سنت آزمایش(1) (پرسش و پاسخ)

کد خبر: ۲۹۸۹۸۷

تاریخ: ۱۴ آبان ۱۴۰۳ - ۱۹:۵۹

پرسش:

آیا خدای متعال بندگان و مخلوقات خود را نمی‌شناسد که می‌خواهد آنها را مورد آزمایش قرار دهد؟ اگر می‌شناسد، پس فلسفه این آزمایش برای چیست؟

پاسخ:

آزمایش، سنت تغییرناپذیر الهی

1- مفهوم سنت الهی

آنچه را در اصطلاح فلسفه «نظام جهان» و «قانون علل و اسباب» می‌خوانند، در زبان دین «سنت الهی» نامیده می‌شود. خداوند در چند جای قرآن کریم فرموده که «هرگز در سنت خدا تغییری نخواهی یافت. یعنی کار خدا در نظام هستی، شیوه مخصوص و فرمول ثابتی دارد و تغییر و تحول‌پذیر نیست. برای نمونه در سوره فاطر آیه 43 آمده است: «هرگز در سنت خدا تبدیلی نمی‌یابی و هرگز در سنت خدا تحولی نمی‌یابی.» به طور کلی قرآن کریم قانونی بودن و سنت داشتن نظام آفرینش را گوشزد می‌کند، بلکه در مواردی حتی برخی از موارد خاص سنت‌ها را نیز برمی‌شمارد. برای مثال در مورد نیک‌بختی یا بدبختی جوامع بشری می‌فرماید:  خداوند وضع هیچ ملتی را دگرگون نمی‌کند تا آنکه خودشان تغییری در نفس خود ایجاد کنند.(رعد-11)

این آیه شریفه، رمز پیشرفت یا انحطاط ملت‌ها را بیان می‌کند. هیچ مردمی از بدبختی به خوشبختی نمی‌رسند، مگر اینکه عوامل بدبختی را از خود دور سازند و برعکس خدا یک ملت را بدبخت نمی‌کند، مگر آنکه خودشان زمینه بدبختی را برای خویش فراهم آورند. بنابراین ما برای پیشرفت و تکامل فردی و اجتماعی و در امان ماندن از آثار منفی عملکرد بد خود و جامعه ناچاریم این سنت‌های لایتغیر را بشناسیم و به لوازم و آثار آن توجه و التزام عملی داشته باشیم.

2- سنت فراگیر آزمایش الهی

سنت آزمایش یکی از مهم‌ترین سنت‌های الهی است که تمامی جنبه‌های زندگی فردی و اجتماعی انسان را فرا گرفته و در سراسر زندگی خود را نشان می‌دهد و در آموزه‌های وحیانی به آن تصریح شده است. امام صادق(ع) می‌فرماید: «ما من قبض و لابسط الا و لله فیه المن و الابتلاء» هیچ تنگی و گشایشی صورت نمی‌گیرد، مگر آنکه خداوند در آن بخشش و آزمایشی در نظر دارد.(میزان‌الحکمه، محمدی ری‌شهری(ره)، ج 2، ح 1885) از این حدیث شریف نکات اساسی زیر را می‌توان برداشت کرد: 1-آزمایش الهی به عنوان یک سنت در زندگی انسان‌ها وجود دارد 2- گستردگی این آزمایش الهی، همه فعالیت‌ها، سختی‌ها و خوشی‌های انسان را شامل می‌شود. 3- آزمایش و ابتلا، مایه منت و بخشش الهی نسبت به انسان‌ها می‌باشد. امام علی(ع) هم می‌فرماید: «ای مردم! خداوند شما را پناه داده است که بر شما ستم روا ندارد، ولی پناهتان نداده است که آزمایشتان نکند.(همان، ج 2، ح 1884)

بنابراین هیچ‌گاه نباید گفت: بارالها! از فتنه و آزمایش، به تو پناه می‌برم، زیرا همه انسان‌ها مورد آزمایش الهی قرار می‌گیرند. پس باید چنین دعا کرد: بارالها! ما از آزمایش‌های گمراه‌کننده به تو پناه می‌بریم.»(نهج‌البلاغه- حکمت 93)

3- سنت آزمایش در قرآن

خداوند در قرآن کریم این سنت لایتغیر و گسترده خود را در آیات متعددی تصریح فرموده که تذکر آنها می‌تواند موجبات غفلت‌زدایی از فلسفه حیات و زندگی انسان را فراهم آورد.

1- «آن کس (خدایی) که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام‌یک از شما بهتر عمل می‌کنید، و او عزیز و بخشنده است.»(ملک- 2)

2- به یقین همه شما را می‌آزماییم تا آشکار شود از میان شما، مجاهدان واقعی و صابران کیانند.»(محمد- 31)

3- «و آنها را در زمین به صورت گروه‌هایی، پراکنده ساختیم. گروهی از آنها صالح و گروهی ناصالحند و آنها را با نیکی‌ها و بدی‌ها آزمودیم، شاید بازگردند.» (اعراف- 168)

4- «و شما را با بدی‌ها و خوبی‌ها آزمایش می‌کنیم و سرانجام به سوی ما بازگردانده می‌شوید.»(انبیا- 35)

از این دو آیه اخیر استفاده می‌شود که خدای متعال، به وسیله حسنات و سیئات، خیر و شر، و خوبی‌ها و بدی‌ها، انسان‌ها را آزمایش می‌کند و این آزمایش همه انسان‌ها حتی پیامبران و اولیای الهی را دربر می‌گیرد.

5- «آیا مردم گمان کردند، همین که بگویند: ایمان آوردیم، به حال خود رها می‌شوند و آزمایش نخواهند شد؟» (عنکبوت- 2)

(ادامه دارد)