نگاهی به حرفه کتابداری و چالش‌های پیش‌رو

تکثیر دانایی در میان قفسه‌های کتاب

کد خبر: ۳۰۰۳۹۷

تاریخ: ۰۴ آذر ۱۴۰۳ - ۲۲:۳۴

امیرحسین بسطامی

بخش نخست

کتابدار کسی است که علم و هنر کتابداری را کسب کرده‌ است، که این علم شامل مدیریت، سازماندهی، فهرست‌نویسی، رده‌بندی،  دانشناسی  مجموعه‌سازی مناسب و اشاعه اطلاعات است. کتابدار باید با دانش‌های روز در حوزه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی آشنا باشد. در گذشته به آنها کتابچی یا کتابخانه‌چی گفته می‌شد. کتابداری چیست؟ کتابداری یعنی اطلاع‌رسانی، ارضای نیاز اطلاعاتی، به‌روزرسانی اطلاعات افراد و کسی که اینها را ارائه دهد.

تخصص‌های کتابداران در قسمت‌های مختلف به شکل‌های مختلف است، ولی در کل کتابداران باید از قوانین کتابداری در کار و حرفه خود استفاده کنند تا اختلاف در بین کارشان دیده نشود. به همین دلیل است که کار کتابدار و حرفه آنها به شکلی است که یکنواختی در آن دیده می‌شود (البته در بعضی مواقع اختلافاتی جزئی وجود دارد.) و این یکنواختی در کمک به مراجعه‌کنندگانی که به کتابخانه می‌روند تا موضوع خود را پیدا کنند، نقش چشمگیری داشته، چنان‌که در وقت و هزینه و نوع موضوعات یافت شده مشهود است. کتابداران بر اساس وظایفی که به آنها محول می‌شود و قسمت‌هایی که مربوط به آنها است، تقسیم می‌شوند، مثلاً کتابداری که در بخش کودک مشغول است، به کتابدار بخش کودک و کتابداری را که در بخش مرجع است، کتابدار بخش مرجع و کتابدار بخش فهرست‌نویسی یا کتابدار بخش رایانه و ... می‌گویند. در کل تخصص یک کتابدار به زبان ساده شناخت کامل رشته کتابداری و آشنا بودن به تمام علوم برای پیدا کردن هرچه سریع‌تر موضوع برای مراجعه‌کننده است تا بتوان از مطالب یافت شده، هر چه بیشتر رضایت مراجعه‌کنندگان را به‌دست آورند.

کار کتابدار چیست؟

کتابدار مسئول نگهداری و مرتب ‌کردن کتاب‌ها در کتابخانه‌های عمومی یا کتابخانه‌های دانشگاه‌ها، مدارس و بیمارستان‌ها است. کتابدار در ارائه خدمات به مشتریان باید بسیار با دقت عمل و بتواند به‌خوبی از کامپیوتر استفاده کند. او باید مهارت‌های نوشتاری خوبی داشته باشد. برای ورود به شغل کتابداری باید تحصیلات دانشگاهی داشت یا به ‌عنوان دستیار آغاز به‌کار کرد و در ضمن خدمت تجربه‌ها و آموزش‌های لازم را کسب کرد. ساعت کاری کتابدار معمولاً به‌ صورت تمام‌وقت است. البته او در برخی از کتابخانه‌ها، روزها یا شب‌های خاص مانند ایام امتحانات دانشجویان یا روزهای منتهی به کنکور دانشگاه‌ها حتی شب‌ها نیز باید بر سر کار حاضر باشد. امکان انجام این کار به ‌صورت پاره‌وقت یا اشتراکی (ساعاتی از روز) با سایر همکاران نیز وجود دارد.

وظایف کتابدار

- استفاده از سیستم‌های فناوری اطلاعات در اموری مانند دسته‌بندی و طبقه‌بندی کتاب‌ها، ثبت اطلاعات و ...

- سازماندهی منابع و کتاب‌ها به‌گونه‌ای که یافتن آنها برای کاربران آسان باشد.

- پاسخگویی به سؤالات مراجعان.

- کمک به مراجعان برای یافتن کتاب‌ها و منابع موردنظر.

- به‌روز نگه ‌داشتن کتابخانه از طریق استفاده از کتاب‌ها و مجلات جدید منتشر شده و استفاده از روش‌های نوین کتابداری.

- ارائه خدمات کتابخانه متناسب با گروه‌های مختلف جامعه مانند افراد کم‌سواد، خانه‌دارها و اقلیت‌های قومی.

- راه‌اندازی فعالیت‌هایی در کتابخانه از جمله گروه‌های کتابخوانی به‌ منظور توسعه و ترویج فعالیت‌های کتابخوانی.

- ترویج خدمات کتابخانه از طریق نمایش‌ها، مذاکرات و شرکت در رویدادهای اجتماعی.

مهارت و توانمندی‌های مورد نیاز کتابدار

- مهارت‌های خدمت به مشتری و طرز برخورد با ارباب‌رجوع.

- مهارت‌های سازمانی جهت برقراری ارتباط مناسب با مدیران و سایر کارکنان کتابخانه.

- مهارت‌های ارتباطی گفتاری و نوشتاری در حد خوب.

- مهارت کاربرد رایانه به‌خصوص در مورد استفاده از پایگاه‌های داده و اینترنت.

- مهارت انجام تحقیق در حد خوب.

- داشتن اطلاعات عمومی خوب یا داشتن اطلاعات اختصاصی خوب زمانی که در کتابخانه‌های تخصصی فعالیت می‌کنید.

الهام بهفر، کتابدار کتابخانه مرکز اسناد شرکت ملی پخش و پالایش فرآورده‌های نفتی در مرکز تهران به گزارشگر کیهان می‌گوید: «علاقه زیادی به این کار دارم. می‌توانم کتابی به کسی بدهم که با خواندن آن مسیر زندگی‌اش عوض شود. لذت می‌برم از اینکه فرهنگ کتابخوانی را بالا می‌برم. کتاب‌ها را برای دوستان تعریف می‌کنم و آنها را تشویق به کتابخوانی می‌کنم.»

وی در ادامه صحبت‌هایش اظهار امیدواری می‌کند: «امیدوارم بودجه خوب به ما داده شود تا کتاب‌های خوب و مفید برای مرکز بخریم، مردم کمتر در دنیای مجازی سیر کنند و به کتاب روی بیاورند. ما فرهنگ مطالعه مردم را بالا می‌بریم، خودمان هم اینجا مطالعه می‌کنیم. اینجا افراد سلیقه‌های مختلفی دارند و ما باید علاقه آنها را درست تشخیص دهیم تا مبادا از کتابخوانی زده شوند! کسانی که به ما مراجعه می‌کنند باید ابتدا کتاب‌های معروف و نامدار جهان را خوانده باشند و یا دنبال آنها بیایند و بعد در جست‌وجوی عناوین جدید باشند.»

امروزه با توجه‌ به پیشرفت تکنولوژی و استقبال گسترده‌ای که از آن شده، استفاده از فناوری در کتابخانه‌ها جای تأمل دارد؛ اما این موضوع را نیز باید در نظر گرفت که هنوز هم مراجعانی هستند که کتابخانه‌های سنتی را بیشتر می‌پسندند. به‌طورکلی کتابداران باید به دو دسته مراجعه‌کننده خدمات ارائه دهد: دسته اول افرادی‌اند که با تکنولوژی و فناوری‌های روز آن آشنا هستند و ممکن است در محیط کتابخانه برای استفاده از فناوری نیاز به کمک داشته باشند. دسته دوم کسانی‌اند که هیچ پیش‌زمینه‌ای از تکنولوژی ندارند و نیاز است که به آنان آموزش داده شود. این گزارش به مهارت‌هایی اشاره می‌کند که یک کتابدار نیاز دارد در جامعه فعلی داشته باشد تا بتواند به این دو گروه کمک کند تا به نیاز اطلاعاتی خود دست پیدا کنند. همان‌طور که همه می‌دانید، اگر جامعه‌ای بخواهد پیشرفت کند و توسعه یابد، باید مردم آن جامعه از نظر سواد رشد بالایی داشته باشند و اطلاعات خود را به‌روز سازند. کتابخانه‌ها برای این امر در تمام جوامع بشری به وجود آمده است.

اگر کتابخانه بخواهد افراد بشری را به‌روز سازد، خود باید پویا باشد. امروزه کتابخانه‌ها به‌صورت الکترونیکی درآمده‌اند، تا هر کس نیاز اطلاعاتی خود را در آن بر طرف سازد. کارکنان کتابخانه‌ها که به کتابدار شهرت دارند، مسئول خدمات‌رسانی و اطلاع‌رسانی به تمام افراد مراجعه‌کننده هستند. کتابدار باید از کار خود لذت ببرد و با مراجعه‌کننده با تبسم و خشنودی برخورد نماید، به‌طوری که افراد جذب کتابخانه‌ها شوند. کتابدار باید از خود مایه بگذارد و نگذارد که مراجعه‌کننده بدون اینکه نیازش ارضا شود از کتابخانه بیرون آید.

کتابدار و موجودیت فیزیکی کتابخانه

علی ارادویی کارمند پتروشیمی و ساکن شیراز در این زمینه به ما می‌گوید: «کتابدارها مظلوم‌ترین قشر حقوق‌بگیر در جامعه ما هستند. آنها کار زیاد انجام می‌دهند؛ ولی متأسفانه زیاد دیده نمی‌شوند. به‌خاطر استقبال کم اقشار مختلف جامعه از کتاب، کتابداری کمتر شناخته شده است.»

امروزه اینترنت که دنیای اطلاعات است، در دسترس همگان قرار دارد و هر کس می‌تواند خود جویای مطالب باشد، ولی کتابدار به‌ عنوان واسطه باید به این افراد کمک کند، زیرا بعضی مطالب از صحت و اعتبار کافی برخوردار نیستند و تنها کتابدار می‌تواند این مشکل را برطرف سازد. همگام با افزایش میزان اطلاعات، چالش‌های تهیه اطلاعات نیز برای افراد نیازمند اطلاعات افزایش ‌یافته است. در این میان هیچ گروهی بیشتر از کتابداران که در طول قرن‌های متمادی برای گردآوری، سازماندهی و اشاعه دانش ثبت شده، تلاش کرده‌اند از این مسئله آگاه نیستند. کتابداری در کانون یک تغییر عظیم قرار دارد. این تغییر برای بسیاری از افراد یک مورد تکان‌دهنده است، تا حدودی به این دلیل که تغییر سریع، جنبه‌ای نبوده است که کتابداری عموماً به آن پرداخته باشد، این تغییر علمی برای سال‌های متمادی ثبات داشته است.

تا اواخر قرن نوزدهم هر تغییری که رخ ‌داده آرام و تکاملی بوده است نه دگرگون‌کننده و نقش کتابداران برای بیش از صدسال نسبتاً ثابت باقی ‌مانده است. این بدین معنا نیست که این زمینه علمی ایستا بوده است، بلکه مطالباتی که از آن بوده و انتظارات استفاده‌کنندگان از کتابخانه نسبتاً ثابت بوده است. اگر تغییراتی هم رخ‌ داده است، افزایش منظمی داشته‌اند. کتابداران چه در شکل آکادمیک و چه تجربی، گرداننده کتابخانه‌ها هستند که بدون آنها بزرگ‌ترین کتابخانه‌ها با گسترده‌ترین امکانات دیجیتالی، جز انباری از واژه‌های متراکم در فضا چیزی نخواهد بود.

رسول ‌هاشمی، کارشناس ارشد کتابداری می‌گوید: «از نظر تاریخی، کتابدار و موجودیت فیزیکی کتابخانه به طور نزدیکی به‌هم ‌پیوسته شده‌اند. فرد معمولاً درباره کتابداران بدون درنظر گرفتن کتابخانه‌ای که آنها کارهایش را در آنجا انجام می‌دهند، فکر نمی‌کنند. آیا کتابداران بدون کتابخانه وجود خواهند داشت؟ آیا دنیای جدید انتقال اطلاعات می‌تواند بدون چنین موجودیت فیزیکی تحقق پیدا کند، آیا کتابداران نیز از بین خواهند رفت؟ هیچ شواهدی مبنی بر اینکه کتابخانه‌ها در حال ازبین‌رفتن هستند یا در آینده نزدیک از بین خواهند رفت وجود ندارد. با این ‌حال به ‌احتمال زیاد تعداد قابل‌توجهی از کتابداران در بیرون از ساختمان کتابخانه سنتی کار خواهند کرد. کتابدار فردا ممکن است کاملاً متفاوت باشد. کتابخانه ممکن است مکانی ساکت برای تفکر و مطالعه باشد، اما مکانی ساکن نیست، بلکه پویا است و کسانی که کتابداری را بر می‌گزینند به تطبیق‌پذیری، صبر، توانایی مقاومت در برابر مجهولات و پیگیری برای آموختن دانش‌های جدید، نیاز خواهند داشت.»

کتابخانه، دانشگاه مردم

کتابخانه را زمانی دانشگاه مردم می‌خوانیم که درهایش به روی مردم گشوده باشد و به خدمت مردم در آید. کتابدار به منزله گشاینده و باز نگهدارنده این درهاست. در این راه به‌ظاهر ساده، مصائب و دشواری زیاد است. امکانات همیشه کم است و کار طاقت‌فرسا و پر از مسئولیت؛ بنابراین کتابدار باید از خصوصیات ویژه‌ای برخوردار باشد تا بتواند راه را با موفقیت به پایان ببرد. داشتن مهارت‌های تخصصی و علمی کتابدار، شرط لازم است؛ ولی کافی نیست، بلکه مقدم بر آن باید از خصوصیات والای انسانی و اخلاقی برخوردار بود.

عشق و احترام به مردم اساس کار است و بر این ‌اساس اعتقاد و ایمان به کار به‌وجود می‌آید. الگوی دیگری وجود ندارد. همه چیز باید در این قالب قرار گیرد و الا رنگ و بوی متظاهرانه و تصنعی به خود می‌گیرد و هر چه این رنگ ‌و رو را گرفت، محکوم به فناست. باید قادر بود با فروتنی و بدون چشمداشت به مردم عشق ورزید اگر نه بهتر است رنج کتابدار شدن را متحمل نشویم چرا که به نظر کاری بس یکنواخت و خسته‌کننده خواهد آمد. در هر شرایطی برای خدمت به مردم باید مشتاق، مبتکر، دقیق و با پشتکار بود. در برخورد با مردم تنها خوش‌رویی، صبوری و دلسوزی است که ممکن است راه به جایی برد. با داشتن این خصوصیات کتابدار می‌تواند در هر شرایطی حتی از میان چهاردیواری محقری در یک روستای دورافتاده، فضل و معرفت را به درون جامعه‌اش ببرد؛ چرا که رسالت کتابدار و دلیل وجود کتابخانه‌ها مثل هر نهاد فرهنگی دیگر کمک به اعتلای فرهنگ و دانش جامعه است. کتابخانه دانشگاهی است که بدون معلم و کلاس به مردم می‌آموزد. کتابداری دانشی است که به جمع‌آوری، سازماندهی و حفظ و نگهداری و توزیع دانش مدون می‌پردازد. وقتی که امروز جامعه‌ای از هر طبقه و صنفی نیاز به کتاب و کتابخانه دارند و وقتی در جوامع پیشرفته تا آنجا که برای نابینایان کتاب به‌صورت نوار ضبط شده در کتابخانه‌ها نگهداری می‌شود در این صورت اهمیت و نقش علم کتابداری بهتر شناخته می‌شود. اگر کتابداران متخصص و متعهد به ارزش‌ها، اختیار عمل داشته باشند. بخش اعظمی از نیازهای مراجعه‌کنندگان برطرف خواهد شد و میزان اعتماد آنان به کتابخانه افزایش خواهد یافت. در چنین شرایطی علاوه ‌بر اینکه در شهرهای مختلف شاهد کتابخانه‌های مشابه در موارد نخواهیم بود، بر غنای فرهنگی جامعه و فرهنگ عمومی افزوده خواهد شد و دانش و تحقیق، اعتباری شایسته خواهد یافت.

بدون شک میزان رضایت شغلی کتابدار تأثیر بسیار زیادی بر کیفیت خدمات ارائه شده کتابخانه دارد.