چگونه صبور باشیم؟

کد خبر: ۲۹۴۹۸۲

تاریخ: ۱۶ شهريور ۱۴۰۳ - ۲۲:۵۵

علی پوریا

صبر به معنای خویشتنداري و مهار واكنشهاي عاطفی و احساسی نفس در برابر کنش‌ها و افعال بیرونی و درونی، از فضیلتهای برجسته انسانی در حوزه اخلاق فردي و روان شناسي هنجاري و علوم تربیتی و رفتاری است. خویشتنداری و مهار و کنترل نفس می‌تواند نسبت به هر چیزی از خوب و بد و زشت و زیبا باشد و فرقی میان انگیزش‌هاي شادي بخش و اندوه را در این باره نیست؛ زیرا انسان همان گونه که در برابر مصیبت‌ها و از دست دادن‌ها ممکن است واکنشهای تند و شدید احساسی بروز دهد و راه افراط را بپیماید، همان گونه می‌تواند نسبت به امور شادی‌بخش نیز واکنشهای افراطی بروز دهد و از جاده اعتدال بيرون رود و مدیریت نفس خویش را به دست احساسات و عواطف بسپارد. این‌گونه است که در هنگام بروز عوامل احساسي و عاطفي شادي بخش، خود را می‌بازد و به تعبیر آیات قرآن راه فرح و مرح و بطر را در پیش می‌گیرد و رفتاري فخر‌آمیز و با تبختر و تفاخر را از خود بروز می‌دهد‌،گویی که می‌خواهد از چکاد کوه‌های سر به آسمان ساییده نیز برتر رود و گردن‌کشی کند.

از نظر قرآن انگیزه‌های ایجادی خروج از حوزه اعتدال می‌تواند برخاسته از امور شادی‌بخش و یا اندوه زا باشد، هر چند که توده مردم بیشتر با عوامل اندوه زا آشنا هستند و صبر و شکیبایی را نسبت به این دسته از انگیزه‌های عاطفی و احساسی می‌دانند. اما آنچه در تحلیل قرآن از صبر به دست می‌آید هر رفتار و حرکت و یا حالتی که متاثر از عواطف و احساسات شدید باشد و شخص از حالت عادی و رفتارهای خردمندانه بیرون بیاید، در حوزه رفتاري مخالف صبر و شکیبایی دسته‌بندی می‌شود و شخصیت شخص نامتعادل ارزيابي مي گردد.

از آنجا که رفتارهای متاثر از عواطف و احساسات شدید، رفتارهایی بیرون از دایره خرد و قانون و شریعت و عرف پسندیده اجتماعی است، از نگاه ناظرین بیرونی، شخصیت آدمى سبكسر و یا نامتعادل ارزیابی می‌شود‌،افزون بر اینکه رفتارهای متاثر از عواطف شدید می‌تواند پیامدهای نابهنجار فردي و اجتماعی نیز به دنبال آورد که گاه غیر قابل جبران است.

از این رو شکیبایی به‌ویژه در برابر مصیبتها و عوامل انگیزشی احساسات، غم و اندوه به عنوان فضیلتي برتر مورد توجه و تاکید قرآن قرار گرفته و در آیه ۱۸ و ۸۳ سوره یوسف به عنوان صبر جمیل و خصلتي نيكو، زیبا و ارجمند از آن یاد شده است.

صبر از معيارهاي امتياز و ارزشگذاری از نظر قرآن است (آل عمران آيه ١٤٢) و کسانی که از صبر و شکیبایی در زندگی روزانه خود بهره می‌گیرند در پیشگاه خداوند از منزلت و مقام ارجمندی برخوردارند؛ به‌ویژه کسانی که از قصاص و مقابله به مثل دست می‌کشند و با مهار و کنترل احساسات و عواطف شدید‌،نسبت به قاتل گذشت و عفو می‌کنند.(نحل آیه ۱۲۶ و نیز فصلت آيه ٣٤ و ٣٥ و شورا آیات ٤٠ تا ٤٣)

خداوند به مؤمنان توصیه می‌کند تا با استمداد از صبر بر مشکلات در زندگی چیره شوند (بقره آیه ٤٥) و از یاری خداوند نیز بهره برند (بقره آيه ١٥٣)

از آنجا که صبر و شکیبایی به‌ویژه در برابر از دست دادن نعمت‌ها بسیار سخت است و هر چیزی که احساسات و عواطف انسانی را جریحه دارتر کند مهار واکنش‌ها نسبت به آن سخت‌تر است، خداوند صبر بر چنین دشواری‌ها و کنترل و مهار نفس و عواطف را تنها ویژگی انسان‌های خاشعی می‌داند که به معاد باور دارند و خداوند را مدیر و مالك عالم می‌شمارند. (بقره‌، آیات 45 و 46)

با همه ارزش و اعتباری که برای‌پرستش خداوند در آموزه‌های وحياني مطرح است اما شکیبایی از آن نیز مهم‌تر است؛ زیرا کسی که نماز می‌خواند در حالت عادی قرار دارد و عواطف و احساسات وی برانگیخته نشده است؛ اما کسی که صبر پیشه می‌کند و مهار نفس و عواطف خود را در دست می‌گیرد، کسی است که عواطف او بر انگیخته شده و در حالت عادی و معمولی نیست. لذا چنین کسی از مقام و منزلت برتری از نمازگزار قرار دارد‌، زیرا با مهار عواطف و احساسات نفسانی در مسیر خرد و قانون و عرف و شریعت گام برمی دارد و نمی‌گذارد تا احساسات او را به بیراهه بکشاند. (بقره آیات ٤٥ و ٤٦)

خداوند در آیات ٣٤ و ٣٥ سوره فصلت صبر و شکیبایی را نشانه بهره مندی از کمال انسانی و خصلت‌هاي نيك بر می‌شمارد و کسانی را که در آزمون‌های الهی از عزم استوار بهره می‌گیرند و خود را می‌رهانند ستایش می‌کند.(آل عمران آيه ١٨٦) در حقیقت رهایی از مشکلات و مهار نفس در برابر آن‌، جز به وسیله صبر و عزم استوار امکان‌پذیر نیست.(همان و لقمان آیه ۱۷)

کسانی که شکیبایی را پیشه خود نمی‌سازند و عواطف و احساسات بر آنان غلبه می‌کند، نه تنها دچار شکست در به دست آوردن مقصد و مقصود خویش می‌شوند (آل عمران آیه ١٤٦) بلکه از سوی خود و دیگران سرزنش می‌شوند (بقره آیه ٦١ و حجرات آيه ٥) که اندوه (قلم آيه ٤٨) و خواري و خفت(روم آيه ٥٨ و ٦٠) و محرومیت ازامکانات (بقره آيه ٦١) از پیامدهای طبیعی آن است. افزون بر همه اینها به‌خاطر خروج از قانون و شریعت نیز باید مجازات و تنبیه شوند.

از اینجاست که قرآن برای صبر ارزش و اعتبار بسياري قائل شده و آيات بسياري به اين موضوع پرداخته و براي صابران مقامات و منزلت والايي بيان کرده است.

حال این سؤال مطرح است که چگونه می‌توان به این فضیلت دست یافت و به عنوان فردي شکیبا شناخته شویم؟

قرآن به این پرسش نیز در آیات چندي پاسخ داده است که در این‌جا به آنها پرداخته می‌شود.

عوامل دستیابی به صبر

۱. شناخت و معرفت

قرآن برای شناخت و معرفت، ارزش بسياري قائل است و موردی نیست که در آن مردم را به علم و آگاهی و معرفت نخواند. از این رو به عنوان یکی از عوامل دستیابی به شکیبایی به مسئله آگاهی و شناخت اشاره می‌کند.

خداوند در آیه ۱۸ سوره کهف آگاهی و شناخت از فلسفه حوادث پیش آمده را عامل مهمی در ایجاد صبر مي شمارد. کسی که به علل وقوعي حوادث آگاه باشد بهتر می‌تواند آن را تجزیه و تحلیل کرده و با آن کنار بیاید.

قرآن در آیات ۱۲۸ و ۱۳۰ سوره طه آگاهی شخص از قوانین و سنت‌هاي الهي همانند سنت امتحان و یا سنت پاداش و با ابتلا و مانند آن را از مهم‌ترین علل زمینه‌ساز صبر و تحمل در سختی‌ها و شداید می‌شمارد؛ زیرا اگر شخص بداند که خداوند حکیم برای هر چیزی که در دنیا اتفاق می‌افتد فلسفه و حکمتی در نظر دارد که از جمله آن می‌توان به فعلیت بخشی قواي بشر با بهره گيري از امتحان و آزمون اشاره کرد؛ در این حالت نسبت به از دست دادن چیزی و یا نعمتی واکنش‌هاي تند و عصبی و احساسی بروز نمی‌دهد و خود و دیگری را به رنج و رحمت نمی‌اندازد.

شخص اگر بداند که خداوند به همه رفتارها و اعمال و مسائل و اسرار پنهان آدمی آگاه است و نیت‌های قلبی و درونی را می‌داند و در قیامت از هر کسی بازخواست کرده و بر اساس اعمال و رفتار و نیات پاداش و کیفر می‌دهد‌، دیگر نسبت به برخوردها و رفتارهای گاه زننده اشخاص از خود شکیبایی نشان می‌دهد و نمی‌گذارد تا عواطف برانگیخته شده‌اش او را مدیریت کند و راه افراط را به او نشان دهد. به سخن دیگر آگاهی شخص از اینکه قیامتی و بازخواست و پاداشی هست، موجب می‌شود تا خداوند حکیم و دانا را داور خویش قرار دهد و واکنش‌ها را سنجیده و بر اساس موازین عقلانی و شرعی بروزدهد. (هود آيه ٤٩ و نیز روم آیات ٥٨ و ٦٠)

در حقیقت اعتقاد به معاد و روز جزا از موجبات استقامت و پايمردي در برابر سختی‌ها و مشکلات زندگی به شمار می‌آید (بقره آيه ٤٥ و ٤٦ و ١٤٩) ایمان به خدا و باور به رستاخیز و کیفر شدن‌ها و پاداش‌ها‌، زمینه‌ساز بردباری است که در آیات ۱ تا ۵ سوره معارج به آنها اشاره شده است.

این مسئله به‌ویژه در زندگی روزانه که از هر سو با مخالفت دوستان و دشمنان مواجه هستیم، بسیار مهم و سرنوشت ساز است و آدمی را کمک می‌کند تا خود را مدیریت و کنترل کند و مهار زندگی را به دست احساسات و عواطف نسپارد. (غافر آیات ۷۰ تا ۷۷ و معارج آیات ۱۹تا ٢٦)

آگاهی انسان به اینکه خداوند سنتهایی دارد و از جمله این سنتها سنت آزمون و ابتلاست شخص را براي پايمردي در برابر این مشکلات و آزمونها آماده می‌کند. از این رو قرآن در آیات ۱۰۵ و ۱۸٦ سوره بقره و آیات ۷ تا ۱۱ سوره هود به مسئله آزمونها و مشکلات و فلسفه آن اشاره می‌کند تا روحیه مردم را بالا ببرد و آماده کند تا دربرابر مشکلات و سختی‌ها جزع و فزع نکنند.

2.ایمان

البته شناخت، به تنهائی برای ایجاد صبر کفایت نمی‌کند و همان گونه که در روان شناسی آمده و آیات قرآن نیز بر آن دلالت دارد انسانهائی بودند که با آنکه شناخت قطعی و یقین علمی داشتند با این همه به انکار پرداخته اند؛ از این رو خداوند به مسئله دیگری اشاره می‌کند که آن ایمان به این علم و دانش قطعی است. مسئله ایمان امري مرتبط با قلب و عواطف انسانی است. تا زمانی که این علم و دانش قطعی در حوزه روان و عواطف انسانی اثر نگذارد، نمی‌تواند تاثیرگذار باشد. از این رو قرآن به مسئله ایمان اشاره می‌کند و آن را عامل مهم و اساسی در ایجاد روحیه صبر ارزیابی می‌کند و به عنوان يك مؤلفه مهم ایجادی از آن یاد می‌کند.

خداوند در آیات مختلف و به اشکال گوناگون می‌کوشد تا به مسئله ایمان توجه دهد. از جمله در آیه ۱۲۸ سوره اعراف و ٤٩ سوره هود و ۱۳۲ سوره طه به مسئله ایمان و نقش آن در ایجاد صبر اشاره می‌کند و در آیه ۸۳ سوره یوسف باور به عالمانه و حکیمانه بودن افعال الهی را عاملی مهم براي صبر در مشکلات می‌داند. همچنین به مسئله رزاقیت (طه آیه ۱۳۲) و پاداش عمل (فرقان آیه ۲۰) و مانند آن اشاره می‌کند تا به او امید دهد که خداوند است که جهان را تدبیر و مدیریت می‌کند و اوست که باید تکیه گاه قرار گیرد (مزمل آیات ۹ و ١٠)

3. امید به یاری خدا

از عوامل دیگری که قرآن به عنوان عامل ايجادي و يا تقویت صبر در انسان یاد می‌کند امید به یاری خداوند است که خود عاملی مهم برای مهار نفس و احساسات است تا واکنشهای نابخردانه و یا غیر قانونی و غیر اخلاقی و غیرعرفی انجام ندهد و خود را مدیریت کند. امید به خدا و ياري او زمینه بسیار مهمي براي صبر انسان در برابر مشکلات و شداید زندگی است که قرآن در آیات ۲۱٤ سوره بقره و ۸۳ سوره یوسف به آنها اشاره کرده است.

4. تدبر در زندگی دیگران

تدبر در زندگی کسانی که راه بي تدبيري و بي صبري را در پیش گرفتند و دچار حزن و اندوه شده و یا خواری و خفت و شکست را متحمل شدند‌، عاملی مهم در ایجاد صبر است. این همانند آن است که از لقمان پرسیدند که ادب از که آموختی؟ گفت از بی‌ادبان؛ هر چه در نظرم ناپسند آمد از آن دوری کردم. بنابراین اگر به نتایج فزع و جزع و واکنش‌هاي احساسی دیگران توجه و در آنها تدبر شود، می‌تواند راهی برای ایجاد صبر در انسان گردد.

از عوامل ایجادی دیگر که قرآن به آن اشاره می‌کند مسئله بصیرت و درك عميق (انفال آيات ٦٥ و ٦٦ و رعد آيه ۱۹ و ۲۲) بينش توحيدي (بقره آيات ١٥٥ و ١٥٦) توجه به اسوه‌هاي صبر (آل عمران آيه ١٤٦ و انعام آيه ٣٤ و ص آيه ۱۷) توجه به فواید صبر (نحل آيه ١٢٦ و نساء آيه ۲۵) و توجه به قدرت خداوند (ق آیات ٣٦ تا ۳۹) برتري نیکي بر بدي (فصلت آيات ٣٤ و ۳۵) عنایت خاص خداوند به بندگان مؤمن (طور آيه ٤٨) و عواقب بي صبري (قلم آيات ٤٨ و ٤٩) است.

به هر حال مسئله شکیبایی از امور مهم و اساسی است که مهم‌ترین راه ایجاد و دستيابي به آن بهره‌گیری از بینش درست و باور به خدایی خداوند است و اینکه هرگز از دایره مالکیت و ربوبیت خدای متعال بیرون نیست. این‌گونه است که انفاق نیز می‌تواند عاملی مهم در ایجاد صبر شود؛ زیرا شخص با این عمل خود باور به مدیریت خداوندی بر هستی را در جان خود تقویت می‌کند.هر عملی که بتواند این باور را تقویت کند می‌تواند عاملی مهم برای ایجاد و یا تقویت صبر به شمار آید که آیات چندی از قرآن به آنها به عنوان مصادیق باورپذیری اشاره کرده است.