مبارزه با مافیای زباله و کمک به حفظ سلامت شهروندان- بخش نخست

طلایی که باید از سطل زباله به چرخه تولید برود

کد خبر: ۲۹۲۶۶۶

تاریخ: ۰۸ مرداد ۱۴۰۳ - ۱۹:۵۹

امیرحسین بسطامی

بازیافت زباله از دیرباز یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های انسان بوده است. تولید بی‌رویه محصولات، افزایش شهرنشینی، افزایش زادوولد و در نتیجه تولید انبوه زباله‌ها در تمامی کشورها یک مشکل اساسی بوده است. به همین دلیل از سال‌های بسیار دور، کشورهای بسیاری به بازیافت زباله علاقه‌مند شده‌اند. امروزه از آن به ‌عنوان طلای کثیف نام برده می‌شود و با بازیافت آن و برگشت به چرخه مصرف هم از لحاظ اقتصادی بهره‌مند می‌شویم و هم در حفظ محیط‌زیست کوشش کرده‌ایم. بازیافت زباله به ‌اندازه تمدن بشری قدمت دارد و تاریخچه بازیافت به سال‌های بسیار دور ‌باز می‌گردد. برای مثال اولین نمونه ثبت شده از بازیافت کاغذ، در سال ۱۰۳۱ در ژاپن انجام شده است و به نظر می‌رسد که فرهنگ‌های باستان همیشه به دلیل محدودیت منابع و طولانی ‌بودن فرآیند تولید به بازیافت زباله‌ها تمایل داشتند.

جنگ جهانی اول و دوم عامل اصلی جهش دولت‌ها به سمت بازیافت زباله‌ها بود، چرا که کشورها با منابع محدود روبه‌رو شدند و برای بقا به بازیافت و استفاده مجدد از مواد روی آوردند. از آن زمان بود که از مردم خواسته می‌شد تا کمتر خرید کنند و زباله‌های خود را تفکیک کنند. برای مثال از مردم خواسته می‌شد تا چربی‌های گوشت را برای ساخت بمب به دولت‌ها تحویل دهند. همچنین با صنعتی ‌شدن و رشد صنایع در کشورها پس از جنگ‌های جهانی، مصرف‌گرایی به‌شدت در میان مردم افزایش پیدا کرد و همین امر منجر به تولید انبوه زباله‌ها شد. به‌نحوی‌ که با افزایش جمعیت و رشد صنایع، روزبه‌روز شاهد افزایش زباله‌ها هستیم. درنتیجه دفع و امحای زباله‌ها و خطرات زیست‌محیطی ناشی از آنها به دغدغه اصلی ساکنان زمین و دولت‌ها تبدیل شد و از آن ‌پس کشورها در تلاش برای بازیافت و کاهش تولید زباله هستند. امروزه کشورهای بسیاری به اهمیت بازیافت روی آورده‌اند و در تلاش هستند تا با بازیافت زباله‌ها، از آلودگی‌های ناشی از آن بکاهند. دو روش کمپوست و بازیافت، معمولاً در بازیابی زباله‌ها به کار گرفته می‌شود که اولی موجب حاصلخیزی خاک کشاورزی و دیگری به‌ عنوان مواد اولیه برای ساخت کالاهای دیگر استفاده خواهد شد. نکته جالب‌ توجه در این زمینه به تاریخچه ۴۰۰۰ هزار‌ساله چینی‌ها در زمینه تولید کود از مواد زائد گیاهی و انسانی برمی‌گردد که از آن برای حاصلخیزی خاک استفاده می‌شد و بعدها در کشاورزی سایر کشورها به کار گرفته شد.

تاریخچه بازیافت زباله در ایران

یکی از قدیمی‌ترین مستندات بازیافت در ایران به دوره صفویه می‌رسد. حمام شیخ بهائی به نحوی در آن دوران بنا شده بود که از گازهای تولید شده فاضلاب انسانی برای گرم کردن حمام استفاده می‌کرده است. با این‌حال تاریخ بازیافت در ایران هم همچون دیگر کشورها وابسته به افزایش شهرنشینی و تولید بی‌رویه زباله‌ها بوده است. برای مثال در قانون بلدیه که در سال ۱۲۸۳ تصویب شد از وظایف شهرداری از جمله جمع‌آوری و امحای زباله‌ها هم یاد شده است. همچنین اولین کارخانه‌ای که در ایران به خرید کاغذهای باطله، بازیافت و تولید کاغذهای جدید پرداخت در کرج قرار داشت که در سال ۱۳۱۳ این فرآیند بازیافت کاغذ را شروع کرد. از آن پس تاکنون، کارخانه‌های بسیاری به بازیافت کاغذ روی آوردند. به‌طور کلی بازیافت زباله در ایران کمتر از ۱۰۰ سال قدمت دارد. متوسط سرانه تولید زباله در ایران حدود ۷۰۰ گرم تخمین زده می‌شود، درحالی‌که سرانه جهانی حدود ۳۰۰ گرم است. در ایران آمار دقیقی از وضعیت بازیافت وجود ندارد، اما به نظر می‌رسد که تنها ۶ درصد از این زباله‌ها بازیافت و ۱۰ درصد آنها برای تولید کمپوست استفاده می‌شود و بیش از ۸۰ درصد از زباله‌ها به محل‌های دفن زباله یا دپوی روباز منتقل می‌شوند. به‌طور کلی ۲/۷ درصد از پسماند غذایی در جهان متعلق به کشور ایران است که این مقدار شامل ۳۵ میلیون تن زباله ‌تر باقی‌مانده از مواد غذایی می‌شود. بر اساس گفته‌های شهرداری تهران، به نظر می‌رسد که روزانه ۸ هزار تن پسماند در پایتخت ایران تولید می‌شود و سرانه تولید زباله پایتخت‌نشینان حدود ۹۰۰ گرم در روز است. همچنین حدود ۴۰ درصد از زباله‌ها، پسماند خشک است که تفکیک نشده همراه با دیگر زباله‌ها دور ریخته می‌شوند. به نظر می‌رسد که ضعف در مدیریت پسماند و عدم آموزش به خانوارها درباره تفکیک زباله‌ها از مبدا از مشکلات اصلی بازیافت زباله در ایران است. چرا که اولین گام برای بازیافت زباله‌ها، تفکیک آنها است و با توجه به اینکه اکثر زباله‌های شهری تفکیک نمی‌شوند و این فرهنگ در میان خانواده‌ها وجود ندارد، شهرداری و دیگر ارگان‌های بازیافت زباله با مشکلات بسیاری مواجه می‌شوند.

روزانه حدود ۷۵۰۰ تن زباله در تهران تولید می‌شود که 30درصد (2 هزار و۵۰۰ تن) آن زباله‌های خشک و ۷۰درصدش (۶هزار تن) زباله‌های ‌‌تر هستند. به‌گفته مدیرکل آموزش‌های شهروندی شهرداری تهران تولید زباله در تهران حدود ۳ برابر میانگین جهان است و از نظر تولید زباله هم در بین ۲۰ کشور اول جهان هستیم. زباله‌های تهران حکم گنج را دارند؛ گنجی که خیلی‌ها را مانند قارون ثروتمند کرده است؛ کاسبانی که آن‌قدر ولع پول بیشتر دارند که پای اراذل و اوباش را هم به آن باز کرده‌اند به‌طوری که یکی از اراذل مشهور پایتخت با خرید ۸۰ وانت آنها را در اختیار نوچه‌ها و کارگرانش گذاشته بود تا بتوانند به راحتی زباله را جمع‌آوری و منتقل کنند. حجم زباله‌های شهر و همچنین گردش مالی ناشی از زباله‌گردی به قدری زیاد است که آنها قید سلامتی خود را زده‌اند و تنها به پول فکر می‌کنند. داده‌های آماری نشان می‌دهد که روزانه بیش از ۶ تا ۷ هزار تن زباله در سطح پایتخت جمع‌آوری می‌شود که بخش قابل‌توجهی از آنها قابل‌ بازیافت است. اگر از تولید سالانه زباله در ایران با بیش از ۲۰ میلیون تن، یک‌سوم آن زباله‌های خشک و حدود یک چهارم قابل ‌پردازش باشد، این آمار‌ها نشان می‌دهد که سالانه حدود ۵ میلیون تن پسماند باارزش در ایران تولید می‌شود که همین موضوع نشان‌دهنده سهم بالای مافیا از این میزان پسماند قابل ‌بازیافت و پردازش است. بازیافت در ایران سابقه‌ای نزدیک به ۶۰ سال دارد زمانی که اولین کارخانه کود آلی در سال ۱۳۳۷ در اصفهان ساخته شد، چند سال بعد انگلیسی‌ها یک کارخانه کمپوست در صالح‌آباد تهران تأسیس کردند. این کارخانه در سال ۱۳۶۳ تعطیل اما با تغییراتی که سازمان بازیافت تهران در آن ایجاد کرد پس از مدتی بار دیگر آغاز به کارکرد. درعین‌حال کارخانه کمپوست اصفهان نیز در سال ۱۳۴۸ به‌واسطه عدم رعایت موازین بهداشتی تعطیل اما کارخانه جدیدی در سال ۱۳۶۸ جایگزین آن شد. در ادامه این روند نیز کارخانه‌های مختلف با هدف بهره‌گیری از زباله به‌ عنوان یک منبع برای تولید کالا و انرژی مورد نیاز ساخته شدند؛ اما با توجه‌ به آمارهای اعلام شده این کارخانه‌ها تنها توانسته‌اند دو درصد بازیافت و ۱۹ درصد کمپوست را به ارمغان آورند. در زیر نگاهی خواهیم داشت به کارخانه‌هایی که با هدف ساماندهی زباله در برخی شهرها با مشارکت بخش خصوصی و دولت در حال فعالیت هستند.

مزایای تفکیک زباله از مبدأ

مهین رستملو، شهروند تهرانی به گزارشگر کیهان می‌گوید: «بیش از ده سال است که زباله‌ها را به طور کامل بازیافت می‌کنم. حدود ده سال قبل یک برنامه آموزشی در شبکه چهار مشاهده کردم و یاد گرفتم همه چیز را تفکیک کنم. کاغذ، آهن، پلاستیک به غرفه بازیافت شهرداری تحویل داده می‌شود. زباله تَر هم در پارک نزدیک‌مان ریخته می‌شود. زباله ‌تر با تابش نور خورشید و مرور زمان تجزیه و به محیط زیست برمی‌گردد.»

کاهش پسماند به کاهش جمع‌آوری، حمل‌ونقل، بازیافت و سپس دفع آن منجر خواهد شد و در پی آن حفظ منابع طبیعی و کاهش آلودگی‌ها را دربر خواهد داشت و دستیابی به این امر زمانی میسر است که تغییرات اساسی در عادت‌های روزمره زندگی، شیوه تولید و مصرف با آموزش و فرهنگ‌سازی در بین شهروندان انجام پذیرد. با تفکیک زباله از مبدأ و کاهش زباله‌گردی می‌توان در راستای بهبود چهره شهر و زیبایی کالبد آن گام برداشت، همچنین با تفکیک زباله و کاهش میزان زباله در شهر بستر وجود حیوانات و حشرات موذی نیز فراهم نخواهد شد. برنامه تفکیک مناسب و درست زباله از مبدأ و مدیریت زباله‌های خانگی می‌تواند سهم زیادی از هزینه‌های خانواده، مصرف آب و انرژی را کاهش دهد و جلوی تولید بیش از اندازه زباله را بگیرد. برای مدیریت زباله‌های منزل باید در مرحله اول، مواد تجزیه‌پذیر مانند پسماندهای آشپزخانه و مواد غذایی را از دیگر مواد جدا کرد. این مواد راحت و سریع تجزیه می‌شوند و به آغوش طبیعت بازمی‌گردند. پسماندهای گیاهی نیز به کود کمپوست تبدیل می‌شوند که برای اصلاح و غنی‌سازی ویژگی خاک و تأمین مواد غذایی از دست ‌رفته آن مفید است. روزنامه‌ها، کارتن، مقوا و کاغذهای باطله و دفترچه‌های تمام‌شده نیز قابل بازیافتند که لازم است جداسازی شوند.

طرح «نوماند» طرحی برای مبارزه با مافیا

یکی از راه‌های حفظ سلامت شهر و محیط‌زیست، مبارزه با مافیای زباله و تفکیک زباله در مبدأ است، موضوعی که شهرداری تهران با طرح «نوماند» اجرای این روند را برای شهروندان تسهیل کرده است. «نوماند» یکی از بخش‌های نرم‌افزار «شهرزاد» است که به‌واسطه آن شهروندان تهرانی می‌توانند زباله‌هایشان را به شهرداری بفروشند و با اعتباری که به کیف پول شهروندی‌شان اضافه می‌شود، از مراکز تره‌بار خرید کرده، عوارض ورود به طرح ترافیک را پرداخت و یا بلیت مترو و اتوبوس تهیه کنند. در این سیستم یک بازه زمانی برای کاربر مشخص می‌شود که در چه زمانی و چه محلی پسماند از آنها تحویل گرفته خواهد شد تا در وقت نیز صرفه‌جویی شود. پس از تعیین زمان و محل تحویل زباله، مأمورین با ماشین‌های مخصوص به محل اعزام شده و زباله‌ها را تحویل می‌گیرند، در نهایت هم کیف پول شخص سفارش‌دهنده داخل نرم‌افزار شهرزاد شارژ خواهد شد. طرح نوماند تلاش می‌کند تا تمام دسترسی‌ها را برای شهروندان فراهم کرده و آنها را تشویق به تفکیک زباله کند تا دست زباله گردها را از مخازن زباله کوتاه کرده و از قدرت مافیای این حوزه کم کند.

عسگر جلالیان، معاون حقوق بشر و امور بین‌الملل وزارت دادگستری، می‌گوید: «مافیایی که پشت این موضوع است و عدد‌هایی که در این حوزه به‌عنوان اقتصادشان شکل‌گرفته، عجیب است.»  وی درباره مدیریت و کوتاه‌ کردن دست مافیا از زباله می‌گوید: «برای مدیریت این موضوع باید تمام ظرفیت‌ها به کار گرفته شود. در حال حاضر بحث مدیریت واحد این موضوع مطرح است که شهرداری بستری را برای جمع‌آوری زباله خشک فراهم کرده ‌است. قطعاً طرح نوماند کار ارزشمندی است و در راستای مقابله با پدیده شوم زباله‌گردی است. این طرح در راستای مقابله با نقض حقوق شهروندی و حفظ محیط‌زیست سالم است و مردم باید مطلع شوند تا با این طرح همکاری کنند.»

هر سطل زباله 5 میلیون تومان!

سالانه میلیاردها دلار در جهان صرف تولید کاغذ، پلاستیک، قوطی‌های فلزی و غیره می‌شود که با یک‌بارمصرف، آنها به زباله تبدیل شده و دور ریخته می‌شوند. میلیاردها دلار نیز صرف جمع‌آوری و از بین‌ بردن این زباله‌ها می‌شود که در هر صورت ضایعاتی را به محیط‌زیست وارد می‌کند. بسیاری از شهروندان زباله‌های خود را به‌صورت ترکیب شده در مخازن زباله شهرداری که تعدادی از آنها در هر محله‌ای یافت می‌شود، می‌اندازند و همین موضوع ساده می‌تواند در تقویت مافیای زباله مؤثر باشد. به گفته یکی از کارشناسان مدیریت پسماند، فقط یکی از سطل‌های زباله در منطقه یک تهران، از صبح تا شب، حدود ۵ میلیون تومان پسماند قابل ‌بازیافت دارد و این یعنی پول زیادی توسط مافیا به جیب زده خواهد شد. این ثروت بزرگ هنوز در کشور ما چندان مهم شمرده نمی‌شود و این آگاهی وجود ندارد که با قدری توجه می‌توان در کاستن از هزینه‌های دفع مواد زائد نقشی مهم و اساسی ایفا کرد. بی‌شک دستگاه تفکیک زباله در مبدأ مطلوب‌ترین روش برای جداسازی به‌حساب می‌آید که برای هر کدام از پسماندها سطل مجزایی در نظر گرفته شود.

برای نمونه در یکی از سطل‌ها انواع زباله‌های ‌‌تر مانند اضافی غذاها، لبنیات و... ریخته شود و سطل دیگری را به زباله‌های خشک مانند انواع ظروف پلاستیکی، چوب، مقوا، پارچه، فلزات، قوطی‌های نوشیدنی و کنسرو و ... اختصاص دهیم. برای جلوگیری از آلودگی و گسترش میکروب‌ها می‌توان قوطی‌ها، شیشه‌ها و ظروف آلومینیومی را شست و سپس جمع‌آوری کرد. با تفکیک زباله توسط هر شهروند از مبدأ، دست افراد سودجو از سطل‌های زباله کوتاه خواهد شد؛ اما تأثیر این کار شهروندان با هوشمندسازی جمع‌آوری زباله‌ها دوچندان می‌شود. به گفته سوده نجفی، عضو کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران، هوشمندسازی یکی از ضرورت‌هایی است که بسیاری از امور را تحت‌تأثیر خود قرار داده و مدیریت شهری نیز برای انجام برخی از وظایف خود در سطح شهر باید از این تکنولوژی بهره بگیرد، چرا که این موضوع سبب دسترسی بیشتر و آسان شهروندان به خدمات می‌شود.