چگونه هوش مصنوعی وارد شریان‌های حیاتی زندگی ما شده است؟-بخش دوم

هوش مصنوعی سـازنده آینده جهـان

کد خبر: ۲۹۵۵۲۶

تاریخ: ۲۵ شهريور ۱۴۰۳ - ۱۹:۳۹

با توجه به اهمیت هوش مصنوعی در توسعه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیست محیطی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات به عنوان متولی این حوزه در ایران، اقدام به تأسیس مرکز ملی نوآوری و توسعه هوش مصنوعی کرده است، از جمله وظایف این مرکز تدوین برنامه توسعه ملی هوش مصنوعی است.

اولین سند چشم‌انداز این مرکز در فروردین ۱۴۰۲ تحت عنوان «نقشه ملی راه توسعه هوش مصنوعی» منتشر شده است. علاوه ‌بر این اهمیت موضوع هوش مصنوعی باعث شد تا رئیس‌جمهور شهید دکتر رئیسی در حکمی معاون علمی و فناوری خود را مامور «تشکیل شورای ملی راهبری و مرکز ملی هوش مصنوعی» کند.

تاریخچه هوش مصنوعی در ایران

به نظر می‌رسد زمینه‌های پیدایش هوش مصنوعی در ایران از اوایل دهه ۱۳۵۰ خورشیدی و با ورود کامپیوتر آغاز شد. در آن زمان هوش مصنوعی بیشتر به عنوان یک شاخه از علوم کامپیوتر شناخته می‌شد و کاربردهای آن محدود به حوزه‌های علمی و دانشگاهی بود.

در سال ۱۳۷۱ اولین کنفرانس هوش مصنوعی در تهران برگزار شد و به دنبال آن مؤسسات تحقیقاتی خصوصی و دولتی در این زمینه ایجاد شدند. همچنین انجمن هوش مصنوعی و پردازش سیگنال ایران در سال ۱۳۷۶ تاسیس شد.

از آن زمان به بعد پیشرفت‌هایی در زمینه هوش مصنوعی و به‌ویژه پردازش زبان طبیعی یادگیری ماشینی و روبوتیکس وجود داشته است. از جمله اپلیکیشن‌های هوش مصنوعی توسعه‌یافته در ایران می‌توان به جعبه ابزار Parsi NLU Toolkit برای پردازش زبان فارسی و کتابخانه یادگیری ماشینی ماهوت اشاره کرد.

شاهکار دیگر ایرانی‌ها در ارتباط با هوش مصنوعی ربات سورناست که نظیر یک انسان با قابلیت‌های حرکتی ارتباطی است.

محصول کاربردی ایرانی دیگر برپایه هوش مصنوعی مسیریاب «بلد» و «نشان» است. برنامه‌هایی برای جهت‌یابی مبتنی بر فناوری AI با میلیون‌ها بار نصب بر روی گوشی که به واسطه اعمال فشار علیه ایران برای دستیابی به فناوری‌های جهانی متولد شدند؛ تحریم‌ها برای ایرانیان راهگشا بود. بعد از آن که به واسطه تحریم‌ها سرویس گوگل مپس در ایران فلج شد و از کار افتاد مبتکران ایرانی به فکر ساختن مسیریاب بومی بر اساس فناوری تشخیص گفتار افتادند و نتیجه هم نصب گسترده این برنامه بر روی میلیون‌ها گوشی همراه بود، البته غیر از سورنا و مسیریاب، هوش مصنوعی دستاوردهای بومی دیگری نیز برای ایرانیان داشته است. پلتفرم «هوش نو» از پیشگامان حوزه هوش مصنوعی در ایران با هدف توسعه و کاربردپذیری هوش مصنوعی در صنایع مختلف ایجاد شده است. این پلتفرم مانند سایر سایت‌های هوش مصنوعی انواع تولید محتوا و کدنویسی را در اختیار مشتریان خود قرار می‌دهد. ویژگی‌هایی مانند ابزارهای تحلیل داده، مدل‌های یادگیری ماشین و امکانات یادگیری عمیق، رابط کاربری دوستانه، دسترسی آسان به ابزارها و پشتیبانی فنی قوی از جمله خدمات این پلتفرم ایرانی محسوب می‌شود.

وب اپلیکیشن «ویزیسان با بهره‌گیری از هوش مصنوعی می‌تواند تصاویر ضایعات پوستی که با دوربین‌های گوشی‌های هوشمند تهیه می‌شوند را آنالیز کرده و با در اختیار قرار دادن اطلس و اطلاعات پزشکی مرتبط کاربران را در تصمیم‌گیری برای سلامت پوست خود راهنمایی و حمایت کند.

علاوه‌ بر موارد ذکر شده هوش مصنوعی در تسلیحات نظامی ایران نیز بسیار مفید و مؤثر عمل کرده است. تجهیز پهپادها و شناورهای سطحی به هوش مصنوعی از دیگر دستاوردها در توانمندی‌های نظامی است.

در پهپاد این فناوری روی برد و دقت هدف‌زنی و رادارگریزی مؤثر است. تجهیز شناورها به هوش مصنوعی پهپادها را قادر می‌سازد به صورت یک آرایش فرمان بگیرند و به هدف حمله کنند، مأموریتی را در یک نقطه انجام دهند و کار اطلاعاتی انجام دهند.

سورنا، اولین ربات انسان‌نمای ایرانی

ایران ساخت پروژه ربات‌های انسان‌نما را از سال ۱۳۸۷ توسط دانشگاه تهران و با ارائه طرح ساخت ربات «سورنا یک» آغاز کرد. رباتی که تاکنون ۴ نسل از آن ساخته شده و حالا سری میان سرها پیدا کرده و به تازگی انجمن مهندسین مکانیک آمریکا (ASME) از «سورنا ۴» به عنوان یکی از ۱۰ ربات انسان‌‌نمای شاخص سال ۲۰۲۰ میلادی نام برده است.

«سورنا اولین ربات انسان‌نمای ایرانی قادر بود طبق یک متن از پیش تعریف شده صحبت کند و دارای کنترل از راه دور و توانایی‌های ردیابی مسیر از پیش تعریف شده بود.

سپس نسل‌های بعدی سورنا خلق شدند، سورنای نسل چهارم در سال ۱۳۹۷ رونمایی شد. ویدئوهایی که از سورنا دست به دست می‌شد نشان می‌داد که چگونه ربات نسل چهارم می‌تواند بطری را بگیرد، دیوار را سوراخ کند.

سورنا ۴ قابلیت تعامل بیشتر با محیط اطراف و انسان داشته، نسخه جدید این ربات قابلیت تشخيص چهره انسان و شمارش آن‌ها، تشخیص اشیاء و یافتن موقعیت آن‌ها، تشخیص حرکت انسان، تشخیص گفتار و پاسخ دادن به آنها را داراست.

این ربات با قدی معادل ۱۷۰ سانتی متر و وزن ۶۸ کیلوگرم می‌تواند نام خود را روی تخته سفید بنویسد و با دوستان انسانی‌اش عکس سلفی بگیرد.

با این حال «سورنا ۴» دستگاهی با پویایی زیاد نیست اما می‌تواند به خوبی تعادل خود را حفظ کند، حتی اگر کسی با ضربه زدن و هل دادن او قصد زمین خوردنش را داشته باشد.

جایگاه ایران در رتبه‌بندی‌های معتبر جهانی

طبق گزارش نیچر ایندکس (Nature Index) که یک پایگاه داده در زمینه رتبه‌بندی کشورها در حوزه هوش مصنوعی است و کشورها را بر اساس مقالات تحقیقاتی منتشر شده رتبه‌بندی می‌کند، رتبه اول متعلق به چین با ۳۱۸۵۳۴ مقاله علمی و رتبه سیزدهم متعلق به ایران با ۳۰۲۲۱ مقاله است. رتبه ایران بالاتر از برزیل، هلند و روسیه قرار دارد.

در همین حال رتبه‌بندی ژورنال SCImago که مجلات علمی را نیز سنجش می‌کند، ایران را از نظر مقالات منتشر شده مرتبط با هوش مصنوعی در رتبه پانزدهم جهان پس از برزیل و بالاتر از روسیه و ترکیه و رتبه اول در غرب آسیا قرار داده است.

هر دو فهرست چین، ایالات متحده و هند را به ترتیب به عنوان سه کشور برتر رتبه‌بندی می‌کنند. همچنین در علوم شناختی به عنوان زیر مجموعه روانشناسی که یکی از رشته‌های مرتبط با هوش مصنوعی یا AI است ایران رتبه ۳۶ جهان و سوم در غرب آسیا را دارد.

از لحاظ رتبه دانشگاهی نیز ایران در رشته مهندسی برق و الکترونیک که بخشی از هوش مصنوعی است رتبه پانزدهم جهان و رتبه اول غرب آسیا را دارد.

همچنین در جدول برترین سازمان‌های پژوهشی در زمینه AI‌، دانشگاه تهران در رتبه ۵۹ در بین ۱۰۰ مؤسسه برتر قرار گرفته است.

یکی دیگر از مهم‌ترین رتبه‌بندی‌های جهانی که می‌تواند جایگاه دانشگاه‌های ایران را در علوم کامپیوتر، فناور AI‌‌، نرم‌افزار و رباتیک نشان دهد، رتبه‌بندی جهانی علوم کامپیوتر است. این رتبه‌بندی دانشگاه‌ها را در مناطق مختلف جهان دسته‌بندی می‌کند و تنها ۵۰ دانشگاه برتر در کل جهان را نشان می‌دهد.

بر اساس رتبه‌بندی رنکینگ CS که معیارهای هر دانشگاه را بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۱ بررسی می‌کند، دانشگاه صنعتی شریف، مؤسسه تحقیقات علوم بنیادی IPM و دانشگاه علم و صنعت ایران در بین ۱۰۰ مؤسسه برتر آسیا که بر روی هوش مصنوعی کار می‌کنند، قرار گرفتند.

رتبه صعودی ایران

در هوش مصنوعی و حوزه رباتیک

به نقل از ایسنا، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری با اشاره به رتبه اول در حوزه شبکه‌های عصبی و ارتقاء ایران در دو سال اخیر میگوید: «در منطقه، ‌ایران رتبه دوم را در تولیدات علمی هوش مصنوعی کسب کرده و در شاخص یادگیری ماشین در منطقه، عربستان رتبه اول و ایران در رتبه دوم، در شاخص رباتیک ترکیه رتبه اول و ایران رتبه دوم و در حوزه شبکه‌های عصبی ایران در جایگاه اول قرار گرفته است.»

وزیر علوم، علم و فناوری هوش مصنوعی را یک نیاز غیر قابل انکار دنیای امروز توصیف می‌کند و با تأکید بر اینکه اگر هر کشوری بموقع سرمایه‌گذاری‌های علمی، اقتصادی و فرهنگی نکند جایگاه در خور‌ شأن کشور را نخواهد داشت می‌گوید: «امروز در دنیا کشورگشایی به سبک قدیم نیست، بلکه کشورها امروزه به دنبال جنگ و صلح ارزان هستند، هر کشوری که علم را توسعه دهد، بدون هزینه می‌تواند کشور دیگری را تسخیر کند و این یک روش مشروع تسخیر کشورهاست. وقتی علم و دانشی خلق شود، می‌توان با استفاده از فناوری‌های آن، کشوری را وابسته به خود و آن را تسخیر کرد، از این رو امروز شاهد هستیم جنگ و صلح از طریق قدرت نرم شروع می‌شود.»

نظر مردم، دغدغه‌ها و گلایه‌ها

جان گرفتن ربات‌های ایرانی در عرصه هوش مصنوعی میان مردم واکنش‌های مختلفی را برانگیخته است. برخی با غرور از موفقیت‌های چشمگیر نخبگان ایرانی می‌گویند و برخی دیگر از نبود توجه کافی به این عرصه گلایه دارند.

زهرا روستانی‌نیا دانشجوی رشته حقوق به گزارشگر کیهان می‌گوید: «با وجودی که اخبار مربوط به هوش مصنوعی بیشتر در مورد دستاوردهای پزشکی است اما این علم پیشرفته حتی در زمینه بایگانی و دسته‌بندی پرونده‌های حقوقی هم به کار گرفته شده است. هوش مصنوعی قرار نیست فقط در بدن انسان یا انجام جراحی فعالیت کند بلکه در زمینه‌های حقوقی و آماری و در ادارات هم به صورت فعالی به کار گرفته شده است و از نخبگان کشورم ممنونم که با وجود شرایط پیشنهادی دیگر کشورها در ایران مانده و سبب تولید این فن‌آوری شده‌اند. امیدوارم تولید این ربات‌ها گسترش پیدا کند و شکل‌های هوشمندانه‌تری در این رابطه ساخته شوند.»

روزبه مظلومی، دانشجوی رشته کامپیوتر است و در ارتباط با امکانات تحصیلی در ایران در شاخه هوش مصنوعی به گزارشگر کیهان می‌گوید: «رشته‌ای به نام هوش مصنوعی در دانشگاه‌های ایران به صورت کارشناسی نداریم و این رشته در واقع تکمیل‌کننده چند رشته زیربنایی مهم در مقطع ارشد و دکتراست. رشته برنامه‌نویسی از نزدیک‌ترین رشته‌ها به هوش مصنوعی است. مثل مهندسی کامپیوتر و نرم‌افزار، رشته علوم کامپیوتر، ریاضیات کاربردی و... که دانشجویان فارغ‌التحصیل در این رشته‌ها می‌توانند در مقاطع بعدی وارد رشته هوش مصنوعی شوند.»

این دانشجو در ادامه می‌گوید: «در واقع رشته هوش مصنوعی بخشی از رشته کامپیوتر است که به طراحی سیستم‌های هوشمند مربوط می‌شود. یعنی همان شبکه‌هایی که ویژگی‌های انسانی مثل زبان، توانایی حل مشکلات، تجزیه و تحلیل موضوعات، قدرت تفکر و بقیه توانمندی‌های انسانی را بررسی می‌کنند تا بتواند رفتار انسان را شبیه‌سازی کرده تقلید کند و مثل انسان عمل کند. تسلط به شبکه‌های عصبی انسان، شاخه پردازش زبان، زبان‌شناسی محاسباتی، مدل‌سازی مبتنی بر قوانین زبان انسانی را با مدل‌های آماری و در کل رشته‌هایی که بین علوم شناختی انسان و رشته‌های مربوط به کامپیوتر مشترک هستند برای رشته هوش مصنوعی در اولویت و اهمیت قرار دارند.

محسن ملکوتی دانشجوی رشته الکترونیک نیز در ارتباط با توسعه هوش مصنوعی به گزارشگر کیهان می‌گوید: «تا همین چند وقت پیش ربات‌ها را فقط در فیلم‌های علمی تخیلی می‌دیدیم که همیشه فلزی بودند و صدای خاصی داشتند و شمرده شمرده تکلم می‌کردند در بعضی فیلم‌های پلیسی، دشمن پلیس بودند و جنگ و خونریزی به راه می‌انداختند. اما با پیشرفت علم دیگر فقط در فیلم‌ها نیستند و به خدمت بشریت درآمده‌اند. اما آنچه مهم است این است که مراقب باشیم از انسان جلو نزنند و مدیریت‌شان باید همیشه در دست بشر باشد و قواعد بین‌المللی محکم وضع شود تا از این تکنولوژی برای نابودی انسان‌ها استفاده نشود.»

نکته مهم اینکه هوش مصنوعی سازنده آینده ایران و جهان است و طبق پیش‌بینی صورت گرفته توسط مؤسسه تحقیقاتی «PWC» توسعه کاربرد هوش مصنوعی باعث رشد اقتصادی ۱۴ درصدی دنیا تا سال۲۰۳۰ حدود معادل 15/7 تریلیون دلار خواهد شد. اکنون کشورهای مختلف سرمایه‌گذاری ویژه‌ای برای توسعه هوش مصنوعی در سیاست‌گذاری‌های مدیریتی، اقتصادی و اجتماعی داشته‌اند و برای این منظور به تدوین اسناد بالادستی و تشکیل و تأسیس سازمان‌ها و نهادهای مرتبط پرداخته‌اند.