ضرورت مصرف بهینه گاز در فصول سرد سال-بخش پایانی

محیطی با دمای متعادل و حفظ تراز تولید

کد خبر: ۲۸۰۷۰۲

تاریخ: ۱۶ دی ۱۴۰۲ - ۲۰:۲۱

امیرحسین بسطامی

اگرچه برای مقایسه دقیق‌تر مصرف گاز در ایران با سایر کشورهای دنیا در مناطق مختلف، شاخصه‌های متعددی مانند جمعیت، وسعت، نوع انرژی مصرفی غالب، اقلیم و حتی فرهنگ کشورها باید لحاظ شوند. بااین‌همه، آنچه عیان است، رعایت ‌نشدن الگوی مصرف گاز در ایران است. مصرف بالاتر گاز در ایران، از مجموع مصرف ده‌ها کشور در اروپا، آمریکا، آفریقا، آسیا و اقیانوسیه در سال گذشته، زنگ خطر جدی برای اقتصاد و انرژی ایران را به صدا درآورده است. از آنجا که بیش از ۵۰ درصد گاز مصرفی کشور، یعنی بالغ بر ۱۲۰ میلیارد مترمکعب، به گاز خانگی و تجاری اختصاص دارد، بهینه‌سازی مصرف خانگی گاز با اعمال سیاست‌های تشویقی و تنبیهی دقیق مانند اصلاح تعرفه‌ها، حذف یارانه‌های پنهان مشترکان پرمصرف و علاوه ‌بر آن سرمایه‌گذاری به‌منظور افزایش ظرفیت تولید، ضرورتی انکارناپذیر است. در صورت اصلاح الگوی مصرف و صرفه‌جویی ۱۰ تا ۱۵ درصدی، مصرف سالانه گاز، بین ۲۵ تا ۴۰ میلیارد مترمکعب، کاهش می‌یابد و صادرات، ارزآوری و رونق تولید بیشتر می‌شود. برای جلوگیری از روند فزاینده مصرف و پیشگیری از بحران قطعی گاز صنایع عمده مانند پتروشیمی و فولاد یا واردات گاز در آینده، علاج واقعه، قبل از وقوع باید کرد.

اگرچه الگوی مصرف برخی مردم اشتباه است، اما باید توجه داشت که اولاً مصرف گاز بخش خانگی طبق آمارهای سال 97 در رده دوم مصرف گاز بین بخش‌های مختلف کشور قرار داشته است. گزارش شرکت بریتیش پترولیوم، ایران را چهارمین مصرف‌کننده بزرگ گاز در دنیا پس از آمریکا، روسیه و چین معرفی کرده است، کشورهایی که همگی پرجمعیت‌اند. با این حال بررسی‌ها نشان می‌دهد که سرانه مصرف درکشور ما در مقایسه با 10 کشور بزرگ مصرف‌کننده گاز خیلی غیر عادی نیست. هر چند باید به واقعیات متعددی درخصوص اتلاف این حامل انرژی مهم در کشور اشاره کرد. اگر چه ایران جزو پنج کشور نخست تولیدکننده گاز دنیاست، اما مصرف بالا سبب شده در زمره کشورهای بزرگ مصرف‌کننده از این منظر قرار گیرد. طبق هفتاد و یکمین گزارش سالانه شرکت انگلیسی بریتیش پترولیوم (BP) با عنوان «مرور آماری انرژی جهان 2022» ایران با مصرف 241.1 میلیارد متر مکعب گاز، چهارمین مصرف‌کننده بزرگ گاز دنیا درسال 2021 است. این درحالی است که چند ماه قبل نیز این شرکت در گزارشی، ایران را چهارمین تولیدکننده بزرگ گاز دنیا با تولید 256.7 میلیارد متر مکعب اعلام کرده بود. این بدان معناست که حدود 94 درصد از گاز تولیدی ایران، تنها در داخل مصرف می‌شود.

ایران در مقایسه با سایر پرمصرف‌های گاز دنیا

طبق گزارش بریتیش‌پترولیوم، ایران در شرایطی چهارمین مصرف‌کننده گاز در دنیا شناخته می‌شود که کشورهای اول تا سوم در این فهرست یعنی آمریکا، روسیه و چین، جملگی جزو کشورهای با جمعیت بالا به شمار می‌روند. بااین‌حال این سؤال مطرح می‌شود که ایران با جمعیت زیر 100 میلیونی احتمالاً در مقایسه با کشورهای پرجمعیت، مصرف گاز بسیار بالایی دارد. هر چند بیان وابستگی بین مصرف گاز و جمعیت در کشورهای مختلف به بررسی‌های بیشتر نیاز دارد اما به‌طور سرانگشتی می‌توان سرانه مصرف گاز در 10 کشور پرمصرف را مد نظر قرارداد.

جعفر کهن کارمند پتروشیمی و اهل خورموج از توابع بوشهر به گزارشگر کیهان می‌گوید: «برای تولید برق گاز زیادی در نیروگاه‌ها استفاده می‌شود و بهتر است از سوخت‌های دیگر استفاده شود. در ایران به علت قیمت پایین گاز از آن بهینه استفاده نمی‌شود و بی‌رویه مصرف می‌شود. جا دارد با فرهنگ‌سازی این نقیصه برطرف شود.»

جدول پایین این موضوع را نشان می‌دهد. همان‌طور که ملاحظه می‌شود، مصرف سرانه گاز در ایران در حالی به 2790 متر مکعب در سال می‌رسد که این رقم به عنوان مثال در آمریکا 2465، در روسیه با اقلیم سرد 3250، در چین 2620، در کانادا با اقلیم سرد 3161، در عربستان با اقلیم گرم 3370، در آلمان 1073 و انگلستان 1130 متر مکعب در سال است بنابراین می‌توان گفت سرانه مصرف گاز در کشور ما در مقایسه با سایر 10کشور بزرگ مصرف‌کننده گاز خیلی غیر عادی نیست. با این حال داده‌ها و گزارش‌های دیگر نشان می‌دهند که جلوی فرصت تولید بالای گاز در کشور برای رشد صادرات این محصول راهبردی، هم اینک با مصرف بالا و غیر بهینه گرفته شده است. به طوری که حتی در سند «تراز تولید و مصرف گاز طبیعی در کشور» که انتهای سال 99 ابلاغ شد، به صراحت پیش‌بینی تراز منفی گاز کشور در سال‌های 1400، 1404 و... بیان شده است.

آیا مردم گاز زیاد مصرف می‌کنند؟

پاسخ به این سؤال هم مثبت و هم منفی است. در واقع اگرچه الگوی مصرف برخی مردم اشتباه است، اما باید توجه داشت که اولاً مصرف گاز بخش خانگی طبق آمارهای سال 97 در رده دوم مصرف گاز بین بخش‌های مختلف کشور قرار داشته است. طبق سند تراز تولید و مصرف گاز، در بازه زمانی یادشده نیروگاه‌ها 32.4درصد، بخش صنعت 18.8 درصد، بخش خانگی 27.8 درصد، صنایع غیر عمده 8.7 درصد، بخش عمومی 3.9درصد، حمل‌ونقل حدود 3.6 درصد و کشاورزی 1.2 درصد از مصرف گاز کشور را به خود اختصاص داده اند؛ بنابراین در کلیت ماجرا، مصرف زیاد گاز را باید در بخش‌های مختلف جست‌وجو کرد. ثانیاً باید توجه داشت که طبق سند یاد شده در بخش خانگی، عمده‌ترین دلایل مصرف بالای گاز، اتلاف حرارتی ساختمان‌ها و استفاده از تجهیزات گرمایشی با بازدهی پایین است. این سند همچنین تاکید کرده است که (در بازه زمانی مورد بررسی) در بخش نیروگاهی متاسفانه به دلیل تعرفه بسیار پایین گاز و برق تولیدی، رغبت چندانی برای افزایش بازده حرارتی نیروگاه‌ها وجود نداشته است. در بخش صنعت نیز این سند در هدف گذاری‌های کاهش مصرف گاز به طور ویژه از دو صنعت سیمان و آهن و فولاد نام برده است. ثالثاً در وهله آخر باید به اصلاح یارانه‌های این بخش در بین دهک‌های مختلف درآمدی همزمان با اصلاح و واقعی سازی تدریجی قیمت این حامل انرژی مهم، برای بهینه سازی مصرف اشاره کرد. موضوعی که البته در راستای آن باید ابعاد متعدد اجتماعی و رفاهی مردم در نظر گرفته شود.

مصرف گاز در ایران

معادل نصف مصرف گاز در قاره اروپا

گزارش معاونت بررسی‌های اقتصادی اتاق بازرگانی تهران در رابطه ‌با مسئله ناترازی گاز در کشور نشان می‌دهد که ایران سومین تولیدکننده بزرگ گاز و چهارمین مصرف‌کننده بزرگ گاز در جهان است؛ به‌طوری‌که مصرف گاز طبیعی در ایران، حدوداً معادل نصف کل مصرف گاز طبیعی در قاره اروپا است. معاونت بررسی‌های اقتصادی اتاق بازرگانی تهران در گزارشی تحت عنوان «نگاهی به مسئله ناترازی گاز؛ چالش‌ها و پیشنهادها» به این موضوع اشاره کرده که گسترش روزافزون شبکه توزیع گاز طبیعی در کشور و همچنین توسعه صنایع مختلف، باعث رشد و توسعه اقتصادی و افزایش رفاه اجتماعی شده است؛ اما افزایش مصرف گاز طبیعی در کشور بدون افزایش ظرفیت تولید این فرآورده باارزش، معضلات بی‌شماری از قبیل تعطیلی کارخانه‌ها و صنایع مصرف‌کننده گاز در فصول اوج مصرف را به‌ دنبال داشته است که تأثیر مستقیمی بر اقتصاد کشور دارد؛ بنابراین گزارش حاضر به وضعیت تولید گاز طبیعی و مصرف آن در ایران و مقایسه آن با جهان پرداخته و سپس بررسی چالش‌های ناشی از ناترازی گاز و ارائه راهکارهایی در این زمینه پرداخته است. بر اساس این گزارش ایران به لحاظ تولید گاز طبیعی با تولید ۲۵۶.۷ میلیارد مترمکعب که معادل ۶.۴ درصد کل تولید گاز طبیعی جهان در سال ۲۰۲۱ است، به‌عنوان سومین تولیدکننده بزرگ گاز جهان در این سال شناخته شده است. براین‌اساس آمریکا با تولید ۹۳۴.۲ میلیارد مترمکعب و سهم ۲۳.۱ درصدی از کل تولید جهانی، بزرگ‌ترین تولیدکننده گاز طبیعی، روسیه با تولید ۷۰۱.۷ میلیارد مترمکعب و سهم ۱۷.۴ درصدی از تولید گاز جهان، دومین تولیدکننده گاز طبیعی و چین با تولید ۲۰۹.۲ میلیارد مترمکعب و سهم ۵.۲ درصدی از تولید گاز جهان، چهارمین تولیدکننده گاز طبیعی است.

سهم ۵۰ درصدی گاز طبیعی

در سبد مصرف نهائی انرژی

از طرف دیگر بر اساس آمارهای جهانی سهم گاز طبیعی از سبد انرژی در ایران بیش از ۵۰ درصد است. این در حالی است که ایالات متحده که اولین تولیدکننده گاز طبیعی در جهان است و بیش از ۲۳ درصد از کل تولید گاز جهان را در اختیار دارد، گاز تنها ۲۴ درصد از سبد انرژی آن را تشکیل داده است. این نسبت برای ترکیه و روسیه نیز به ترتیب ۲۴ و ۳۶ درصد است. با توجه ‌به این موضوع توسعه هرچه بیشتر از انرژی‌های تجدیدپذیر و متنوع‌سازی سبد انرژی مصرفی در ایران بیش ‌از پیش ضرورت می‌یابد. برای مثال در این مبحث نیز به نقش کلیدی گاز در تولید برق اشاره شده که بر اساس آن امروزه بیش از ۸۰ درصد از تولید برق کشور وابسته به گاز است... در واقع به ‌غیر از نیروگاه‌های برق‌آبی و تجدیدپذیر، سوخت سایر نیروگاه‌های تولیدکننده برق، ۸۰ درصد به گاز وابسته است و بیش از ۱۰۱ نیروگاه که از گاز طبیعی استفاده می‌کنند، برق تمامی صنایع را تأمین می‌کنند. در تأمین سوخت صنایع نیز نقش کلیدی دارد؛ به ‌طوری‌ که در حال حاضر بیش از ۹۰ درصد صنایع و نیروگاه‌ها وابسته به گاز هستند و بیش از ۳۰ هزار واحد صنعتی بزرگ و مهم کشور که ۹۰ درصد محصولات کشور را تولید می‌کنند، از گاز استفاده می‌کنند. نقش کلیدی گاز در تأمین انرژی‌بخش خانگی نیز در آمارها مشخص است؛ به‌طوری‌که بر اساس آمار منتشر شده از سوی شرکت ملی گاز تا پایان شهریور سال ۱۴۰۲، ۲۷.۵ میلیون مشترک شهری و روستایی در کل کشور دارای انشعاب گاز بوده و ۵۷۰۰ روستا ۴۳ شهر به شبکه گازرسانی متصل شده‌اند.

وضعیت قرمز مصرف گاز در ایران

جدیدترین آمارهای جهانی گویای وضع نامطلوب مصرف گاز در ایران در مقایسه با سایر کشورهاست. آمار منابع معتبر داخلی از جمله وزارت نفت و شرکت ملی گاز، درباره تولید و مصرف گاز در ایران، تا پایان سال ۱۴۰۰ شمسی که حدود سه ماه نخست سال ۲۰۲۲ را نیز شامل می‌شود، نشان می‌دهد از مجموع ۲۶۹ میلیارد مترمکعب گاز تولیدشده در سال ۱۴۰۰، حدود ۲۳۸.۵ میلیارد مترمکعب یعنی حدود ۹۰ درصد آن، مصرف داخلی داشته و فقط کمتر از هفت درصد یعنی ۱۷ میلیارد مترمکعب به صادرات اختصاص ‌یافته است. مصرف گاز ایران، تقریباً معادل سه کشور اروپایی، آلمان، ایتالیا و انگلستان با مجموع ۲۳۹.۹ میلیارد مترمکعب است که از کشورهای پرمصرف گاز در این قاره محسوب می‌شوند. همچنین اگر غیر از سه کشور یادشده، ترکیه با ۵۷.۳ و فرانسه با ۴۳ میلیارد مترمکعب مصرف گاز را نیز مستثنی کنیم، سایر اروپایی‌ها، حدود ۲۳۰ میلیارد مترمکعب گاز مصرف می‌کنند. این آمار، به این معناست که ایران حتی از مجموعِ بیش از ۳۰ کشور اروپایی، ۱۰ میلیارد مترمکعب، گاز بیشتری مصرف می‌کند. به تعبیر دیگر، مصرف داخلی گاز در ایران، تقریباً نصف مصرف کل اروپا و حتی بیشتر از آن است. البته استفاده از برق به‌عنوان انرژی غالب کشورهای اروپایی، وابسته بودن برق به گاز و وسعت محدود اغلب کشورهای قاره سبز، در این مقایسه، تأثیرگذار است. طبق ‌پیش‌بینی‌های صورت‌گرفته منابع تولیدی شرکت ملی گاز ایران و پالایشگاه‌ها همچون سال قبل محقق می‌شود که حدود یک میلیارد مترمکعب در روز خواهد بود، با این‌حال طبق اعلام، مدیریت دیسپچینگ شرکت ملی گاز ایران امسال با وجود کنترل‌های لازم، به دلیلِ نبود موازنه تولید و مصرف، احتمال افت فشار گاز طبیعی است، اکنون حدود ۹۰ درصد گاز مصرفی از مناطق جنوبی کشور تأمین و از طریق خطوط انتقال قوی در اقصی‌ نقاط کشور توزیع می‌شود، بنابراین نداشتن اعتدال در مصرف، شهرهای شمالی کشور را با بحران رو‌به‌رو خواهد کرد. درباره قطعی گاز نمی‌توان رقمی ارائه کرد؛ هر زمان که شبکه کشش نداشته باشد و در واقع هر وقت مصرف از تولید جلو بیفتد آن زمان دچار مشکل می‌شویم و باید با توجه ‌به اولویت تأمین گاز بخش خانگی، با مدیریت مصرف بخش صنایع برای تأمین پایدار بخش خانگی اقدام کنیم.

درباره مصرف بخش نیروگاهی نیز اگر نیروگاه‌ها را در مصرف محدود کنیم، باید فرآورده را برای خوراک جایگزین کرد؛ بنابراین نمی‌توان مصرف گاز نیروگاه‌ها را به صفر رساند. از این ‌رو اگر مصرف از پیش‌بینی فراتر رود، ممکن است در نقاط انتهایی شبکه دچار افت فشار و قطعی گاز شویم.باید توجه داشت که مصرف به ‌شدت تابع بخش خانگی و تجاری است.

پیش‌بینی کسری گاز تا سال ۱۴۲۰

طبق سند تراز تولید و مصرف گاز طبیعی تهیه شده در شورای‌عالی انرژی کشور، با فرض رشد اقتصادی متوسط ۵.۶ درصدی و نرخ رشد ۱.۱ درصدی جمعیت، با توجه ‌به روند فعلی عرضه و تقاضای گاز طبیعی در سال ١٤٠٤ با ۱۵.۲ میلیون مترمکعب کسری گاز در روز مواجه خواهیم بود. به همین ترتیب میزان ناترازی گاز برای سال ۱۴۲۰ حدود ۱۱۱ میلیون مترمکعب در روز تخمین زده شده است. البته این پیش‌بینی با فرض مواردی همچون اجرای موفق برچسب انرژی ساختمان، پیاده سازی و استقرار سیستم مدیریت انرژی در صنایع انرژی‌بر، اجرای کامل مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان و همچنین سرمایه‌گذاری لازم حداقل به میزان ۵۰ میلیارد دلار برای رسیدن به اهداف تولید گاز تدوین شده است.

در پایان باید از مردم ‌خواهش کنیم تا مصرف خود را بهینه کنند. دمای خانه را خیلی بالا نبرند، وقتی منزل نیستند، وسایل گرمایشی را خاموش کنند، لباس‌های ضخیم بپوشند و از هدر رفت گرما به ‌شدت جلوگیری کنند.