ثبت‌نام دانش‌آموزان و مشکلات والدین ریشه‌ها و راه‌حل‌ها

فصل ثبت‌نام مدارس و مشکلات تکراری خانواده‌ها - بخش نخست

کد خبر: ۲۹۴۹۹۵

تاریخ: ۱۶ شهريور ۱۴۰۳ - ۲۲:۵۵

حسن رضایی

«مجموعه آموزش و پرورش، حساس‌ترین دستگاه کشور است.» «آموزش‌ و پرورش واقعاً یک دستگاهی در ردیف دستگاه‌های دیگر کشور نیست؛ این را باید همه بپذیرند... سایر دستگاه‌ها به‌کارگیرنده‌ نیروی انسانی‌اند، آموزش‌ و پرورش ایجادکننده‌ نیروی انسانی است، ایجادکننده‌ منابع انسانی است؛ بله، آموزش عالی هم داریم امّا پایه اینجا است» «مسئولان دولت به‌ویژه مسئولان اقتصادی باید نسبت به آموزش و پرورش و مسائل معیشتی معلمان نگاه ویژه و فراتر از دستگاه‌های دیگر داشته باشند و بدانند هرگونه هزینه در این مجموعه، سرمایه‌گذاری برای آینده و ایجاد ارزش افزوده است.»

اینها بخشی از بیانات رهبر فرزانه انقلاب در باب اهمیت مسئله آموزش و پرورش و جایگاه مهم آن در نظام اداری کشور است. دستگاهی که بیش از هر جای دیگر می‌تواند در ترسیم آینده ایران عزیز نقش ایفا کند و بی‌توجهی یا کم‌توجهی به آن می‌تواند عواقب گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف ایجاد کند. در طلیعه دولت جدید اما این سؤال قابل طرح است که مسائل مهم این حوزه کدام‌اند و راه‌حل فوری و بلندمدت آنها چیست؟

مهم‌ترین و فوری‌ترین مسئله در حال حاضر و با توجه به تغییر دولت اما شاید توجه دادن وزیر جدید آموزش و پرورش به هشدار و گلایه سال گذشته رهبر معظم انقلاب نسبت به بی‌ثباتی در مدیریت آموزش و پرورش در جریان دیدار با جمعی از معلمان سراسر کشور باشد. معظم‌له در جریان دیدار مذکور تاکید دارند: «از سال ۹۲ تاکنون که ده سال است، ما پنج وزیر و چهار سرپرست در آموزش ‌و پرورش دیده‌ایم! این چیز خیلی عجیب ‌و غریبی است. خب در وزارت‌های دیگرِ ما، [مثل] وزارت خارجه یا وزارت جهاد کشاورزی، هفت سال، هشت سال، گاهی بیشتر، یک وزیر در دو دولت می‌ماند؛ چرا در وزارت آموزش ‌و پرورش این‌جور بی‌ثباتی در مدیریت وجود دارد؟ ببینید، همه‌ فعالیت‌های دیربازده به ثبات مدیریت احتیاج دارد، از جمله آموزش‌ و پرورش که خب فعالیتش خیلی دیربازده است؛ یعنی شما که امروز روی نوجوان دارید برنامه‌ریزی می‌کنید، این بایست مثلاً بیست سال دیگر یا سی سال دیگر اثرش ظاهر بشود. اینها به ثبات در مدیریت احتیاج دارد. خب وقتی وزیر عوض شد، خیلی‌های دیگر هم عوض می‌شوند؛ معاونت‌ها عوض می‌شوند، مدیر‌ها عوض می‌شوند، مدیران میانی عوض می‌شوند، حتی شنیده‌ام گاهی مثلاً تا سطح مدیر مدرسه با رفت‌وآمد وزیر عوض می‌شود. این هم یک مسئله است.»

لزوم حفظ ثبات مدیریتی در آموزش و پرورش

بر این اساس، شاید اولین کارویژه وزیر جدید آموزش و پرورش توجه به این دغدغه مهم رهبر معظم انقلاب در زمینه تاکید بر لزوم حفظ ثبات مدیریتی در این وزارتخانه مهم و حساس باشد. خصوصا اینکه شخص رئیس‌جمهور نیز اخیرا در جلسه هیئت دولت خطاب به وزرا، آنها را از عجله در تغییر معاونت وزارتخانه‌ها و مدیران سازمان‌های ذی‌ربط خود برحذر داشته است. دیگر مسائل مهم حوزه آموزش و پرورش اما چیست و کدام است؟ ما پیش از این در کیهان طی چند گزارش جداگانه و مفصل، برخی از مهم‌ترین مسائل حوزه آموزش و پرورش را با بهره‌گیری از نظرات کارشناسان این حوزه، بررسی و نقد کرده‌ایم. به صورت ویژه، دو موضوع «عدالت آموزشی» و « آسیب‌شناسی فرآیند هدایت تحصیلی» در آموزش و پرورش در کانون این بررسی‌ها قرار داشته‌اند. حالا و در گزارش حاضر اما به موضوعی خواهیم پرداخت که این روزها دغدغه بسیاری از والدین است و بی‌ارتباط با دو موضوع یادشده هم نیست. مسئله یافتن مدرسه مناسب برای فرزندان در شهرهای کوچک و بزرگ، این روزها به موضوعی چالشی برای خانواده‌ها بدل شده و گاه کل فرآیند زندگی عادی خانواده‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد. این بحران در شهرهای بزرگ البته فراگیرتر است و علی‌رغم وعده‌های هرساله مسئولین، کماکان ادامه دارد.

در گزارش پیش‌رو سعی خواهیم کرد ریشه‌ها و راه‌حل‌های معضل مذکور را بررسی کنیم.

جا نداریم! ظرفیت ثبت‌نام تکمیل شده است!

این روزها خانواده‌هایی که قصد ثبت‌نام فرزندان خود در مدارس دولتی با کیفیت آموزشی یا فرهنگی مناسب را دارند یا به دنبال ثبت‌نام فرزند خود در مدرسه‌ای دولتی و نزدیک به محل زندگی خانواده هستند، بعضا با این پاسخ از سوی مسئولین مدارس مواجه می‌شوند که جا نداریم!

ظرفیت ثبت‌نام مدرسه تکمیل شده است! جملاتی شبیه به این عبارات، در بسیاری از مدارس دولتی که از کیفیت آموزشی نسبتاً خوبی برخوردارند، نصب شده و خانواده‌ها در مراجعه برای ثبت‌نام فرزند خود در این مدارس با آن مواجه می‌شوند.

یک ماجرای تکراری که هر سال برای برخی از والدین دغدغه ایجاد می‌کند. فارغ از گزارش‌هایی که هر ساله رسانه‌های مکتوب، اینترنتی و تصویری در باره  این موضوع منتشر می‌کنند، رجوع به حافظه تاریخی جلسات رای اعتماد مجلس به وزرای آموزش و پرورش سابق نیز، نشان‌دهنده کهنگی و دیرینگی این معضل در ساختار آموزش و پرورش کشور است.

معضل ثبت‌نام در مدرسه مناسب؛ قدیمی و تکراری

به عنوان مثال، محسن حاجی‌میرزایی به عنوان ششمین وزیر و یا سرپرست وزارت آموزش و پرورش در دولت حسن روحانی، 12 شهریورماه سال 98 و در جریان جلسه رای اعتماد مجلس وقت به وی، در همین زمینه می‌گوید: «من مخالفتی با مدارس غیردولتی ندارم و این‌گونه مدارس هم با نظارت و ارزیابی درست و با هدایت در مسیر صحیح باید به کار خودشان ادامه دهند و توسعه پیدا کنند اما به عنوان دولت وظیفه دارم که کیفیت مدارس دولتی را ارتقا ببخشم و به مردم قدرت انتخاب بدهیم. حق انتخاب برای آموزش شرط اولیه آزادی بشر و پیش نیاز توسعه است. باید با جبر جغرافیایی در آموزش مقابله کنیم برای بسط عدالت آموزشی باید امکان انتخاب دانش‌آموزان را بالا ببریم، الان دانش‌آموزان مدارس دولتی در جبر جغرافیایی گرفتار شده‌اند؛ یعنی چه؟ جبر جغرافیایی یعنی یک دانش‌آموز از یک طرف خیابان نمی‌تواند به آن سمت خیابان در مدرسه‌ای که ترجیح می‌دهد، ثبت‌نام بکند، برود، چرا که با ضوابط فعلی منطقه‌بندی ما سازگار نیست. در فرهنگ دینی ما حق تربیت، حق والدین است و والدین باید امکان انتخاب برای تعیین مدرسه فرزندان خودشان را داشته باشند. این نقض حقوق خانواده‌هاست و حتما باید اصلاح شود و جزو برنامه‌ها و اولویت‌های من خواهد بود.»

علی‌رغم وعده‌های وزیر اسبق در این حوزه و تعویض چند وزیر پس از وی اما این معضل کماکان پابرجاست! یک خانم میانسال که برای ثبت‌نام دختر کلاس نهمی خود در کلاس دهم، دچار مشکل شده است، در همین زمینه به گزارشگر کیهان می‌گوید: «معدل دختر من 17 است ولی وقتی برای ثبت‌نام به چند تا از مدارس دولتی سطح شهر مراجعه کردم، گفتند جا نداریم. یک جا می‌گویند اولویت با معدل‌های بهتر است و به همین دلیل، برای فرزند شما در این مدرسه جایی نیست. با این حساب، شاید مجبور شوم دخترم را در مدارس غیرانتفاعی ثبت‌نام کنم. چون انتخاب بعدی این است که در هنرستان یا مدارس کار و دانش ثبت‌نام کند که خودش علاقه‌ای ندارد و شاید مجبور شویم نهایتا در این وضعیت اقتصادی، هزینه شهریه مدرسه غیرانتفاعی را هم به هزینه‌های خانواده اضافه کنیم.»

واقعیت اما این است که در شرایط اقتصادی کنونی، بسیاری از خانواده‌ها توانایی اضافه کردن چنین هزینه‌ای به سبد مصرفی خانوار خود را ندارند، بلکه به دنبال رهایی از زیر بار چنین هزینه‌هایی هستند.

خانواده‌ها

و معضل شهریه‌های سنگین مدارس غیردولتی

یک مرد نسبتا جوان که برای ثبت‌نام فرزند خود در کلاس هفتم با مشکل مواجه شده است، به گزارشگر کیهان می‌گوید: «من تا سال گذشته توانایی پرداخت شهریه مدرسه غیرانتفاعی فرزندم را داشتم ولی امسال به دلیل خرید خانه و اقساط مربوط به وام آن، فرستادن فرزندم به مدرسه غیرانتفاعی با توجه به افزایش شهریه‌ها برایم مقدور نبود. حالا اما با توجه به اینکه بچه تا سال ششم در مدرسه غیرانتفاعی درس خوانده و ما تازه به این محله آمده‌ایم، مدارس دولتی، پسر مرا ثبت‌نام نمی‌کنند. هر کدام هم توجیه خاص خودشان را دارند ولی یک پاسخ مشترک در بین همه حرف‌ها این است که جا نداریم. ظرفیت تکمیل است! با این حساب من باید چکار کنم؟ با برخی آشناها که مشورت کردم، می‌گویند اگر جایی بتوانی آشنا پیدا کنی، احتمالا مشکلات حل شود. دیگری می‌گوید باید پیشنهاد پرداخت کمک هزینه به مدارس دولتی را خودت مطرح کنی تا راحت‌تر با ثبت‌نام فرزندت موافقت کنند. این شرایط واقعا مطلوب نیست و موجب سرگردانی خانواده‌ها می‌شود و یک نفر را از کار و زندگی می‌اندازد.»

دانش‌آموز کلاس نهمی دیگری که شرایط تقریبا مشابهی دارد، بین رفتن به هنرستان و ثبت‌نام در مدرسه غیرانتفاعی مانده است. او می‌گوید: «فعلا دست نگه می‌دارم و تا اول مهر به مدارس دولتی مختلف سر می‌زنم، چون مدارس غیرانتفاعی معمولا بعد از اول مهر هم ثبت‌نام می‌کنند و مشکل خاصی پیش نمی‌آید، مگر اینکه مورد خاصی باشد یا مدرسه‌اش خیلی کیفیت بالایی داشته باشد. من در این وضعیت اقتصادی، دوست ندارم با رفتن به مدرسه غیرانتفاعی، باری بر روی دوش خانواده اضافه کنم.»

پدر دیگری که برای ثبت‌نام دخترش در پایه هفتم با مشکل مواجه شده و حسابی کلافه است، می‌گوید: «فرزندم تا پایه ششم در مدرسه غیردولتی درس خوانده است، اما با توجه به افزایش هزینه‌ها تصمیم گرفتم برای دوره متوسطه اول او را در مدرسه دولتی ثبت‌نام کنم اما ثبت‌نام نمی‌کنند و می‌گویند ظرفیت تکمیل است، حالا تکلیف ما چیست؟ فرزندم ترک تحصیل کند؟!»

دلیل کمبود جا در مدارس دولتی چیست؟

اگر این روزها به مدارس و ستاد ثبت‌نام در ادارات آموزش و پرورش سری بزنید، موارد مشابهی با این وضعیت را زیاد می‌بینید. به‌طور کلی می‌توان از 4 مشکل ثابت برای ثبت‌نام دانش‌آموزان در مدارس یاد کرد که هر تابستان تکرار می‌شوند: اول، الزام به ثبت‌نام در مدارس دولتی تعیین‌شده توسط آموزش و پرورش. دوم، عدم ثبت‌نام دانش‌آموزان در مدارس مدنظر خانواده‌ها حتی مدارس در مجاورت محل سکونت افراد به ‌بهانه محدوده‌بندی جغرافیایی که از سوی آموزش و پرورش طراحی شده است و سال‌هاست انعطافی در آن ایجاد نشده است. سوم، دریافت پول از خانواده‌ها هنگام ثبت‌نام مدارس به‌بهانه‌های مختلف و چهارم، تکمیل ظرفیت مدارس دولتی و کاهش مدارس دولتی در مناطق مختلف پایتخت و شهرهای بزرگ. مشکل ثبت‌نام‌های خارج از محدوده سال‌هاست که بیشترین مراجعات حضوری مردم به ستادهای ثبت‌نام و نارضایتی گسترده از عملکرد مجموعه وزارت آموزش و پرورش را در فصل ثبت‌نام رقم زده است که باعث صرف انرژی و توان زیادی از خانواده‌ها می‌شود.

ریشه این مشکلات اما چیست و کجاست؟ بسیاری از منتقدان سیستم فعلی آموزش معتقدند که طی سالیان گذشته، آموزش و پرورش با ایجاد مدارس خاص و متنوع، عدالت آموزشی را زیر پا گذاشته است و با ایجاد مدارسی با عناوین مختلف همچون تیزهوشان، شاهد و نمونه دولتی، هیئت امنایی و ... تعداد اندکی مدرسه باقی مانده است تا مردم عادی بتوانند فرزند خود را آنجا ثبت‌نام کنند.

از سوی دیگر، عدم تناسب کیفیت در مدارس دولتی، واقعیت انکار‌ناپذیر این روزهای مدارس است که چالش ثبت‌نام را جدی کرده است. با این حال، این همه مسئله نیست و باید به ابعاد دیگر موضوع مانند معضل کمبود سرانه فضای آموزشی، اضافه شدن دانش‌آموزان اتباع در برخی شهرها، اعمال سلیقه شخصی برخی مدیران مدارس و... نیز اشاره نمود. در بخش‌های دیگر گزارش بیشتر به این مسائل خواهیم پرداخت.