کتاب و کتابخوانی مسیری روشن به ‌سوی افق آینده- بخش پایانی

تغذیه روح جامعه با ترویج فرهنگ مطالعه

کد خبر: ۲۹۸۸۳۸

تاریخ: ۱۲ آبان ۱۴۰۳ - ۱۹:۴۸

امیرحسین بسطامی

وقتی عادت به کتاب‌ خواندن دارید، مغز سریع‌تر آرام می‌شود چون می‌تواند موقتاً خود را به دنیای دیگری منتقل کند. یک کتاب خوب می‌تواند اضطراب روزانه را از بین ببرد، شما را به‌ جای شخصیت‌ها قرار دهد و ذهن را روی کلماتی که می‌خوانید، متمرکز کند. اگر به دنبال راهی آسان برای آرامش هستید، سعی کنید دلایل مطالعه ‌کردن را در باورتان افزایش دهید.

یکی از فواید کتابخوانی این است که به ما امکان می‌دهد تا احساسات بیشتری را تجربه کنیم. خواندن فعالیت شیار مرکزی مغز را افزایش می‌دهد و مهارت‌های حرکتی را کنترل می‌کند. اگر در سطری از یک کتاب بخوانید که در آن شخصیتی در مسیری قدم می‌زند، فعالیت نورون‌های این ناحیه باعث می‌شود احساس کنید که خودتان این پیاده‌روی را تجربه می‌کنید. مطالعه درواقع شما را از طریق زیست‌شناسی مغز به ‌جای دیگران قرار می‌دهد. خوانندگان کتاب داستان‌های ادبی نسبت به کسانی که عمدتاً کتاب‌های غیرداستانی می‌خوانند، توانایی بیشتری در همدلی با احساسات و افکار دیگران دارند و موقعیت‌ها را راحت‌تر و با توجه ‌به دیدگاه‌های مختلف ببینند. کتاب‌ها به شما این امکان را می‌دهند که واقعیت‌های خارج از زندگی خود را تجربه کنید. آنها با قرار دادن شما در جایگاه راوی، می‌آموزند که با دیگران ارتباط برقرار کنید. به این تکنیک ساده، همدلی می‌گویند که از علائم سلامت روان محسوب می‌شود.

بهبود مهارت‌های ارتباطی

یکی از فواید کتاب ‌خواندن این است که خواندن یکی از بهترین منابع یادگیری مستمر، جمع‌آوری دانش و به ‌اشتراک‌گذاری ایده‌ها است. کتاب‌ها و مقالات به شما این توانایی را می‌دهند که در سراسر جهان پرسه بزنید، به گذشته سفر کنید، آینده را ببینید و دید عمیق‌تری از ایده‌ها، مفاهیم، اعمال، احساسات و رویدادها پیدا کنید. مطالعه می‌تواند ذهن شما را به سمت انتخاب‌های جدید باز کند که شاید قبلاً درباره آنها نمی‌دانستید یا به آن فکر نمی‌کردید و همه اینها می‌تواند به بهبود مهارت‌های ارتباطی منجر شود. اولین قانون ارتباط مؤثر این است که مخاطب خود را بشناسید. خواندن در مورد دیگران می‌تواند به شما در درک بهتر آنها کمک کند. وقتی در مورد چیزی می‌خوانید، همان مناطق عصبی مغز تحریک می‌شود که اگر آن را تجربه ‌کنی، تحریک خواهد شد.

روح‌الله عیاری، کارشناس رسانه به گزارشگر کیهان می‌گوید: «یکی از عللی که می‌گوید: چرا باید کتاب بخوانیم؟ این است که برخلاف تماشای تلویزیون یا گوش ‌دادن به رادیو، خواندن به مغز زمان بیشتری برای توقف، فکر کردن، پردازش و تصور اشکال روایی می‌دهد؛ بنابراین مطالعه می‌تواند به شما کمک کند که خود را به جای دیگران قرار دهید، به درون آنها بروید و دنیایشان را تجربه کنید. هرچه بیشتر کسی را درک کنید، بیشتر می‌توانید ارتباطات خود را مطابق با نیاز او تنظیم کنید. درواقع، هرچه بیشتر مطالعه کنید، مغز بیشتر قادر به پیوند علت و معلول است. توانایی برقراری ارتباط علت و معلولی جزء اصلی هر استدلال، فروش، مذاکره یا داستان است. به‌این‌ترتیب، یک مقاله یا کتاب که به‌خوبی نوشته شده باشد، به‌گونه‌ای ساختار می‌یابد که به برقراری ارتباط مؤثر با دیگران کمک می‌کند.»

یادگیری واژگان بیشتر

آیا تابه‌حال کتابی خوانده‌اید که در آن به کلمه‌ای ناآشنا برخورد کرده باشید؟ کتاب‌ها این قدرت را دارند که با معرفی کلمات جدید، دایره لغات شما را بهبود بخشند. یکی از دلایل کتابخوانی این است که هرچه بیشتر مطالعه کنید، دایره لغات شما بیشتر می‌شود و توانایی شما در برقراری ارتباط مؤثر افزایش می‌یابد. خواندن کتاب، بهترین راه برای رشد واژگان کودک است، چون کتاب‌ها گنجینه‌ای از دانش با زبانی منحصربه‌فرد هستند که دنیای اطراف را توصیف می‌کنند. کتاب‌ها حاوی کلماتی هستند که ممکن است در مکالمات روزمره با آنها مواجه نشوید.

علیرضا بهرامی دارای دو فرزند پسر و مشاور املاک در شرق تهران نیرو هوائی است، می‌گوید: «از کودکی فرزندانم را به مطالعه عادت داده‌ام. ورزش را هم در کنار کتابخوانی قرار داده‌ام. اوقات فراغتشان را با کتاب پر می‌کنند و از تلفن همراه دورشان کرده‌ام.»

چرا مطالعه باعث باهوش‌تر شدن می‌شود؟

تئوری ذهن شما را تقویت می‌کند.

همدلی شما را بیشتر می‌کند.

به کمک تخیل، قدرت یادگیری را افزایش می‌دهد و حافظه را تقویت می‌کند.

فرآیندهای حسی و قدرت تصمیم‌گیری را بهبود می‌دهد.

شعر باعث دیدن بهتر بازتابی از خود می‌شود.

با کتاب‌ خواندن همان اتفاقی می‌افتد که هنگام گوش ‌دادن به موسیقی رخ می‌دهد.

رمان به بعضی فعالیت‌های ذهن‌پروری کمک می‌کند.

مهارت صحبت ‌کردن و دامنه لغات را تقویت می‌کند.

سرعت پیر شدن مغز را کم می‌کند.

سعیده عسکری، معاون دبیرستان قزوینی در شرق تهران به گزارشگر کیهان می‌گوید: «هر ساله به مناسبت هفته کتاب از طرف اداره (آموزش‌وپرورش منطقه 13) مسابقه کتابخوانی برگزار می‌شود. یک کتاب معرفی می‌شود، دانش‌آموزان آن را می‌خرند و امتحان می‌دهند و به نفرات برتر جایزه تعلق می‌گیرد. در مدرسه کتابخانه داریم و به هر کس که کتاب بخواهد، امانت داده می‌شود. متاسفانه بچه‌ها بیشتر به تلفن‌ همراه علاقه دارند تا کتاب، آنها کمتر به مطالعه کتاب‌های غیر درسی می‌پردازند!»

کتاب‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند داستانی و غیرداستانی:

کتاب‌های داستانی: بر اساس تحقیقات دانشگاه تورنتو، گروهی که داستان کوتاه مطالعه کرده بودند، نسبت به گروه دیگر فکر بازتری داشتند. درواقع کتاب‌های داستانی به افراد کمک می‌کنند تا علم و مهارت‌هایی که یاد گرفته‌اند را به چالش بکشند. این کار در نهایت باعث تصمیم‌گیری‌های بهتر و مؤثر خواهد شد.

کتاب‌های غیرداستانی: کتاب‌های زندگینامه، علمی، خودیاری و روانشناسی همگی در این دسته قرار می‌گیرند. این کتاب‌ها می‌توانند مهارت‌ها و نکات بسیار مهمی را برای زندگی به شما آموزش دهند. مثلاً کتاب اثر مرکب از جمله همین کتاب‌ها است.  بهترین نوع مطالعه: برای اینکه بتوانید هم از فواید کتابخوانی بهره‌مند شوید و هم بیشترین بهره را از آنچه می‌خوانید ببرید پیشنهاد ما این است که هم مطالعه داستانی داشته باشید و هم غیرداستانی. البته به یاد داشته باشید برای شروع کتابخوانی باید کتاب‌هایی را انتخاب کنید که مطالعه آنها برای شما دشوار نباشد. کتاب‌ خواندن هم مانند هر عادت دیگری، نیاز به تمرین دارد. پس برای شروع ‌کردن حتماً از کتاب‌هایی مانند رمان کیمیاگر یا کتاب‌های غیرداستانی مانند کار عمیق استفاده کنید. این کتاب‌ها به دلیل نثر ساده و مطالب قابل‌فهم موجود در آنها شما را در شروع مسیر عادت به مطالعه دچار مشکل نخواهند کرد.

قاسم رجب، کلانتر 30ساله و کارشناس ارشد مهندس شیمی و اهل دزفول از توابع خوزستان درین زمینه به ما می‌گوید: «آدم‌ها برای عادت به کتابخوانی راه‌های مختلف دارند. بعضی‌ها می‌گویند: ما تا کتاب را باز می‌کنیم خوابمان می‌برد. می‌گوید: اگر شما یک کتابی خواندید که باعث عادت به مطالعه شد این مفید است، چون همه که عادت ندارند. اگر کتاب خنثی باعث عادت شما به کتابخوانی بشود این مفید می‌شود، برای اینکه شما را عادت می‌دهد. تا کجا مفید است؟ تا جایی که شـما عادت کنی بروی سـراغ کتاب خوب؛ اما اگر نه، شما عادت به مطالعه داری اما کتاب خنثی می‌خوانی که هیچ فایده‌ای برایت ندارد، این چون وقت شما را تلف کرده، ملحق می‌شود به کتب مضر؛ بنابراین، این یک نوع تقسیم‌بندی است: مفید، مضر، خنثی. خنثی به شرایطی به مفید ملحق می‌شود، در شرایطی به مضر ملحق می‌شود. متاسفانه من زیاد اهل کتاب نیستم و فقط کتاب‌های دانشگاهیم را به خوبی مطالع کردم و رمان نمی‌خوانم!»

کتاب در منظر رهبری

رهبر معظم انقلاب نگاه ویژه‌ای به کتاب و مطالعه دارد. سال‌ها قبل فرمودند کتاب باید وارد زندگی مردم شود. در اهمیت کتاب همین بس که ایشان هر ساله از نمایشگاه بین‌المللی کتاب که در اردیبهشت‌ماه برگزار می‌شود، بازدید دارند. ایشان از همان سال‌های اول، یعنی سال 1366 که نمایشگاه افتتاح شد، روی چند نکته تأکید داشتند. یکی نمایشگاه دائمی باشد. ایشان فرمودند: باید نمایشگاه دائمی برگزار بشود، حتی در بخش بین‌الملل. فرموده‌اند: معنی ندارد دانشجو و استاد یک سال صبر کند تا کتاب‌های خوبی که در دنیا و علوم مختلف منتشر می‌شود به دستش برسد. شما یک نمایشگاه دائمی بین‌المللی بگذارید که دائم این کتاب‌ها بیاید و اهل علم بتوانند از آن استفاده کنند. دوم اینکه در مراکز استان‌ها نمایشگاه دائمی کتاب برگزار بشود.  البته در دوره‌هایی نمایشگاه‌های استانی بوده، اما افق فکر ایشان را ببینید. ما الان استانی داریم که کل استان دو کتاب‌فروشی قابل ‌توجه دارد. اصلاً دسترسی به کتاب ممکن نیست. حضرت آقا حرفشان این بوده حداقل در مراکز استان نمایشگاه دائمی کتاب برقرار باشد. ایشان از نمایشگاه کتاب همیشه حمایت کرده‌اند و فرموده‌اند: نمایشگاه کار خوبی است، اما آن دو انتظارشان هنوز برآورده نشده است، یعنی نه نمایشگاه دائمی بین‌المللی کتاب در علومی که ما همواره با کتاب‌های روز جهان خصوصاً که به آن نیاز داریم، اسـتاد و دانشجو و طلبه و محقق دسترسی داشته باشد و هم مردم کل کشور اما همین حدی که شده آقا بالاخره تجلیل کردند، تأیید کردند.  همین سال گذشته هم به گرانی کتاب، هم به نامرغوب بودن کاغذ داخلی تصریح کردند، اما خود نمایشگاه را در بعضی از پیام‌ها و بیانات می‌فرمایند: این یکی از آرزوهای ما بود. یعنی معلوم است که توصیه‌هایی که کرده بودند، خود وزرای ارشاد اسبق هم تأکید کردند که ایشان نمایشگاه کتاب را پیگیری می‌کردند، اما بارها فرمودند: نسبت به وضع نشر و وضع کتاب و وضع نمایشگاه تا نقطه مطلوب فاصله بسیار است. چیزی که حضرت آقا دنبالش هستند، چیست؟ محتوای خوب، شمارگان بالا، دسترسی وسیع. مطلوب این است که ما در تمام مناطق کشور دسترسی عادلانه داشته باشیم. اگر شمارگان بالا برود قیمت کتاب تعدیل می‌شود. به‌ صورت خاص‌ رهبر‌ انقلاب ‌در‌ این‌ سال‌ها‌ چه‌ مطالباتی ‌در ‌حوزه ‌کتاب ‌و‌ کتابخوانی داشته‌اند؟ آقا به موارد متعددی اشاره داشته‌اند از جمله اینکه مواد اولیه و کاغذ باید کیفیت خوب داشته باشد. باید به محتوا و نویسنده خوب کمک بشود. خود ایشان فرموده‌اند: یک دلیل اینکه من نمایشگاه می‌آیم برای تبلیغ کتاب است. به صداوسیما هم برای تبلیغ و ترویج کتاب توصیه کرده‌اند. حالا صداوسیما ترویج را شروع کرده، ولی یک نوعش اسـت. ترویج کتاب فقط یک نوع نیست که یکی بیاید بگوید این کتاب را بخوانید. انواع و اقسام دارد.  بحث دیگر هم حمایت حقوقی از نویسنده و مترجم و ناشر است و آقا به این تصریح دارند. الان ناشرها و نویسنده‌ها از قاچاق کتاب می‌ترسند. کتاب با کیفیت چاپ می‌کنند، تعدادی قاچاقچی می‌آیند و چاپ می‌کنند و بعد هم در بعضی فروشگاه‌های مجازی با یک‌دوم قیمت اصلی به فروش می‌رسد.  آقا می‌فرمایند: از ناشران قانونی، حمایت حقوقی بشود. چرا کتاب الکترونیک در کشور ما رشد نمی‌کند؟ برای اینکه ناشر می‌گوید: من هزینه کنم کتاب الکترونیکی را چاپ کنم فردا یک نفر می‌آید، قفلش را می‌شکند و تکثیر می‌کند.

سخن آخر

سرانه مطالعه در ایران چیزی درحدود ۱۷ دقیقه در روز است. این آمار البته شامل مطالعه کتاب‌های درسی هم می‌شود. شاید این عدد در نگاه اول خیلی هم کم به نظر نیاید، اما وقتی آن را با سرانه مطالعه در کشورهایی مانند هند، تایلند و چین مقایسه می‌کنیم، بیشتر متوجه وضعیت نامطلوب مطالعه در کشور خود می‌شویم. برای مثال هندی‌ها در هفته بیش از ۱۰ ساعت کتاب می‌خوانند. این یعنی میزان مطالعه روزانه آنها بیشتر از یک ساعت و نیم در روز است. چینی‌ها و تایلندی‌ها هم در هفته تقریباً ۸ تا ۹ ساعت مطالعه دارند؛ اما به نظر شما دلیل مطالعه پایین ایرانیان چیست؟ پاسخ ساده است؛ عدم آشنایی با مهارت‌های مطالعه! متأسفانه در مدارس و دانشگاه‌ها هیچ‌کس به ما نحوه صحیح مطالعه‌ کردن را آموزش نمی‌دهد. همین موضوع هم باعث شده کتاب‌ خواندن به عملی خسته‌کننده برای ما تبدیل شود. پیشنهاد ما این است که با یادگیری مهارت‌های مطالعه، میزان مطالعه هفتگی خود را افزایش دهید. کتاب برای شروع کتابخوانی همیشه در دسترس است. آنچه باید روی دهد در درون ماست. هر زمان به این نتیجه برسیم که جای خالی مطالعه و کتاب در زندگی‌مان احساس می‌شود تا دلمان بخواهد کتاب برای شروع کتابخوانی وجود دارد. کتابخوانی شکل و شمایل زندگی ما را به شکلی تحت‌تأثیر قرار داده که با گذشت زمان اندکی تأثیرات آن را در زندگی خود احساس می‌کنیم. هنوز دیر نشده است، کتابی انتخاب کرده و غرق در دنیای ناشناخته‌ها شوید. امیدواریم مردم از تلفن همراه دوری کنند و وقت خود را بیشتر صرف مطالعه کتاب کنند که گفته‌اند: مطالعه، غذای روح بشر است.