دو نوع مسئولیت دینی

کد خبر: ۲۷۳۶۰۹

تاریخ: ۰۳ مهر ۱۴۰۲ - ۱۹:۱۵

مسئوليت‌هاى دينى ما بر دو قسم است؛

1. مسئولیت شکل و قالب (نظیر نماز)

2. مسئولیت نتیجه (نظیر امر به معروف و نهی از منکر)

بعضى مسئوليت‌ها مسئوليت يك كار است با يك شكل بالخصوص و قيافه معين؛ همه خصوصيات كار و اجزاء و شرايطش را خود اسلام معين كرده است و گفته است كه شما اين كار را در اين قالب معين و با اين شكل خاص انجام دهيد.البته اين كار براى نتيجه‌اى فرض شده، اما ما مسئول نتيجه نيستيم. اينها را مىگويند تعبّديات ، ما مى‏توانيم آن نوع كارها را مسئوليت «شكل و قالب» بناميم. مثلًا نماز دستورى است كه مقدمات و مقارنات معين دارد، شرايط و اجزايى دارد، موانع و قواطعى دارد.

دستور اين است كه ما نماز را هميشه با همين قالب و شكل انجام دهيم. تعبّدىِ‏ محض است. البته اين كار با اين شكل به خاطر نتيجه‌‏اى است، بلكه نتايجى برايش هست: انَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ، (عنکبوت، 45) اما ما فقط مسئول مقدمه اين نتيجه هستيم نه مسئول خود نتيجه. اگر آن مقدمه را به طورصحيح و كامل كه تعيين شده و دستور رسيده انجام دهيم، نتيجه خود به خود دنبالش هست.

يعنى نتيجه را به عهده انسان مى‏گذارد و مى‏گويد من فلان نتيجه را مى‏خواهم و اما اينكه آن نتيجه با چه وسيله و چه مقدمه و با چه شرايط و در چه قالبى انجام داده شود، با هر وسيله‏اى كه بهتر است. يك وسيله ثابت و يكنواخت و قابل تعيين و اندازه‏گيرى ندارد. در هر موردى و در هر زمانى آن وسيله فرق مى‏كند.

معمولًا اين گونه مسئوليت‌ها در جاهايى است كه وسيله يكنواخت نيست، متغير است، در يك حال از اين وسيله بايد استفاده كرد و در حال ديگر از وسيله ديگر، خصوصيات زمانى و مكانى و غيره فرق مى‏كند.

در اين گونه موارد بايد رفت و حساب كرد و انديشيد و وسيله مناسب را به دست آورد.

جهاد، هدایت و رهبری مردم (امر به معروف و نهی از منکر ) از نوع دوم است.(1)

فرق اساسی«وجوب امر به معروف و نهی از منکر»

با «وجوب نماز»

امر به معروف و نهى از منكر يك قانون تعبّدى مثل نماز يا روزه نيست كه البته (آن نماز و روزه)حكمت و فلسفه و اثرى دارد  ولى به ما مربوط نيست كه ببينيم اگر (آن نماز و روزه) اثرِ خودش را

مى ‏بخشد انجام بدهيم و اگر اثر خودش را نمى ‏بخشد

انجام ندهيم.

به ما گفته‏اند شما نماز را به هر حال بايد بخوانيد. اين در اختيار تو نيست.تو نمى ‏توانى حساب كنى كه اين نماز اثر دارد يا اثر ندارد. تو بايد تحت اين فرمول و قاعده بخوانى.

ولى امر به معروف و نهى از منكر را بشر بايد با منطق خودش اداره كند؛ يعنى هميشه در كارها بايد روى آن نتيجه‌‏اى كه بايد بر آن مترتّب شود حساب كند.

نيرو مصرف مىكنى، مايه مصرف مىكنى، امر به معروف و نهى از منكر مى ‏كنى، ولى حساب كن ببين تو در اين كار چقدر به نتيجه و هدف مى ‏رسى.

- بنابراین - اگر ما در جايى امر به معروف و نهى از منكر مىكنيم، يك سرمايه مالى يا جانى يا لااقل يك سرمايه وقتى و زمانى مصرف مى‏كنيم ولى يقين داريم كه كوچك‌ترين اثرى نمى‏بخشد يا اثر معكوس مى ‏بخشد،آيا باز بايد انجام بدهيم؟ نه. این سخن - خيلى حرف منطقى و درستى است.

اين منطق در مقابل منطق خوارج است که امر به معروف و نهی از منکر را امری تعبدی همانند نماز می‌دانستند.

برداشت انحرافی از امر به معروف و نهی از منکر

راز انقراض خوارج

در فقه خوارج، امر به معروف و نهى از منكر يك تعبّد محض است؛ يعنى انسان حق ندارد حساب و منطق را در آن وارد كند.او بايد كوركورانه‏ و چشم بسته، امر به معروف و نهى از منكر كند و لو يقين دارد كه در اينجا سرمايه را مصرف مى‏كند و سودى هم نمى‏برد. مى‏گويد به ما مربوط نيست،خدا گفته تو بايد به هر حال امر به معروف و

نهى از منكر كنى.

ائمّه ما به ما گفتند اين اشتباه است؛ خدا اين‏جور امر به معروف و نهى از منكر را دستور نداده است.

در امر به معروف و نهى از منكر قطعاً بايد حساب، تدبير، فكر و منطق به كار برده شود.

علمايى كه در مسائل اجتماعى مطالعه كرده‏اند، گفته‌‏اند كه راز انقراض خوارج همين بود كه در امر به معروف و نهى از منكر، مُنكِر منطق بودند - و آن را امر تعبدی محض همانند نماز می دانستند.(2)

______________

1. مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى (رهبرى نسل جوان (ده گفتار))، ج‏24، صص: 514-516- با تلخیص و ویرایش.

2. مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى (حماسه حسينى(1 و 2))، ج‏17، ص: 303-با تلخیص و ویرایش جزئی.