رئیس مرکز نوآوری و توسعه هوش مصنوعی پژوهشگاه ارتباطات تشریح کرد

وضعیت ایران در تولیدات علمی هوش مصنوعی

کد خبر: ۲۸۹۷۷۱

تاریخ: ۲۱ خرداد ۱۴۰۳ - ۲۰:۱۸

رئیس مرکز نوآوری و توسعه هوش مصنوعی پژوهشگاه ارتباطات گفت: ما در بحث تولید علم در حوزه هوش مصنوعی در دنیا بین 10 تا 15 کشور برتر دنیا هستیم؛ مهم‌ترین ملاک در این رتبه‌‏بندی تولید مقالات است.

به گزارش تسنیم، موضوع هوش مصنوعی (Artificial Intelligence-AI) و کاربردهای آن در سال‌های اخیر در صدر برنامه‌های راهبردی کشورهای توسعه‌یافته قرار گرفته و پیش‌بینی می‌شود که هوش مصنوعی در عرصه‌های مختلف بشر در سال‌های متمادی تاثیرات شگرفی را به همراه داشته باشد.

بر همین اساس مرکز نوآوری و توسعه هوش مصنوعی با هدف تمرکز در برنامه‌ریزی و اجرای امور پژوهشی حول محور هوش مصنوعی در ساختار پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات ایجاد و فعالیت خود را رسماً از سال 1399 آغاز کرده است.

دکتر محمدهادی بکایی، رئیس مرکز نوآوری و توسعه هوش مصنوعی پژوهشگاه ارتباطات در این رابطه گفت‌وگویی با خبرگزاری تسنیم انجام داده است که در ادامه می‌خوانید.

به عنوان نخستین سؤال بفرمایید که مرکز هوش مصنوعی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در حال حاضر چه پروژه‌هایی را در دست اقدام دارد؟

مجموعه پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات به عنوان بازوی تحقیق و توسعه وزارت ارتباطات در حوزه‌های مختلف مشغول به فعالیت است. تمام فعالیت‏‌ها و مأموریت‌های مربوط به تحقیق و توسعه در فناوری‌های نوین که به وزارتخانه سپرده شده، در داخل پژوهشگاه انجام می‌شود.

اگر به تاریخچه هوش مصنوعی نگاهی بیندازیم خواهیم دید که از بدو تولد این فناوری در دنیا بیش از 70 سال می‌‏گذرد و در 5 سال گذشته و به دلایل مختلف عملاً بسیار پررنگ شده است. در مجموعه پژوهشگاه نیز بیش از یک دهه است که به صورت تخصصی در حوزه‌‏های مختلف هوش مصنوعی کار می‌‏شود و طرح‏‌ها و پروژه‌‏های بزرگی نیز در این خصوص انجام شده است. از جمله این طرح‏‌ها می‏‌توان به طرح جویشگر بومی در سال 1392 اشاره کرد که عمدتاً از پروژه‌های مختلف در حوزه‌های هوش مصنوعی تشکیل شده بود. اما با توجه به اهمیت این فناوری در سال‏‌های اخیر، در سال 1399 تصمیم بر این شد که یک بخش مستقل در حوزه هوش مصنوعی تحت عنوان «مرکز نوآوری و توسعه هوش مصنوعی» در پژوهشگاه تشکیل شود.

محورهای اصلی کاری مرکز نوآوری و توسعه هوش مصنوعی چیست؟

ما با دانشگاه‌ها در جهت توسعه علمی هوش مصنوعی همکاری داریم و از طرفی با شرکت‌ها و استارتاپ‌ها در جهت توسعه کاربردها تعامل داریم. گسترش نوآوری،‌ گسترش تعاملات بین‌الملل، استقرار مرجعیت رگولاتوری و توسعه زیرساخت‌‏ها و منابع هوش مصنوعی محورهای اصلی ما در مرکز هوش مصنوعی است.

مهم‌ترین پروژه‌هایی که امروز در مرکز با آن درگیر هستند را بفرمایید؟

در مرکز هوش مصنوعی امروز 4 محور مهم داریم که تمرکز کاری ما را تشکیل می‌‏دهد:

نخستین مورد تهیه و تدوین اسناد راهبردی است. به عنوان مثال ما در بحث رگولاتوری و تنظیم‌‏گری، تدوین نقشه راه و تدوین استانداردها فعالیت‌هایی داشتیم که هدف آنها ایجاد زیرساختی برای تسهیلگری توسعه کسب و کارهای مبتنی بر هوش مصنوعی است. برای مثال، هدف از تنظیم‌‏گری این حوزه  حمایت از فعالان این زیست‌بوم و در نهایت تسهیل و توسعه ارائه محصولات و خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی است. یا در بحث استانداردها تا زمانی که یک استاندارد درست برای کارهای توسعه‌ای ایجاد نشود عملاً توسعه پایدار نخواهد بود.

بحث دوم توسعه زیرساخت‌ها است. ما در کشور دچار کمبود منابع هستیم. در ادامه به این موضوع خواهیم پرداخت که برای توسعه پایدار هوش مصنوعی در کشور به چه پشتوانه‌ها و خدمات پایه‌ای احتیاج داریم.

کشور ما در مقایسه با سایر کشورها زیرساخت‌های ذخیره‌سازی و پردازشی کمی دارد و یکی از محورهای کاری ما توسعه این زیرساخت‌ها است. ابررایانه سیمرغ با مشارکت پژوهشگاه در دانشگاه امیرکبیر ایجاد شد و امروز هم در حال طراحی ابررایانه‌هایی هم در سطح ملی و هم در سطح بخشی هستیم.

محور سوم بحث مهم آزمایشگاه ارزیابی و رتبه‌‏بندی خدمات و محصولات حوزه هوش مصنوعی است. مسئله‌ای که در کشورمان به آن کم پرداخته شده است و یکی از نقص‏‌های مهم و پاشنه‏‌های آشیل کشور در مسیر پیشرفت در حوزه هوش مصنوعی نیز به حساب می‏‌آید.

آیا ما در کشور آزمایشگاه داریم؟

ما آزمایشگاه‌های تحقیق و توسعه در کشور داریم، اغلب دانشگاه‏‌های ما آزمایشگاه هوش مصنوعی دارند و بر روی آن کار می‌کنند اما منظور ما در اینجا، آزمایشگاه ارزیابی، رتبه‏‌بندی و تأیید نمونه است. مطلب را با یک مثال بیشتر توضیح می‌‏دهم: امروز در کشور ما بالغ بر 20 شرکت دانش‌بنیان و فناور در حوزه تشخیص پلاک خودرو فعالیت می‌کنند. اما متاسفانه مرجعی که این شرکت‌‏ها و محصولات آن‏ها را با یکدیگر مقایسه کرده و گزارش ارزیابی بدهد نداریم. یا اینکه مرجعی که مشخص کند این سیستم در چه شرایطی درست و در چه شرایطی اشتباه کار می‏‌کند را نداریم.

درحال حاضر بسیاری از سامانه‌ها از جمله سامانه‌های تشخیص چهره ادعا می‌کنند که ما بالای 90 درصد دقت داریم. اما تحت چه شرایطی و با چه دادگان ارزیابی این ادعا صورت می‌گیرد مشخص نیست. ما آزمایشگاهی که ادعاهای شرکت‏‌ها را ارزیابی کند نداریم. ضمن اینکه آن مرکز باید مرجعیت داشته باشد به این معنا که حرف آن مورد قبول بوده و سندیت داشته باشد و بر مبنای یک روند علمی ادعاهای خود را اثبات کند. عدم وجود این گزارش‌‏های ارزیابی عادلانه روی محصولات باعث می‏‌شود کاربران نهائی نتوانند به این محصولات اعتماد کرده و عدم وجود اعتماد در یک بازار هم ‌گریبان همه فعالین را خواهد گرفت.

یکی از محورهای اصلی کار ما، تأسیس یک آزمایشگاهی است تا بتوانیم در تمامی حوزه‌ها و محصولات مختلف هوش مصنوعی وارد شویم و روال‌های ارزیابی را طراحی و اجرا کنیم. این آزمایشگاه ارزیابی نزدیک به یک‌سال است که مطالعات و طراحی‌‏های اولیه آن در پژوهشگاه انجام شده و در چند ماه آینده در چند محصول دارای اولویت مانند تشخیص پلاک، تشخیص چهره و محصولات دیگرکار خود را به صورت عملیاتی  آغاز خواهد کرد.

شما در این آزمایشگاه نقاط ضعف را پوشش می‌دهید؟

ما در این آزمایشگاه نقاط ضعف را پوشش نمی‌دهیم بلکه به توسعه‏‌دهندگان نقاط ضعف محصولاتشان را نشان می‌دهیم.

اما محور چهارم تمرکز پروژه‌‏های مرکز، حول محور مشاوره، تعریف و نظارت بر اجرای طرح‌‏ها در سازمان‏ها و نهادهای مختلف است. به دلیل جایگاه پژوهشگاه یکی از اهداف مهم پژوهشگاه حمایت از زیست‏‌بوم و شرکت‏‌های فعال است. بازوهای اجرائی ما در انجام طرح‌‏ها ظرفیت‌‏های دانشگاه‌‏ها و شرکت‏‌ها است. برای مثال همین طرح راه‌‏اندازی آزمایشگاه با مشارکت چندین شرکت و دانشگاه در حال اجرا است.

نظر شما درباره اسناد بالادستی هوش مصنوعی در کشور چیست؟ چرا وزارت ارتباطات، معاونت علمی، شورای عالی انقلاب فرهنگی و... اسنادی را در حوزه هوش مصنوعی تدوین کرده‌اند!

کار در حوزه هوش مصنوعی و کاربردهای آن، چنان فضای گسترده‌‏ای دارد که هر نهاد و سازمانی می‏‌تواند وارد شود و یک گوشه کار را در دست بگیرد. الحمدلله با احکام اخیر ریاست محترم جمهور، سیاست‏گذاری این حوزه متولی پیدا کرده است که باید در گام اول سند ملی سیاست‏‌های کلان توسعه هوش مصنوعی را نهائی و جهت اجرا مصوب کند. اما مهم‌تر از همه این‏ها اجرائی کردن این سند است که نیازمند وارد شدن همه بخش‏‌ها و سازمان‏‌ها خواهد بود. صرف سند نوشتن قطعاً راه‏گشا نیست تا زمانی که آن سند اجرا شود. برای مثال یکی از تکالیف وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات توسعه زیرساخت‌‏های لازم است که این امر در مجموعه پژوهشگاه در حال برنامه‌‏ریزی و اجرا است.

درخصوص سند نقشه راه، در بدو تأسیس مرکز نوآوری و توسعه هوش مصنوعی و با توجه به اینکه در آن زمان هیچ سندی در این خصوص وجود نداشت، مرکز اولین سند ملی را در سال 1400 تدوین و منتشر کرد و در سال 1402 هم آن را بروز کرد. این سند مورد تایید بسیاری از فعالین حوزه هوش مصنوعی هم قرار گرفت. هرچند این سند مصوب نشده است اما به عنوان یکی از منابع مهم در تدوین سند نهائی شورای عالی انقلاب فرهنگی مورد استفاده قرار گرفته است. در هر حال امیدواریم این سند شورای عالی انقلاب فرهنگی خیلی سریع‏تر مراحل نهائی‏‌سازی و تصویب را ادامه داده و اجرائی هم شود تا بتوان با دست بازتر و ساختارمندتر مراحل توسعه‏‌ای هوش مصنوعی را به پیش بریم.

رتبه ایران در حوزه هوش مصنوعی چگونه است؟

می‏‌دانید که رتبه‌‏بندی‏‌های مختلفی با معیارهای مختلفی وجود دارد. در بعضی از این رتبه‌بندی‌ها، حتی رتبه ما تا 70 نیز اعلام شده است که جایگاه خوبی نیست. البته ما در بحث تولید علم در حوزه هوش مصنوعی در دنیا بین 10 تا 15 کشور برتر دنیا هستیم. مهم‌ترین ملاک در این رتبه‌‏بندی تولید مقالات است. هرچند این شکاف بزرگ میان تولید علمی و جایگاه در رتبه‌‏بندی‏‌های دیگر حتماً جای بررسی‌‏های دقیق دارد.

موانعی که بر سر راه توسعه

هوش مصنوعی در ایران وجود دارد چیست؟

در مرحله اول باید ببینیم پایه‌های توسعه هوش مصنوعی درایران چیست و اگر بخواهیم هوش مصنوعی را در کشور توسعه بدهیم چه پایه‌هایی را باید در کشور ایجاد کنیم؟

عدم دسترسی به داده از توسعه هوش مصنوعی جلوگیری کرده است. ما سازمان‌های بسیار بزرگی داریم که منبع غنی از داده هستند اما متأسفانه این داده‌ها در دسترس قرار نمی‌گیرد.

مورد بعدی زیرساخت است. برای مثال مدل جی‏پی‏تی4 که اخیراً عرضه شده است با حدود 25 هزار جی‏پی‏یو A100 آموزش داده شده است. این دو مسئله «داده و زیرساخت» جزو مسائلی هستند که همه می‏‌دانند و به آن اشاره می‏‌کنند. اما توسعه هوش مصنوعی پایه‌‏های دیگری نیز نیاز دارد که متأسفانه برای تامین آن‏ها نیز باید برنامه‌‏ریزی جدی کنیم.