اشعه فرابنفش، ضررهای آن برای بدن و روش‌های پیشگیری از آن-بخش نخست

پناه‌گیری در خانه از خطر تابش بنفش خورشیدی

کد خبر: ۲۹۳۶۳۵

تاریخ: ۲۲ مرداد ۱۴۰۳ - ۲۰:۲۴

امیرحسین بسطامی

هر ساله با رسیدن فصل گرما و حرارت زیاد نور خورشید موضوع اشعه فرابنفش مورد توجه قرار می‌گیرد. این اشعه یک شاخص از عدد صفر تا 10 دارد که هر چه بیشتر باشد، ضررش برای بدن زیادتر است. پرتوی فرابنفش تولید شده توسط تابش خورشید در صورت رسیدن به سطح زمین می‌تواند موجب سرطان پوست، آب‌مروارید چشم، آسیب ‌رساندن به سیستم ایمنی بدن و تأثیر منفی بر رشد گیاهان شود. طول موج فرابنفش ۴۰۰–۲۸۰ نانومتر (یک میلیاردم متر) است. مولکول‌های اُزن و اکسیژن که در استراتوسفر قرار دارند، پرتوهای فرابنفش خورشید را جذب می‌کنند و مانند یک سپر مانع از ورود این پرتوها به سطح زمین می‌شوند.

اُزن و اکسیژن می‌تواند ۹،۹۹ تا ۹۵ درصد پرتوهای فرابنفش را به‌ویژه فرابنفش نوع C و B که پرانرژی‌ترین پرتوهای فرابنفش هستند و موجب آسیب زیست‌شناسی می‌شوند، جذب کند. نقش نگهبانی اُزن به‌قدری حیاتی است که دانشمندان می‌گویند، زندگی بر روی زمین بدون لایه اُزن امکان‌پذیر نبود. لایه اُزن نقش بسیار مهمی در جذب این اشعه دارد. متأسفانه در سال‌های اخیر با افزایش تولید گازهای گلخانه‌ای که بیشتر توسط کشورهای صنعتی جهان تولید می‌شود، این لایه با آسیب جدی مواجه شده و باعث تابش بیشتر اشعه فرابنفش شده است.   فرابنفش باختصار UV، موجی است درگستره امواج الکترومغناطیسی با طول موجی در محدوده ۱۰۰ تا ۴۰۰ نانومتر که کوتاه‌تر از نور مرئی و بلندتر از پرتو ایکس است. به بیانی دیگر انرژی آن کمتر از پرتو ایکس، ولی بیشتر از نور مرئی است. پرتو UV در نور خورشید موجود است و تقریباً شامل ۱۰درصد از تمام امواج منتشر شده از سطح خورشید می‌شود. این پرتو همچنین در هنگام جوشکاریِ قوس الکتریکی هم منتشر می‌شود. همچنین برای تولید آن از لامپ‌های مخصوصی از جمله لامپ سیاه یا لامپ بخار جیوه استفاده می‌شود. از پرتو فرابنفش برای ضد عفونی آب، مواد خوراکی، تجهیزات پزشکی و لوازم صنعتی و غیره می‌توان استفاده کرد.

انواع اشعه ماورا بنفش

سه نوع اشعه ماورای‌بنفش وجود دارد که عبارت‌اند از:

UVC توسط لایه ازن جذب می‌شود و هیچ‌گونه تهدیدی ندارد. UVC به پوست ما نمی‌رسد؛ چرا که جو زمین، اشعه UVC را قبل از رسیدن به سطح، جذب می‌کند.

UVB این اشعه عامل اصلی آفتاب‌سوختگی است. آنها به لایه‌های بیرونی پوست آسیب می‌رسانند و نقش کلیدی در رشد سرطان پوست دارند، اما در دوزهای پایین، هم می‌تواند باعث آسیب شود. قرار گرفتن بیش از حد در برابر این اشعه می‌تواند منجر به فوتوکراتیت شود. فوتوکراتیت یک بیماری چشمی دردناک و موقتی است که در اثر قرارگرفتن در معرض اشعه ماورای‌ بنفش UV ایجاد می‌شود. اشعه ماورای ‌بنفش اغلب از خورشید ناشی می‌شود. فوتوکراتیت را می‌توان با آفتاب‌سوختگی مقایسه کرد، با این تفاوت که در فوتوکراتیت، اشعه ماورای ‌بنفش قرنیه چشم شما را به‌جای پوست تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

UVA این اشعه به پرتوهای نور مرئی نزدیک‌تر است و می‌تواند به‌راحتی از قرنیه عبور کرده و به عدسی برسد. تماس بیش از حد با این اشعه، با خطر ایجاد آب‌مروارید و دژنراسیون ماکولا (بیماری ماکولای چشم) مرتبط است. در حقیقت این نوع از اشعه، عمیق‌تر از اشعه‌ UVB وارد پوست می‌شوند. اینها نقش مهمی در پیری و چین‌وچروک پوست دارند. به‌علاوه، آنها به رشد سرطان پوست کمک می‌کنند. اما اشعه UVA که طول‌موج بلندتری دارد عمدتاً از لایه اُزن عبور می‌کند که عامل اصلی سرطان پوست یا ملانوما است. سرطانی که جزو ۵ سرطان شایع در جهان و البته ایران است. میزان تابش این اشعه خطرناک مخصوصاً در ساعات ۱۰ صبح تا 4 بعدازظهر به اوج خود می‌رسد و در برخی روزهای سال از جمله همین روزها میزان تابش آن به حد خطرناک و بسیار خطرناک می‌رسد. به‌ همین علت کارشناسان توصیه می‌کنند، افراد در این ساعات و در روزهایی که میزان این اشعه در سطح خطرناک است تا جای ممکن در خانه بمانند و در معرض تابش مستقیم نور خورشید قرار نگیرند. داده‌های پایگاه هواشناسی جهانی MSN نشان می‌دهد، این شاخص در ایران و از جمله در تهران در روزهای آتی در وضعیت قرمز است و در ساعات بین ۱۰ تا 4 بعدازظهر به بالای ۷ تا ۱۰ می‌رسد که بسیار خطرناک است و مردم نباید در این ساعات که زمان اوج تابش اشعه UV است در معرض تابش مستقیم نور خورشید قرار بگیرند.

آسیب‌های جسمی اشعه فرابنفش

میزان تابش اشعه ماورای ‌بنفش به‌خصوص در ساعات ۱۰ صبح تا 4 بعد از ظهر به اوج خود می‌رسد و در برخی روز‌های سال از جمله همین روز‌ها میزان تابش آن به حد خطرناک و بسیار خطرناک می‌رسد به همین علت کارشناسان توصیه می‌کنند، افراد در این ساعات و در روز‌هایی که میزان این اشعه در سطح خطرناک است تا جای ممکن در خانه بمانند و در معرض تابش مستقیم نور خورشید قرار نگیرند. این روزها شاخص تابش اشعه UV در ساعات ظهر در وضعیت بحرانی و قرمز است؛ اشعه خطرناکی که عامل اصلی سرطان پوست، آب مروارید و پیرپوستی است. بسیاری از مردم نام این اشعه را شنیده‌اند، اما هیچ کس آسیب‌های جبران‌ناپذیر این نور نامرئی را جدی نمی‌گیرد.

پرتو فرابنفش به گونه‌ای کاملاً اتفاقی با مشاهده تغییر رنگ و تیرگی املاح نقره در مقابل نور مستقیم آفتاب کشف گردید. در سال ۱۸۰۱ دانشمند آلمانی، یوهان ویلهلم ریتر بر اثر مشاهداتش توجه نمود که تابش‌های فرابنفش، که نامرئی هستند، عامل اساسی در تیرگی صفحات کاغذ آغشته به کلرید نقره هستند. او در آن زمان این پدیده را پرتوهای شیمیایی نامید.  اولین خطر خورشید برای ما به شکل اشعه ماورای ‌بنفش که جزو تابش خورشید است. منابع مصنوعی مانند دستگاه‌های جوشکاری، تخت‌های  برنزه‌کننده و لیزر نیز می‌توانند اشعه ماورای ‌بنفش را منتشر کنند. تأثیر منفی اشعه ماورای ‌بنفش بر پوست را تقریباً همه اطلاع دارند، ولی بسیاری از مردم متوجه آسیب ناشی از اشعه ماورای‌بنفش بر چشم نیستند.

حسن کریمی، ‌چشم‌پزشک به گزارشگر کیهان درباره آسیب‌های چشمی اشعه فرابنفش می‌گوید: «بافت‌هایی که چشم ما را تشکیل می‌دهند، از حساس‌ترین بافت‌هایی هستند که در کل بدن ما یافت می‌شوند. اشعه ماورای ‌بنفش، چه از اشعه ماورای‌ بنفش مصنوعی و چه از نور طبیعی خورشید، می‌تواند برای چشم آسیب‌رسان باشد. اشعه UV یا همان امواج فرابنفش خورشید با طول‌موجی بین ۱۰۰ تا ۴۰۰ نانومتر که کوتاه‌تر از نور مرئی و بلندتر از اشعه ایکس است جزو امواج خطرناک برای انسان است که غفلت از آن آسیب‌های جبران‌ناپذیری به پوست و چشم انسان می‌زند. اشعه UV-A و UV-B می‌تواند تأثیرات منفی بلندمدت و کوتاه‌مدت بر چشم و بینایی داشته باشد.»

از شیشه معمولی فقط اشعه فرابنفش A عبور می‌کند. در صنعت شیشه‌هایی با ترکیبات مخصوص می‌سازند که طول‌موج 0.26 یعنی ماورابنفش B و A و قسمتی از C را نیز عبور دهد. شفافیت کوارتز خیلی بیشتر از شیشه است و فقط طول موج‌های کوتاه‌تر از 0.18 میکرومتر در آن جذب می‌شود. به همین سبب حباب‌های چراغ‌های مولد اشعه فرابنفش را از کوارتز تهیه می‌کنند. آب خالص برای اشعه فرابنفش، شفاف‌ترین مایعات است و طبقات نازک آن امواج بلندتر از 0.2 میکرومتر را از خود عبور می‌دهند. گازها معمولا برای اشعه فرابنفش، شفاف هستند و طول موج‌های بلندتر از 0.18 میکرومتر از لایه‌های نازک هوا بخوبی عبور می‌کنند.

اثرات محیط زیستی اشعه ماورای ‌بنفش

اشعه ماورای ‌بنفش (UV) به‌ویژه UV-B اثرات زیان‌باری بر محیط‌زیست دارد. تشعشعات مزبور صدمات زیادی بر سلامتی انسان پوست چشم و سیستم ایمن فتوسنتز و زنجیره‌های غذایی وارد می‌کند. برخلاف گیاهان، زئوپلانکتون‌ها و فیتوپلانکتون‌های دریایی، بدن انسان قادر است خود را در مقابل تشعشعات زیان‌بار UV تا حدودی محافظت کند. این امر خود یکی از دلایلی است که مخاطرات مربوط به گیاهان و میکرواُرگانیزم‌ها که به طور مستقیم حیات انسان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند، (محصولات، گیاهی غلات و فتوسنتز) باید موردتوجه قرار گیرد.

اثرات محیط زیستی ناشی از تشعشعات UV:

- اثرات اشعه ماورای‌بنفش بر ترکیب تروپوسفر و کیفیت هوا (اثر مقدار زیادی از اکسیدان‌های تروپوسفری اثر بر واکنش‌های شیمیایی تغییرات در ترکیبات شیمیایی تروپوسفر و...) - اثرات اشعه ماورای‌بنفش بر مواد در کشاورزی اسباب و اثاثیه در محیط باز مواد ساختمانی مواد به‌کاررفته در حمل‌ونقل تولیدات نساجی، رنگ‌ها و پوشش‌ها، تولیدات نساجی، محصولات چرمی و...

- اثرات تشعشعات UVB بر گیاهان و محصولات کشاورزی اختلال در فرآیند فتوسنتز، زمان گل دادن تجزیه و سیکل مواد مغذی و...

- تأثیر بر موجودات دریایی و اقیانوس‌ها (اثر بر شبکه غذایی دریایی تقلیل در فیتوپلانکتون‌ها زئوپلانکتون‌ها و سایر حیوانات آبزی).

-اثرات اشعه ماورای‌ بنفش بر حیوانات اهلی طبق یافته‌های علمی و ایجاد یاخته‌های پوسته‌پوسته شونده در گاو، اسب، گربه، گوسفند، بز و سگ.

بسیاری از محصولات کشاورزی از قبیل گونه‌های مختلفی از منابع اصلی و مهم غذایی از قبیل برنج در مقابل افزایش اشعه UV از خود تغییرات وسیعی از جمله کاهش محصول حساسیت بیشتر به دما، خشکسالی و بیماری‌ها و تغییر در چرخه تولید و تغییر در ترکیبات مغذی را بروز داده‌اند.

چرا باید در خانه ماند؟

مهندس علی گورانی، کارشناس بهداشت پرتوها درباره خطرناک اشعه uv به ما می‌گوید: «80 درصد علت ابتلای افراد به سرطان پوست تابش اشعه UV است و در مورد کاتاراکت یا همان آب مروارید که یک بیماری خطرناک چشمی است، سهم این اشعه در بروز این بیماری بین ۸۰ تا ۹۰ درصد است. علاوه‌بر آن اشعه UV عامل اصلی پیر پوستی است.»

وی می‌افزاید: «خطرات مهم این اشعه نامرئی البته با رعایت یک‌سری اصول بهداشتی بسیار ساده قابل‌کنترل است؛ اما متأسفانه مردم ما این اصول ساده را جدی نمی‌گیرند و با سهل‌انگاری به سمت بیماری‌ها و آسیب‌های جبران‌ناپذیری می‌روند که هزینه‌های زیادی را به جامعه تحمیل می‌کند. جامعه‌ای که مردم آن به علت آسیب اشعه فرابنفش خورشید دچار پیر پوستی می‌شوند، از نظر اقتصادی نیز جامعه‌ای خسته خواهد بود؛ بنابراین تبعات بسیار خطرناک اشعه uv فقط در بروز بیماری نیست، بلکه اقتصاد یک جامعه را دچار بحران‌های بزرگ می‌کند. در حالی با آموزش و اصلاح رفتار به‌راحتی می‌توانیم عوارض اشعه UV را در بین مردم کم کنیم.»

مدیر سابق بهداشت پرتوهای هسته‌ای و الکترومغناطیس وزارت بهداشت ادامه می‌دهد: «میزان تابش اشعه فرابنفش خورشید در تمام گسترده ایران در چهارگوشه این کشور بسیار بالاست. نمی‌توان جلوی تابش این اشعه خطرناک را گرفت. فقط می‌توانیم با رعایت یک‌سری اصول بهداشتی آسان و ارزان از آسیب‌های آن کم کنیم. وی افزود: مردم باید بدانند در ساعات شدت تابش اشعه فرابنفش تا جای ممکن نباید از خانه خارج شوند. بااین‌حال اگر افرادی بهر علتی از جمله رفت‌وآمد به محل کار از خانه خارج می‌شوند باید سعی کنند در سایه باشند. البته میزان اشعه UV در سایه از بین نمی‌رود؛ اما حدود ۵۰ درصد کمتر می‌شود. اشعه UV مهم‌ترین عامل شیوع سرطان پوست، بیماری آب‌مروارید و پیر پوستی است.»

گورانی می‌گوید: «اشعه UV نه‌تنها در سایه از بین نمی‌رود، بلکه در روزهای برفی نیز به‌شدت وجود دارد؛ زیرا این اشعه خاصیت بازتاب و انعکاس دارد و مثلاً در برف به علت بازتاب اشعه UV پس از برخورد با ذرات کریستال برف به میزان ۸۰ درصد بیشتر و میزان آن ۱۸۰ درصد می‌شود به همین علت کسانی که در برف تردد می‌کنند و در معرض تابش نور خورشید قرار می‌گیرند؛ مانند کوهنوردان مانند لبو سرخ می‌شوند و پوست آن‌ها به‌شدت می‌سوزند. افرادی هم که در ساحل دریا در معرض این اشعه قرار می‌گیرند نیز به علت بازتاب این اشعه از روی شن و ماسه‌ها، میزان دریافت این اشعه را به میزان ۴۰ درصد بیشتر تجربه می‌کنند و میزان دریافت این اشعه در ساحل به ۱۴۰ درصد می‌رسد.»  وی در ادامه می‌افزاید: «شاخص تابش اشعه UV با عددی بین صفر تا ۱۱ معرفی می‌شود. عددی که به آن UV INDEX می‌گویند و یک شاخص جهانی است. درصورتی‌که میزان این عدد بین صفر تا ۳ باشد خطر زیادی ندارد. میزان تابش ۴ و ۵ در حد متوسط است. میزان تابش بین ۵ تا ۷ خطرناک است و میزان تابش بالاتر از آن بسیار خطرناک و بحرانی است.»

مدیر سابق بهداشت پرتوهای هسته‌ای و الکترومغناطیس وزارت بهداشت می‌گوید: «زمانی که شاخص UV به عدد ۱۰ و بالاتر می‌رسد به‌هیچ‌وجه نباید افراد در معرض تابش نور مستقیم خورشید قرار بگیرند، اما در زمانی که این شاخص اعداد کمتری را نشان می‌دهد، حتماً باید اصول بهداشت پرتوها را که بسیار ساده هستند رعایت کنند.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌افزاید: «اولین اقدام این است در سایه باشند و حتماً از کلاه لبه‌دار که لبه آن حدود ۷ سانتی‌متر باشد، استفاده کنند تا صورت را پوشش دهد. دومین اقدام این است که از لباس‌هایی استفاده کنند که باعث جذب اشعه UV به پوست نشود. در بسیاری از کشورهای پیشرفته لباس‌ها نیز از نظر میزان محافظت از پوست مانند کِرِم‌های ضدآفتاب، شاخص SPF دارند که نشان‌دهنده میزان محافظت آنها از پوست است و لباس‌هایی که محافظت بیشتری دارند، قیمت بیشتری دارد. اما در ایران که این شاخص را برای لباس نداریم باید توجه کنیم که لباس زیاد منفذ نداشته باشد و پارچه آن کیپ باشد.»

مهندس گورانی در ادامه می‌گوید: «در برخی کشورها مانند چین استفاده از لباس مناسب برای بسیاری از اقشار مانند کشاورزان اجباری است، زیرا می‌دانند که بی‌توجهی به این مسئله در جمعیت بالای این کشور چه بار مالی و تبعات اقتصادی بزرگی دارد.»

وی اضافه می‌کند: «پس از کلاه و لباس مناسب، اقدام مهم دیگر استفاده از عینک‌ آفتابی با سطح محافظت ۴۰۰ نانومتر است که اصطلاحاً به آن عینک‌های UV۴۰۰ می‌گویند البته باید توجه شود که این سطح محافظت عینک واقعی باشد؛ زیرا در بازار عینک‌های تقلبی زیاد است. این عینک‌ها باید تا جای ممکن کل سطح چشم و اطراف را بگیرند به‌طوری که نور خورشید از لبه‌های عینک به چشم نرسد، در غیر این صورت به علت تاریک شدن فضای عینک و باز شدن مردمک چشم میزان جذب اشعه UV در چشم بیشتر هم می‌شود.»

کارشناس بهداشت پرتوها در پایان صحبت‌هایش می‌گوید: «اقدام مهم بعدی استفاده از محافظ‌های فیزیکی از پوست یا همان کرم‌های ضدآفتاب است که باید به مقدار کافی روی پوست قرار گیرد تا مانع برخورد و جذب اشعه UV در پوست شود. این کرم‌ها با SPF‌‌های مختلف در بازار وجود دارند؛ اما شایع‌ترین نوع آن کرم‌های با SPFهای ۳۰ و ۵۰ است. کرم با SPF بالاتر مثلاً ۶۰ باید با تجویز پزشک مصرف شود و البته در این مورد هم باید خیلی دقت شود که این محصول تقلبی نباشد؛ زیرا تقلب در این محصولات خود یک صنعت بسیار بزرگ است. اغلب افراد تصور می‌کنند که حضور در زیر سایه حتی طی ساعات اوج تابش پرتوهای فرابنفش (ساعات ۱۰ صبح تا ۱۶) حجم کمتری از پرتو فرابنفش را متوجه آنها می‌کند. اگرچه چنین تصوری وجود دارد، اما باید گفت پرتو فرابنفش از انعکاس محیط پیرامونی گرفته می‌شود.