شرحی از ماجرای غم‌انگیز ویرانی و اشغال 418 روستای فلسطین- ۲۴

جنایات صهیونیست‌ها علیه نورس و أبو زريق

کد خبر: ۲۹۶۴۷۶

تاریخ: ۰۸ مهر ۱۴۰۳ - ۲۲:۲۷

ولید الخالدی

ترجمه امیرحسین بابالار

نورس

موقعيت:

PGR: 184215

فاصله تا جنين: 9 كيلومتر

متوسط ارتفاع: 150 متر

تملك و کاربری زمين‌های روستا در سال 45 / 1944 (هكتار):

مالكيت               کاربری

عرب: 7/624        زراعی: 2/318

يهودي: 0 درصد از كل: 51 درصد

مشاع: 9/0 عمارت ساختماني: 6/3

مجموع: 6/625

جمعيت:

سال 1931: 429 نفر

سال 45 / 1944: 570 نفر

تعداد خانه‌ها (سال 1931): 106 باب

نورس پيش از 1948

روستا بر دو طرف مسیلی باریک و در پایین قلّۀ کوه پرشیب المزار واقع شده بود. راه آهن حيفا - سمخ که نهایتاً به راه‌‌آهن حجاز وصل می‌شد از شمال‌شرقی روستا عبور می‌کرد. نورس به واسطۀ یک مسیر خاکی (مالرو) به روستای المزار‌، در بالای کوه و با جاده‌ای دیگر به روستای زرعين مرتبط می‌شد. منابع صلیبی از این روستا با نام نوریث یاد کرده‌اند.

در مناطق پیرامونی نورس، سپاهیان مملوکی مصر در نبرد سرنوشت‌ساز عين جالوت (درسال 1260) بر لشکر مغول‌‌ها غلبه کردند.

در سال 1596، نورس روستایی بود در ناحیۀ جنين (استان لجّون) و 88 نفر جمعیت داشت. مالیات روستا براساس میزان محصولات آن شامل گندم، جو و زیتون و تعداد بزها و کندوهای عسل روستائیان پرداخت می‌شد.

[Hut. and Abd.:161]

باکینگهام، گردشگر بریتانیایی در اوایل قرن نوزدهم آورده است که روستای نورس را درختان زیتون فراگرفته بود. [Buckingham 1821:495]

در اواخر قرن نوزدهم، نورس به عنوان روستایی کوچک که بر زمینی صخره‌ای و در حدود 185 متر بالاتر از یک درّه احداث شده بود توصیف می‌شد.

[SWP (1881) II:86]

طرح روستای جدید مستطیلی‌شکل بود، و بر محوری شمال شرقی ـ جنوب‌غربی قرار داشت. اغلب خانه‌های روستا از گل و سیمان ساخته می‌شدند. احداث خانه‌ها در امتداد جادهای که رو به غرب، نورس را به زرعين متصل می‌کرد انجام می‌شد.

ساکنین نورس مسلمان بودند. در روستا یک مسجد و بازارچۀ کوچکی وجود داشت که در مرکز روستا مستقر بود. همچنين يك مدرسۀ ابتدايي كه در سال 1888 به دست عثماني‌ها احداث شده بود در روستا فعاليت مي‌كرد. در شمال روستا چشمه‌هاي متعددي از دل زمين مي‌جوشيد، كه مهم‌ترين آنها چشمۀ عين جالوت (يا جلود) بود كه خود از بزرگ‌ترين چشمه‌هاي فلسطين محسوب مي‌شد. آب حاصل از چشمۀ مزبور براي مصارف خانگي و آبياري باغ‌هاي روستا مورد استفاده قرار مي‌گرفت. در سال 45/1944 جمعاً 4/0 هكتار از اراضي روستا به توليد مركبات و موز و 5/293 هكتار از آنها هم به كشت غلات و حبوبات اختصاص مي‌يافت؛ 3/24 هكتار نيز آبياري شده و يا براي احداث باغاتی كه 4 هكتار از آنها باغ زيتون بود مورد بهره‌برداري قرار مي‌گرفت. هنوز هيچ مطالعه‌اي بر روي آثار باستاني موجود در محوطۀ روستا، از جمله يك تابوت سنگي، صورت نگرفته است.

اشغال روستا و اخراج ساکنین آن

درست قبل از اشغال نورس در روز 18 مارس 1948، يكی از فرماندهان ارتش آزادي‌بخش عرب به ستاد فرماندهي تلگراف زد كه «امروز نبرد نورس با مداخلۀ ارتش بريتانيا پايان يافت.»

براساس گزارش‌ها، نيروهاي ارتش آزاديبخش عرب كنترل نواحي پيراموني روستا و تپه‌هاي شمالي آن را در دست داشتند. حملات‌ هاگانا براي «از ميان برداشتن روستاهاي نورس و زرعين» كه كنترل جادۀ بيسان ـ حيفا در اختيار آنها بود در روزهاي بعدي تداوم یافت. بسياري از سربازان ‌هاگانا در جریان اين یورش‌ها كشته شدند. نيويورك تايمز تأييد كرده است كه عده‌اي از مهاجمين ‌هاگانا در روز 19 مارس به روستا رسيده و براثر مقاومت مدافعين عرب از آنجا رانده شدند. قواي بزرگ‌تري از ارتش‌ هاگانا در ساعات بعدي همان روز به روستا رسيدند و پنج نفر ديگر از سربازانشان را از دست دادند. براساس اظهارات پليس بريتانيا، سربازان بريتانيايي در يورشي پرشتاب وارد صحنه شدند و با شليك توپ نيروهاي عرب را هدف قرار دادند و «يهوديان را ترغيب كردند که به آبادی‌های یهودنشین بازگردند.» [NYT:21/3/48; Q:33]

مجدداً در ميانۀ روزهاي 29 و 30 مه 1948 به روستا حمله شد و براساس گزارش بني موريس مورخ اسرائيلي ساكنين آن اخراج شدند. در كتاب تاريخ جنگ استقلال آمده است كه يگان مسئول تهاجم يادشده، گردان چهارم تيپ گولاني، پيشتر در تصرّف درّۀ بيسان در شمال شرق مشاركت داشت و خود را براي كمك به اشغال جنين آماده مي‌كرد. موريس متذكر مي‌شود كه بيش از يك ماه جلوتر، در روز 19 آوريل، ستاد فرماندهي پالماچ دستوراتی براي «تخريب تأسيسات دشمن» در اين روستا و دو روستاي ديگر صادر کرده بود. معلوم نيست كه آيا دستورات صادره در همان زمان به اجرا درآمدند يا نه؟ خبرنگار نيويورك تايمز گفته است كه دو ستون اسرائيلي براي تسخير نورس و روستاي المزار در مجاورت آن «در برابر مقاومتي شديد و قدرتمندانه» به طرف «ناحيۀ مثلث» حركت كردند. در حدود شش هفته بعد، آسوشيتدپرس گزارش کرد كه واحدهايي از ارتش عراق و پارتیزان‌هاي فلسطيني تلاش كردند قواي اسرائيلي را از نورس و روستاهاي مجاور آن بيرون كنند. براساس گزارش آسوشيتدپرس، «سربازان عرب كه با خودروهاي زرهي، توپ و خمپاره انداز پشتيباني مي‌شدند، براي بيرون راندن سربازان اسرائيلي» از روستا «در عرض دشتي پهناور در شمال جنين حمله‌ور شدند.» سرانجام برخي از روستاها در دستان اعراب باقي ماند، گرچه چگونگی اشغال مجدد نورس معلوم نيست. [M:xv, 159; NYT:31/5/48, 12/7/48; T:179-80]

آبادي‌هاي اسرائيلي در زمين‌هاي روستا

در سال 1950 آبادي نوريت (183216) بر روي زمين‌هاي روستا در شمال غرب محوطۀ آن احداث شد. [P:128, 218, 272]

روستا در حال حاضر

محوطۀ روستا با انبوه درختان كاج و بلوط و قلوه‌سنگ‌های پراكنده پوشانده شده است. بخشي از زمين‌هاي پيراموني محصور شده و به عنوان چراگاه مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد، در حالي كه در بخش ديگر اراضي، كشاورزي انجام مي‌شود. كاكتوس‌ها و درختان زيتون و انجير در نزديكي محوطه به چشم مي‌خورند.

أبو زريق

موقعيت:

PGR: 162226

فاصله تا حيفا: 24 كيلومتر

متوسط ارتفاع: 100 متر

مالكيت              کاربری

عرب: 1/440        زراعی: 5/437

يهودي: 0 درصد از كل: 67 درصد

مشاع: 2/209

عمارت ساختماني: سندی در دست نیست

مجموع: 3/649

جمعيت:

سال 1931: سندی در دست نیست

سال 45 / 1944: 550 نفر

تعداد خانه‌ها (سال 1931): سندی در دست نیست

أبو زريق پيش از 1948

روستا در تپه‌ ماهوره‌اي شمالي منطقه‌اي به نام بلاد الروحاء («سرزمین خوشبو»)، قرار داشت كه به دشت مرج إبن عامر مشرف بود. برخي از خانه‌هاي روستا هم بر روي تپه‌اي كوچك در مجاورت جادۀ حيفاـ جنين ساخته شده بودند. نام آن به احتمال زياد مرتبط با باديه‌نشينان أبوزريق بودكه در آنجا اسكان داشتند. مردم أبو زريق مسلمان بودند. خانه‌هاي آنها با فاصله از يكديگر و به صورت پراكنده از سنگ و گل و سيمان ساخته می‌شد؛ سقف خانه‌ها از بتن و در بعضي از موارد از گل و كاه و چوب ساخته مي‌شد. روستا داراي يك مسجد و يك مدرسۀ ابتدايي پسرانه بود و آب مصرفي آن از چند منبع از جمله مسيل أبو زريق‌، يك چشمه و يك چاه تأمين مي‌شد.

اقتصاد روستا مبتني بر كشاورزي و دامداری بود. غلات محصول عمدۀ روستا محسوب می‌شد، هرچند سبزيجات هم به روش آبياري دستي توليد مي‌شد. در سال زراعي 43/1942 ده هكتار از اراضي روستا زیر کشت درختان زيتون رفته بود. از درختان ميوه هم نگهداري مي‌شد و در 1/0 هكتار از زمين‌ها هم درخت پرتقال كاشته شده بود. در سال 45/1944 جمعاً 2/409 هكتار به كشت غلات و حبوبات اختصاص مي‌يافت؛ 2/28 هكتار هم آبياري شده و يا براي احداث باغ‌هاي روستا مورد بهره‌برداري قرار مي‌گرفت. در نزديكي روستا تپه‌اي وجود داشت كه قدمت آن عمدتاً به اعصار مفرغ و آهن بازمي‌گشت، هرچند آثاري متعلق به ابتداي دوران اسلامي نیز در درون آن کشف شده است. بر روي پلكاني روي تپه (و همچنين زير روستا)، رشته‌اي غني از ابزارهاي سنگي دوران پارينه سنگي به دست آمده است. روبه شمال غرب چشمۀ أبوزريق بقاياي يك خانۀ روستايي پرت و دورافتاده دورۀ رومي وجود داشت. [Anati 1971; Anati et al. 1974]

اشغال روستا و اخراج ساکنین آن

يگان‌هاي پالماح كنترل روستا را در روز 12 آوريل 1948 و بعد از سه روز محاصرۀ كوتاه در دست گرفتند.

براساس گزارش نيويورك تايمز اين عمل زماني به وقوع پيوست كه‌ هاگانا براي خروج از آبادي ميشمار‌ها ـ عمق و به تصرّف درآوردن گروهي از روستاهاي همسايه اقدام به نقض آتش‌بس كرد. جنگ بر سر مي‌شمار‌ها ـ عمق در روز

4 آوريل آغاز شد.

براساس نوشته‌هاي بني موريس مورخ اسرائيلي، مهاجمين پالماح در زمان ورود به أبو زريق 15 نفر از بزرگسالان را به همراه 200 نفر از زنان و كودكان به اسارت درآوردند. هيچ اشاره‌اي به سرنوشت مردان نشده است، امّا زنان و كودكان از روستا اخراج و راهي جنين شدند.

روزنامه فلسطيني فلسطين نظر واضح‌تري ارائه كرده و مي‌نويسد كه پس از طلوع آفتاب در صبح روز بعد از اشغال روستا توسط قواي صهيونيست، يكي از يگان‌هاي ‌هاگانا مستقر در شمال روستا با تعدادي از روستائيان كه با حالت دمر بر روي زمين‌هاي متعلق به روستا دراز كشيده بودند برخورد كردند. صهيونيست‌ها اقدام به محاصرۀ روستائيان (پيرمردها، زنان و كودكان) كرده و به روي آنها آتش گشودند كه منجر به كشته شدن دو زن و چهار كودك و به اسارت درآمدن 30 نفر ديگر گرديد. بعداً، يك دسته از قواي عرب طي يك ضدحمله، روستائيان را آزاد كرده و آنها را به سلامت به جنين بردند.

موريس به نقل از منابع اسرائيلي مي‌نويسد كه بعضي از خانه‌هاي روستاي أبو زريق در همان شب اشغال آن منفجر شدند و اضافه مي‌كند كه تخريب و ويراني روستا تا روز 15 آوريل به اتمام رسيد. اين مطلب را روزنامۀ نيويورك تايمز هم تأييد كرد.

این روزنامه نظر مقامات بريتانيايي را نقل کرده است كه در روز 16 آوريل اعلام کردند مهندسين ‌هاگانا خانه‌هاي روستايي را كه هنوز برجاي مانده بودند منفجر كردند. همان زمان روزنامۀ فلسطيني فلسطين نوشت كه نیروهای اشغالگر بعد از تصرّف روستا 30 خانه از خانه‌های آن را كه 5 باب آنها هنوز محل اقامت بودند را منهدم کردند. [F:14/4/48; M:117,159; NYT:10/4/48, 17/4/48; S:1566]

آبادي‌هاي اسرائيلي در زمين‌هاي روستا

هيچ آبادي اسرائيلي‌اي بر روي زمين‌هاي روستا احداث نشده است. آبادي‌هاـ زورعا (161227) كه در سال 1936 احداث شده از سمت شمال به محل استقرار روستا نزديك است.

روستا در حال حاضر

محوطه روستا با انبوهي از گياهان خاردار و درختان انجير و زيتون پوشيده شده است. از زمين‌هاي مسطح مجاور براي كشاورزي و از اراضي ناهموار به عنوان چراگاه استفاده مي‌شود.