حسن و قبح حرص(پرسش و پاسخ)

کد خبر: ۲۹۵۳۵۸

تاریخ: ۲۳ شهريور ۱۴۰۳ - ۲۰:۵۹

پرسش:

اگر حرص و آزمندی یک صفت زشت و قبیح است چرا خدای متعال آن را در خلقت انسان قرار داده و در توصیف او در قرآن می‌فرماید: همانا انسان حریص و آزمند آفریده شده است؟

پاسخ:

مفهوم حرص

مفردات راغب اصفهانی حرص را علاقه و خواست شدید معنا می‌کند (ذیل ماده حرص) یکی از ویژگی‌های روانی انسان، علاقه او به زیاده‌طلبی و زیاده‌خواهی است. او در جایی آرام نمی‌گیرد و همین که به نقطه‌ای رسید دوباره حرکت می‌کند و به چیزی قانع نمی‌شود. انسان به تعبیر قرآن حریص آفریده شده: «انّ الانسان خلق هلوعاً»(معارج-19) اگر این صفت را زشت و قبیح توصیف کنیم، چرا خداوند انسان را حریص آفریده است؟ آیا فعل قبیح از خداوند حکیم صادر می‌شود؟

مفهوم حرص در قرآن

وقتی به آیات قرآن مراجعه می‌کنیم، همین معنا را درمی‌یابیم.

1- «ان تحرص علی هدیهم...» اگرچه بر هدایت آنان حرص ورزی.(نحل-37)

2- «عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم...» بر او دشوار است شما در رنج بیفتید، او بر هدایت شما حریص است.(توبه-128)

3- «ولتجدنهم احرص الناس علی حیاهًْ» و به یقین آنان را حریص‌ترین مردم به زندگی خواهی یافت.(بقره-96)

بنابراین حرص از نوع میل و علاقه شدید است که خدای حکیم و مهربان در نهاد آدمی قرار داده است. حال این سوال مطرح است که آیا ممکن است خداوند حکیم و عادل میل و کشش ناپسند و زشتی را در نهاد آدمی به ودیعت نهاده باشد؟

اصل صفت حرص یک موهبت الهی

از آنجا که فعل قبیح و ناپسند از ساحت حکیمانه و عادلانه الهی به دور است، بنابراین اصل این صفت حرص و علاقه و میل شدید که خدای متعادل در نهاد انسان قرار داده است، یک موهبت الهی است و نمی‌تواند ناپسند و زشت باشد. حرص و آز مانند یک موتور روشنی در نهاد انسان است که او را از توقف بازنمی‌دارد و نمی‌گذارد انسان آرام بگیرد. این موهبت و بخشش الهی سبب می‌شود که یک عطش سوزان و همیشگی در نهاد انسان روشن بماند. مرحوم طباطبایی(ره) حرص و آز را یک فضیلت الهی می‌داند و در این‌باره می‌نویسد: این خود انسان است که آن را (حرص را) از فضیلت خارج می‌کند و به صورت رذیله درمی‌آورد. از نعمت بودن خارج ساخته و به صورت نقمت درمی‌آورد. (در قرآن کریم اگر) مذمتی هم که شده از حرص منحرف شده است، نه حرصی که خدا در بشر قرار داده است.(ترجمه تفسیر المیزان، ج2، ص21)

انواع حرص

صفت حرص و آز که خداوند در نهاد همه انسان‌ها قرار داده یک فضیلت و موهبت الهی است. اما این علاقه و میل شدید با توجه به متعلق آن ارزش‌گذاری می‌شود و بستگی دارد که در کجا و درباره چه موضوعی صرف و به‌کارگیری شود. لذا به این اعتبار حرص را به دوگونه تقسیم کرده‌اند: 1- حرص پسندیده 2- حرص ناپسند

1- حرص پسندیده

حرص پسندیده در جایی تعریف می‌شود که متعلق صرف و به‌کارگیری آن زشت و ناپسند و فعل حرام نباشد، یعنی در مسیر آموزه‌های وحیانی اسلام و اوامر و نواحی الهی هزینه شود. همان‌گونه که امام علی(ع) می‌فرماید: «فکن حریصاً علی اداء المفروض علیک» پس در انجام آنچه بر تو واجب شده است حریص باش.(میزان الحکمه، محمدی ری‌شهری(ره)، ج3، ح3648) امام صادق(ع) نیز می‌فرماید: المؤمن له قوه فی دین... و حرص فی فقه» مؤمن در دین خود نیرومند است... و در فهم عمیق  و دقیق دین حریص(همان، ح3647) همچنین امام باقر(ع) می‌فرماید: «لاحرص کالمنافسهًْ فی الدرجات» هیچ حرصی مانند رقابت برای رسیدن به مراتب والای انسانی نیست.(همان، ح3346) و بالاخره پیامبر اکرم(ص) در هدایت و رشد و تعالی مردم حریص بود «حریص علیکم بالمؤمنین رئوف و رحیم». پیامبر(ص) به هدایت شما حریص و نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است.(توبه 128) بنابراین حرص به هدایت انسان‌ها، اجرای عدالت، رسیدن به مراتب عالی انسانی، فهم دین، انجام تکالیف الهی و دانش‌اندوزی و... از مصادیق بارز حرص پسندیده است.

2- حرص ناپسند

حرص ورزیدن در امور دنیوی، کسب مال از راه‌های نامشروع و حرام، حرص ورزیدن در شهوات و گناهان و نافرمانی در برابر اوامر الهی  و... از مصادیق حرص ناپسند و نکوهیده است. بنابراین هنگامی که از امام علی(ع) می‌پرسند: کدام خواری و پستی بدتر است؟ حضرت در پاسخ نمی‌فرماید: حرص ورزیدن ناپسند است. بلکه می‌فرماید: حرص ورزیدن بر سر دنیا ناپسند است.(همان، ج3، ح3604)