700 شهید حاصل جهاد عشایر عرب خوزستان علیه استعمار انگلیس

کد خبر: ۲۷۹۴۱۵

تاریخ: ۲۷ آذر ۱۴۰۲ - ۲۱:۱۹

قلمدار  مهاجر

ریشه تحولات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جهان غرب در انقلاب صنعتی اروپا بود. انقلابی که باعث تغییر ابزار، شیوه تولید و تحول در صنعت و تکنولوژی شد و همچنین مراکز صنعتی و کارخانه‌های گوناگون را توسعه داد. صاحبان صنایع برای ادامه حیاط خود به رقابت با یکدیگر برخاستند. تولید انبوه، اشباع بازارهای ملی و یافتن بازارهای مصرفی جدید نقطه اصلی رقابت‌های استعماری کشورهای اروپایی در دو قاره آسیا و آفریقا بود. گسترش و توسعه استعمار در جهان سبب شد دولت‌های استعمارگر برای تثبیت موجودیت و تأمین منافع خود متحدانی را جذب کنند تا ضمن تقویت و بالا بردن قدرت رزمی، مخارج سنگین نظامی، مالی و نیروی خود را کاهش دهند و به دنبال آن به کشورهایی که می‌توانستند تامین‌کننده این منافع باشند حمله می‌کردند. در کنار کشورهای متعددی که در دنیا مورد هجوم و چپاول استعمارگران قرار گرفته بود کشور ما هم بی‌نصیب نبود و به دلیل منابع متعددی که داشت در فهرست استعمارگران قرار گرفت که در این بین خوزستان به دلیل اینکه منبع غنی نفتی را در دل خود جای داده بود از اهمیت زیادی برای استعمارگران خصوصا انگلیسی‌ها برخوردار بود.

اهمیت نفت خوزستان در جنگ جهانی اول

اهمیت نفت خوزستان به نقش آن در تحولات اقتصادی و اجتماعی جهان بستگی دارد. بیشتر صاحب‌نظران معتقدند نفت منبع انرژی است که چرخ‌های عظیم تمدن صنعتی را به حرکت درآورد و تمدن مبتنی بر تکنولوژی پیچیده قرن بیستم با بهره‌گیری از نفت به وجود آمد به همین دلیل قرن بیستم را قرن نفت می‌گویند. این ماده حیاتی از ابتدا به عنوان کالایی استراتژیک در دنیا مطرح شد به طوری که حتی در طرح‌های استراتژیک و بسیار مهم نظامی جایگاه ویژه‌ای برای خود باز کرد. اهمیت نفت در جنگ و شیوه تبدیل سوخت کشتی‌ها از زغال سنگ به نفت برای اولین‌بار در آلمان مطرح شد و این کشور با توجه به نقشه وسیع جهانگردی که مطرح کرده بود علاقه‌مند به دستیابی به نفت بین‌النهرین بود. به همین دلیل در معاهدات خود با دولت عثمانی به طور مستقیم از نفت نام نبرد بلکه به قید امتیاز استخراج از معادن اطراف راه‌آهن اکتفا کرد. انگلیس پس از آن به اهمیت و نقش نفت در کشتی‌های جنگی پی برد. بنابراین همه تلاش خویش را برای تصاحب این ماده حیاتی و استفاده از آن در بحریه خود به کار برد. انگلستان که در آن زمان بزرگ‌ترین ناوگان تجاری و جنگی را در جهان و خلیج‌فارس داشت با تغییر نوع سوخت کشتی‌های جنگی خود از زغال‌سوز به نفت‌سوز به نتایج درخشانی دست یافت به دنبال آن استفاده انگلیس از نفت ایران در ایام جنگ جهانی اول بحریه او را در شرق احیا کرد و دریای عمان و خلیج‌فارس را از تعرض دشمنانش مصون داشت. نقش نفت ایران در پیشرفت لشکرکشی‌ها و فتوحات انگلیس بسیار محسوس است و می‌توان گفت: مهم‌ترین عامل مؤثر در پیروزی متفقین بوده است. همان‌گونه که لرد کرزن سیاستمدار انگلیسی گفته است: متفقین به پیروزی نایل نگردیدند مگر به واسطه وجود نفت. همچنین یکی از نویسندگان مشهور انگلیس در سال 1914 راجع به نفت ایران نوشته است: «در مایع سیاهی که راه خود را در فاصله 145 میل در ظلمت معادن تا جزیره آبادان پیدا می‌کند یک روز ثابت خواهد نمود که خون لازم برای وجود ما خواهد بود.»

تاثیر نفت بر سازمان اجتماعی و اقتصادی خوزستان

صنعت نفت بر تجارت کارون و ساختار سیاسی- اقتصادی خوزستان تأثیر زیادی داشت و در آن تغییرات اساسی و مهمی به وجود آورد. از نظر سیاسی با گسترش فعالیت شرکت نفت، نفوذ انگلستان و حکام محلی در خوزستان افزایش یافت و از نقش حکومت مرکزی تا پایان دوره قاجار کاسته شد. از نظر اقتصادی نیز پیدایش نفت موجب آبادانی بعضی شهرها و گسترش مهاجرت و افزایش کسب و کار شد. مردم شهرهای مختلف به آبادان مهاجرت کردند و در شرکت نفت مشغول به کار شدند. بر اساس آمار لاکهارت از 495 ایرانی مستخدم شرکت نفت در آبادان در سال1911 م.415 نفر کولی بودند. شرکت نفت موظف بود برای کارمندان و کارگران درجه یک خود که اکثرا خارجی بودند مسکن تأمین می‌کردند. بافت این شهرک‌ها که در نزدیکی حوزه‌های نفتی ساخته می‌شد شبیه به شهرهای اروپایی بود و با بافت شهرهای سنتی ایران تفاوت‌های عمده و اساسی داشت. عشایر و روستاییان مهاجر که به استخدام شرکت نفت درمی‌آمدند در اقامتگاه‌های عمومی کارگری به صورت مجردی زندگی می‌کردند یا خانواده‌های خود را از روستاها و ایل و طایفه به حومه شهرهای حوزه نفتی آورده، در کپرها و آلونک‌های محقر و کوچک زندگی می‌کردند. شرکت نفت از نیروهای بومی کمتر استفاده می‌کرد و به بهانه اینکه نیروهای عرب از نظر فنی مهارت و قابلیت کمی دارند، از نیروهای غیر بومی و بیشتر از کارگران هندی بهره می‌بردند.

اتحاد جامعه اسلامی برای مقابله با انگلیس

با شروع جنگ جهانی اول دولت عثمانی سیاست بیطرفانه‌ای در پیش گرفته بود، زیرا سیاستمداران این کشور به دلیل نداشتن تامین مالی و تسلیحاتی، مداخله نکردن را به صلاح مملکت می‌دانستند. امپراطوری عثمانی از ملیت‌ها و اقوام مختلفی شکل گرفته بود، انگلیس به دسیسه‌گری و حیله متوسل شد و بذرهای تفرقه، نفاق و اختلاف را در بین اقوام گوناگون پاشید و در نهایت با اتهام متفقین به دولت عثمانی مبنی بر بمباران کردن بندرهای روسیه در حاشیه دریای سیاه ابتدا روسیه سپس انگلیس و فرانسه به عثمانی حمله کردند با ورود عثمانی به جنگ، مجلس عالی علمی عثمانی اعلامیه جهاد صادر می‌کند و بدین‌وسیله از آحاد مسلمین می‌خواهد علیه سلطه بیگانگان بر مسلمانان جهاد کنند.

فتوای جهاد مجتهدین شیعه

پس از وقوع جنگ در عثمانی و تصرف فاو و بصره‌، شیعیان به خاطر حفظ وحدت اسلامی و جلوگیری از سوءاستفاده کفار، ظلم و ستمی را که از عثمانی دیده بودند کنار گذاشتند و با ارسال تلگراف‌هایی به مراجع بزرگ تقلید در شهرهای نجف، کربلا و کاظمین از آنان خواستند که در جنگ علیه انگلیس آنها را یاری و عشایر را به قیام تشویق کنند. بیشتر مجتهدان در پاسخ به این نامه‌ها با صدور فرمان جهاد از مردم خواستند با تمام توان از نفوذ بیگانه جلوگیری کنند. علما پیشاپیش عشایر وارد جنگ شدند و در جبهه‌های نبرد در کنار عثمانی‌ها به جنگ علیه انگلیس پرداختند که یکی از این جبهه‌ها، جبهه اهواز یا حویزه بود که به رهبری سید محمد طباطبایی در اهواز مستقر شدند و در نتیجه این فراخوان جهاد برای حفظ ارزش‌های اسلامی و ملی عشایر خوزستان به تبعیت از علما و مراجع وارد جنگ با انگلیس شدند.

قبیله باوی و عشایر وابسته

قبیله باوی از عشایر مشهور عرب خوزستان است که خاستگاه اولیه آنان یمن است. این قبیله همراه با طوایف بزرگ خود به نام‌های الزرگان، الحمیدی، النواصر، السلامات به خوزستان مهاجرت و در جنوب شرقی اهواز و اطراف کارون متمرکز شدند. در زمان جهاد با دادن حکمی به عشایر زرگان، زمین‌هایی که در آن لوله‌های نفت و خطوط ارتباطی تلفن که متعلق به انگلیس بود به آن‌ها واگذار می‌شود و در عوض از آنها خواسته می‌شود تا از لوله‌های نفت و خطوط تلفن محافظت کنند. اما با صدور فتوای جهاد عشایر زرگان همراه با باوی‌ها قیام کردند در نتیجه عشایر شمال اهواز و شرق کارون یکپارچه به پا خاستند. از طرفی عشایر نواصر نیز زیر بیرق باوی در صف مقدم نبرد در کنار مجاهدین قرار گرفتند.

اولین عملیات عشایر باوی

اولین عملیات عشایر باوی علیه قوای انگلیس روز جمعه 15 بهمن 1293بود. لوله‌های نفت انگلیس را در نزدیکی قریه ویس در چند جا توسط باوی‌ها و زرگانی‌ها بریده و نفت را از لوله‌ها خارج کرده و منفجر کردند. همچنین تعدادی از کمپ‌های انگلیسی را منفجر، یک ایستگاه شرکت نفت را غارت و خطوط مخابرات را نیز در چند نقطه قطع کردند. شدت خروج نفت به گونه‌ای بود که نیروهای عشایر به همراه اسب‌هایشان به رنگ سیاه درآمدند. اولین عملیات مستقیم نیروهای عشایر در محدوده 21 تا 28 بهمن در محلی بین کوت عبدالله و سید صالح رخ داد. نیروهای انگلیس با پشتیبانی توپخانه‌ها و کشتی خود به‌نام شیطان از کارون به محل تجمع نیروهای عشایر شلیک می‌کردند و در مقابل نیروهای عشایر با تفنگ‌های ابتدائی خود به صورت جنگ و‌گریز و از پشت خاکریزها به کشتی انگلیسی تیر‌اندازی می‌کردند ولی تیرهای آن‌ها به دلیل بعد مسافت به خوبی به دشمن اصابت نمی‌کرد.

دومین عملیات مشترک عشایر باوی و زرگانی‌ها

علیه انگلیس

پنج‌شنبه 28 بهمن‌ماه نیروهای انگلیس در اهواز به دو هنگ پیاده‌نظام و نیم اسکادران سواره نظام و چهار آتشبار افزایش یافت. باوی‌ها پس از عملیات اولیه با قوای انگلیس در کوت عبدالله به منطقه زرگانی‌ها در امویلحه عقب‌نشینی کردند تا از قدرت آنان در مقابل قوای دشمن استفاده کنند. زرگانی‌ها که از محل اصلی خود دور شدند به اجبار همه اموال مهم و آذوقه خود را از قبیل برنج، گندم و جو را درحفره‌هایی قرار دادند تا از دست دزدان در امان بمانند.در روز یک‌شنبه اول اسفند 1293 شیخ حنظل پسر برادر شیخ خزعل حاکم اهواز در جهت اهداف انگلیسی‌ها با گروهی مجهز به اسلحه و مهمات برای مقابله با عشایر باوی و زرگانی وارد جنگ شدند. ولی اسلحه مجاهدین و تعداد نیروهای آنان قابل مقایسه و رویارویی با تسلیحات مجهز نیروهای دشمن نبود. مجاهدین با همه توان تا آخرین فشنگ جنگیدند و نبرد از صبح تا غروب به طول انجامید. قوای حنظل برای آمادگی بیشتر به زویه عقب‌نشینی کردند و در همین زمان قوای باوی و زرگانی‌ها نیز با استفاده ازاین فرصت به ندافیه عقب نشستند.در این معرکه زرگانی‌ها تعدادی شهید دادند که اسامی آنان زینت‌بخش مسجد فعلی زرگان اهواز است.

جهاد عشایر عرب

با آگاه‌سازی مردم توسط علما، عشایر عرب در شهرهای شادگان، شوشتر، سوسنگرد، بستان،  حمیدیه و رامهرمز به مبارزه علیه انگلیس پیوستند که در مرحله اول این نبرد حدود تعداد 500 نفر از عشایر غیور عرب به شهادت رسیدند.در این بین نیز عشایر عرب اطراف شوشتر به رهبری شیخ مرتضی شوشتری که از مجتهدین بزرگ زمان خود بود در واقعه جهاد علیه بریتانیا قیام کردند و دامنه جهاد را تا مناطقی از رامهرمز و بهبهان گسترش دادند. در نهایت شیخ مرتضی شوشتری توسط یکی از عمال وابسته به انگلیس به شهادت رسید.

دلایل قیام عشایر عرب خوزستان

این قیام نماد و تبلوری از هویت دینی، هویت قومی، ملی، تاریخی عشایر عرب خوزستان است.هویت دینی مردم عرب خوزستان شیعه اثنی عشری و تابع ائمه اطهار(ع) بودند و هستند. از آن جهت قیام آن‌ها خاستگاه اعتقادی و اسلامی داشت و به پیروی از فتاوی مراجع تقلید شیعه بود. آنها با دست خالی و اسلحه‌های ابتدائی و با تکیه بر ایمان به خدا و روحیه جهادی در برابر قدرتمندترین استکبار جهان قیام کردند. این قیام به لحاظ تاریخی نقطه عطفی در مبارزات ضد استعماری آنها محسوب می‌شود و نقطه مشترک اکثر عشایر منطقه بود. برای نخستین‌بار اتحاد امت اسلامی در جبهه اهواز شکل گرفت و مجاهد سنی و شیعی دست هم علیه دشمن اسلام مبارزه کردند. در نتیجه این جهاد عشایر عرب خوزستان با پیروی از فتوای مراجع تقلید و مجتهدین شیعه 700 شهید مظلوم در برابر استعمار تقدیم این مرز و بوم کرده‌اند که قبور این شهدا در 10 کیلومتری اهواز- سوسنگرد(المنیور) قرار دارد.