پاداش دریافت کنند.

شاید هیچ عاملی به ‌اندازه نحوه مدیریت در کتابخانه، در تضعیف یا تقویت روحیه کارکنان مؤثر نباشد. کتابداری که مسئول مستقیم وی یک فرد غیرمتخصص و غیرکتابدار باشد و از توانایی‌های مدیریتی ضعیفی برخوردار باشد، پذیرش برنامه‌ها و دستورات وی برایش بسیار مشکل و زجرآور خواهد بود. مسئله دیگر سهیم بودن در تصمیم‌گیری‌های کتابخانه است. کتابداری که احساس کند که حداقل در تصمیم‌گیری‌های مربوط به حوزه کاری خود نقش مؤثری دارد، با پشتکار و دلگرمی بیشتری کار خواهد کرد.»

وی در ادامه می‌افزاید: «مدیران کتابخانه‌ها باید تلاش کنند بین اعضا و کارکنان خود جو عاطفی مناسب و سازنده‌ای ایجاد کنند. به‌گونه‌ای که کارکنان کتابخانه به صورتی منسجم عمل کنند. این انسجام باعث خواهد شد که جوی شبیه خانواده در درون کتابخانه ایجاد شود و همیشه دوست داشته باشند اوقات خود را با همدیگر بگذرانند.

در کتابخانه‌ای که نور کافی وجود داشته باشد، طراحی کار و آرایش میزها و صندلی‌ها و دستگاه‌ها مناسب باشد، محیط آرام و بدون سروصدا بوده و مشکلات مربوط به ایمنی در محیط کار وجود نداشته باشد، کتابداران و کارکنان کتابخانه همواره روحیه‌ای شاد و بانشاط خواهند داشت، این شادابی و نشاط در ارتباط با مراجعان و ارائه خدمات بهتر به آنها به‌وضوح نمایان خواهد شد. کتابداران چه با میل باطنی رشته دانشگاهی کتابداری را انتخاب کرده و سپس شاغل شده باشند و چه با رشته‌ای دیگر در کتابخانه مشغول به‌ کار شده باشند، برای اینکه بتوانند در سازمان خود فردی موفق و مفید باشند و در راستای اهداف سازمان قدم مثبتی بردارند باید ویژگی‌هایی داشته باشند.»

مهم‌ترین ویژگی‌های یک کتابدار به‌روز

کتابدار خوب می‌تواند با برخورداری از صفت خلاقیت، هرازچندگاهی فکر، ایده، شیوه یا راهکار تازه‌ای را ارائه دهد و محیط کار خود را از روزمرگی رها کند و در پرنشاط کردن فضای کاری گامی بردارد.

رضا سدهی کارشناس ارشد کتابداری درباره ویژگی‌های یک کتابدار به‌روز توضیح می‌دهد: «لازم است کتابدار در تمامی مراحل کاری خود دقیق باشد تا بتواند از بی‌نظمی، اشتباه، نقص، دوباره‌کاری و اتلاف وقت در کار خود جلوگیری کند. کتابدار نه‌تنها باید بر اساس ساعات کار در نظر گرفته شده حضور منظم در محل کار داشته باشد؛ بلکه در تمامی کارهای خود از جمله فهرست‌نویسی، رده‌بندی، جست‌وجوی اطلاعات، ورود اطلاعات، سرویس‌دهی، برگه‌آرایی و چیدن کتاب‌ها در قفسه‌ها نیز نظام‌مند و منضبط باشد تا شاهد کتابخانه‌ای مرتب و منظم باشد.

هر کتابداری، چه فارغ‌التحصیل رشته کتابداری باشد و چه رشته‌ای دیگر، باید سعی کند از طریق مطالعه منابع کتابداری، استفاده از تجربیات کتابداران باسابقه، ارتباط با کتابداران دیگر کتابخانه‌ها و نیز بروز کردن علم کتابداری خود، مهارت لازم برای ارائه خدمات مفید و شایسته در کتابخانه را کسب کند.»

وی در ادامه می‌افزاید: «با ورود رایانه به هر کتابخانه، وظایف و خدمات کتابداران نیز تغییر یافته و متحول شده است. به همین دلیل ضرورت بهره‌گیری و استفاده از رایانه برای کتابداران بیشتر از هر قشر دیگری خود را نمایان می‌سازد.

زبان مهم‌ترین وسیله برقراری ارتباط بین انسان‌هاست، چه این ارتباط شفاهی باشد چه مکتوب. بر کتابداران لازم است تا به ‌عنوان رابطان بین منابع مکتوب و خوانندگان، در حد توان خود به زبان یا زبان‌های دیگری آشنایی داشته باشند. توانایی برقراری مفید، سالم و منطقی با مراجعان و همکاران، مهارتی است که هرچه بیشتر کتابدار را در کسب موفقیت و پیشبرد فعالیت‌های حرفه‌ای او کمک می‌کند. برخی از این مهارت‌ها عبارت‌اند از: توانایی و مهارت گوش ‌دادن به صحبت‌های دیگران، تحمل آنها، اعتمادکردن و اعتمادسازی در فضای ارتباطی، توانایی سخن‌ گفتن و انتقال احساسات و توانایی استفاده صحیح از زبان اشاره.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش تأکید دارد، کتابداران باید دست‌کم از چند جنبه زیر دارای آراستگی باشند: «پوشیدن لباس‌های نو یا مدل‌های روز مهم نیست، مهم تمیزی و مرتب بودن لباس است. منظور از مرتب بودن لباس کتابدار، داشتن همخوانی شلوار با پیراهن و یا کت، مانتو با شلوار و مقنعه و اطوکشیده بودن لباس‌هاست. مهم پاکیزه نگه ‌داشتن ظاهر است.

کتابداران باید سعی کنند در ارتباط خود با مراجعان از بهترین و زیباترین واژه‌ها استفاده کنند.

هر کتابداری برای توفیق بیشتر در خدمات و فعالیت‌هایش، باید اطلاعات عمومی و تخصصی خود را افزایش دهد و دست‌کم چند ساعت از وقت خود را به مطالعه کتاب و دیگر منابع اطلاعاتی اختصاص دهد.

کتابدار به ‌عنوان بدنه اصلی نیروی انسانی سازمان خود، باید با داشتن تعهد و مسئولیت در برابر وظایف خود، کارهایش را به بهترین شیوه انجام داده و کتابخانه را در راه رسیدن به اهداف خود کمک کند.»

بررسی بازار کار رشته کتابداری

با توجه ‌به پیشرفت سریع جوامع انسانی و پی‌بردن مردم به اهمیت کتاب و کتاب‌خوانی بازار کار این رشته در ایران و خارج از کشور خوب است. هنوز هم بسیاری از کتابخانه‌های عمومی و کتابخانه‌های دانشگاه‌ها و مدارس مختلف در سراسر کشور ما چشم‌به‌راه یک کارشناس کتابدار است.

به‌ همین جهت افرادی که در این رشته تحصیل کرده‌اند و دارای اطلاعات کافی نیز هستند، می‌توانند شغلی مناسب برای خود پیدا کنند.

همان‌طور که می‌دانید در سال‌های اخیر پیشرفت‌های زیادی در زمینه‌های پزشکی در سطح بین‌الملل صورت ‌گرفته است. دانشجویان در حال تحصیل، پزشکان، ‌پرستاران و سایر افراد علاقه‌مند نیاز دارند تا بتوانند با راهنمایی یک کارشناس آگاه بهترین منابع را برای مطالعه و تحقیق انتخاب کنند.

بر همین اساس نیاز به افرادی کارشناس که دارای اطلاعات به‌روز و جامع باشند تا بتوانند مراجعان را در کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه‌های دانشگاه و... به‌درستی راهنمایی کنند بسیار افزایش ‌یافته است. به همین دلیل می‌توان گفت بازار کار رشته کتابداری پزشکی رو به ‌رشد است و با کمی تلاش می‌توان جایگاه شغلی مناسبی در این زمینه به دست آورد.

فارغ‌التحصیلان رشته کتابداری در چه مشاغلی استخدام می‌شوند؟ فارغ‌التحصیلان رشته کتابداری می‌توانند با توجه ‌به علاقه، تحصیلات و تجربیات خود در مشاغل زیر استخدام شوند:

- مدیریت کتابخانه‌های عمومی، دانشگاه‌ها و مدارس.

- مؤلف و مترجم کتاب در حوزه مربوطه.

- دفاتر نشر و دفتر مجلات علمی.

- راه‌اندازی شرکت‌های دانش‌بنیان شخصی.