بررسی ابعاد نهضت امام حسین‌(ع) از منظر ‌اندیشمندان انقلاب اسلامی-بخش پنجم

آسـیب‏ها و  تحـریفات در نهضت حسینی(ع)

کد خبر: ۲۷۰۵۲۴

تاریخ: ۱۶ مرداد ۱۴۰۲ - ۲۰:۲۳

عباسعلی مشکانی سبزواری

در بخش‌های گذشته این نوشتار درباره اهمیت و جایگاه نهضت حسینی؛ اهداف و زمینه‏های پیدایش آن‌، درس‏ها و دستاوردها و عبرت‏های قیام عاشورا و تاثیر نهضت حسینی بر انقلاب اسلامی و نقش انقلاب اسلامی در تبیین و گسترش فرهنگ حسینی سخن گفته شد. در ادامه مباحث پیشین، مسئله آسیب‏ها و تحریفات در نهضت حسینی مورد بحث مورد بررسی قرار می‌گیرد.

***

تحریفات و خرافات در نهضت امام حسین(ع)

و ضرورت پالایش آن

به همان مقدار که تفسير صحيح از نهضت حسینی سازنده، حيات‏بخش و حرکت‏آفرين است، تحریف‏ها، انحرافات و خرافات، برداشت‏های نادرست و منحرف کردن آن از مسير واقعي مي‏تواند آسیب‏زا باشد. از سوی دیگر، وجود برخی تحریف‏ها، انحرافات و خرافات در تاریخ و فرهنگ نهضت حسینی امری مسلم است (آیت‏الله خامنه‏ای، 1/5/68). وقوع این تحریفات پیرامون این پدیده مقدس، آن‌گاه غم‏افزاست که بدانیم اصل قیام و نهضت حسینی برای جلوگیری از یک تحریف معنوی بزرگ و زدون تحریفات به‌وجود آمده در مکتب اسلام است، یعنی پدیده‏ای که فلسفه وجودی‏اش تحریف‏زدایی از اسلام بوده، اینک خود گرفتار تحریفات عدیده‏ای شده است. (آیت‌الله خامنه‏ای، 24/9/75) بر همین اساس، پرداختن به آنها و پیرایه‏زدایی از نهضت حسینی، اوّلين و مهم‌ترین شرط بهره‏وری از آن است.

گفتنی است این پیرایه‏ها دو نوع هستند: برخی از آنها دروغ و خلاف نقل مسلم است و نیز مناسب شأن و لايق مفهوم و معناي نهضت حسيني نيست. اينها را بايستي شناخت و جدا کرد. برخی دیگر اما در این حد نیست، از قبیل زبان حال‏گویی معقول و طبیعی، که پرداختن به آنها در حد ضرورت پرداختن به قسم اول نیست. (همان)  در تبیین دیگر، تحریفات پیرامون نهضت حسینی دو قسم است: تحریف معنوی و تحریف لفظی. تحریف لفظی آن است که ظاهر یک چیز یا لفظ آن را عوض کنند و تحریف معنوی یعنی «منحرف کردن روح و معنی یک جمله یا یک حادثه». در نهضت حسینی، این هر دو تحریف واقع شده است، اما آنچه آسیب بیشتری دارد، تحریف معنوی است. در واقع آنچه سبب می‏شود که این حادثه عظیم از اثر و خاصیت بیفتد، تحریف معنوی است، گرچه نباید از تحریف لفظی نیز غفلت نمود.

(مطهری، حماسه حسینی، ج1، ص90)

از جمله تحریفات معنوی در نهضت حسینی عدم تبیین صحیح فلسفه آن و به بیان دیگر تبیین غلط فلسفه نهضت حسینی است که از رهگذر آن آسیب‏های متعددی به ساحت فرهنگ عاشورا و نهضت حسینی وارد می‏شود. این تحریف معنوی زمینه‏ساز بسیاری از تحریف‏های لفظی نیز قرار گرفته است.  بر این اساس فلسفه‏تراشی‏های بی‏بنیاد و بی‏مبنا پیرامون نهضت حسینی رهاورد عدم تبیین صحیح فلسفه نهضت حسینی است. (مطهری، حماسه حسینی، ج1، ص76-77؛ رهبر معظم انقلاب، حديث ولايت، ج2،ص7-8) از جمله فلسفه‏تراشی‏های غلط در این زمینه، فلسفه‏ای است که برخی از غلات و غلو پیشگان ساخته و پرداخته‏اند.

این گروه با نسبت دادن نگرش‏های لاهوتی نسبت به نهضت حسینی، تفسیری فرا انسانی و غیر واقع‏گرایانه از این نهضت ارائه داده و آن را از فلسفه وجودی‏ و ظرفیت بهره‏وری و الگوبرداری تهی می‏کنند. این گروه با تشبیه امام(ع) به حضرت عیسی(ع)، معتقدند آن حضرت کشته نشد و حق تعالی شباهت او را بر حنظله بن اسعد شامی افکند و آن حضرت را همچون عیسی به آسمان بالا برد! (مجلسی، بحارالانوار، ج44، ص271).

در لسان اهل‌بیت(ع) این دسته مورد لعن و نفرین قرار گرفته و به کفر نسبت داده شده‏‏اند (همان). این منطق همان چیزی است که امروزه نیز بر سر زبان برخی قرار داشته و مدام آن را بیان می‏کنند! این گروه و پیروان آنها، فلسفه نهضت و شهادت امام را نیز بخشیده شدن گناهان امت به‌واسطه خون سیدالهشداء می‏دانند! (مطهری، حماسه حسینی، ج3، ص 226)

تحریف دیگری که مرتبط با تحریف پیشین است، امر خصوصی تلقی کردن نهضت حسینی است! به این بیان که امام حسین(ع) بر اساس یک دستور خصوصی و امر الهی که مختص به او بود، قیام کرد! (مطهری، مجموعه آثار، ج17، ص109). این دو دیدگاه با نفی رویکردهای سیاسی و اجتماعی به نهضت حسینی، اولاً: تفسیری لاهوتی و تقلیل‏گرایانه از آن به دست می‏دهند که قابل استناد و اقتداء و الگوبرداری برای هیچ کس نیست! ثانیاً به جای آنکه با برجسته کردن عنصر امر به معروف و نهی از منکر، گناه‌زدایی کند و آن را زمینه‏ای برای گنهکار‌‌سازی در آورد که هر گناهی را توجیه می‏کند. (ن.ک. مطهری، همان، ص90) تک‏ بُعدی‏نگری یکی دیگر از تحریفات و آسیب‏های پیرامون نهضت حسینی است. چنان‌که که در بخش ماهیت نهضت حسینی‌ اشاره شد، نهضت حسینی، پدیده‏ای چند بعدی و چند ماهیتی است.

بدیهی است اکتفا به هر کدام از ماهیت مختلف این نهضت، بدون توجه به موارد دیگر، زمینه انحراف و تحریف در تبیین نهضت حسینی را به دنبال دارد. امام خمینی در تفسیر معارف دینی عموماً و تبیین فلسفه نهضت حسینی خصوصاً، تک‏بعدی‏نگری را یکی از عوامل اصلی تحریف و انحراف می‏داند.

(ن.ک. صحیفه امام، ج8، ص529) شاید یکی از جدی‏ترین عوامل در این زمینه اکتفا به برخورد احساسی- عاطفی صرف و دوری گزیدن از برخورد عقلانی با مقوله نهضت حسینی باشد. این مسئله، سبب بروز تحریف وسیع لفظی و معنوی است که ‌اندیشه اصیل عاشورایی و حسینی را به پژمردگی می‏کشاند. (ن.ک. رهبر معظم انقلاب، حديث ولايت، ج2،ص7-8؛ مطهری، حماسه حسینی، ج1، صص41 و 46 و 286) نشانه بارز اکتفا به جنبه عاطفی و غفلت از جنبه عقلانی، اکتفا به صفحه تاریک واقعه عاشورا و غفلت از صفحه سفید آن است. حادثه عاشورا و تاریخچه آن، دو صفحه دارد: یک صفحه سفید و نورانی و یک صفحه تاریک، سیاه و ظلمانی. در نگاه دوم، قهرمان حادثه یزید بن معاویه، عبیدالله بن زیاد، عمر سعد، شمر و امثال اینها است.

وقتی این صفحه تاریک مطالعه شود فقط ظلم است، جنایت است و رثاء بشریت، که هیچ چیز غیر از‌ گریه، زاری و مرثیه را نمی‏طلبد. اما اگر صفحه مقابل مطالعه شود قهرمان این صفحه نورانی حسین(ع) است و اهل‏بیت و اصحاب او. این صفحه دیگر جنایت و تراژدی نیست، بلکه حماسه است، افتخار و نورانیت است، تجلی حقیقت، انسانیت و حق‏پرستی است. البته هر دو صفحه این واقعه یا بی‏نظیر است یا کم‏نظیر و باید به هر دو آنها پرداخت و آن را مورد تجزیه و تحلیل عبرت آموز قرارداد، اما متأسفانه صفحه سفید و نورانی این واقعه کمتر مورد توجه و مطالعه است، در حالی که جنبه حماسی این داستان صد برابر بر جنبه جنایی آن می‏چربد و نورانیت این حادثه بر تاریکی آن غلبه دارد (مطهری، مجموعه آثار، ج 17، ص31؛ همچنین: ن.ک. آیت‏الله خامنه‏ای، 1/3/1361). آسیب غفلت از صفحه نورانی این حادثه، عدم استفاده صحیح از صفحه تاریک آن و در نتیجه تحریف واقعه است. به بیان دیگر، اگر ما صفحه نورانی تاریخ حسینی را خواندیم آن وقت از جنبه رثائی‏اش می‏توانیم استفاده کنیم و گرنه بیهوده است (مطهری، همان). تعدد و چندگانگی علل وقوع نهضت حسینی و عدم تفکیک این علل از یکدیگر و گاهی خلط آنها با یکدیگر و در نهایت به نتیجه غلط رسیدن، یکی دیگر از زمینه‏های تفسیرهای متضاد و تحریف واقعه به شمار می‏رود. (ن.ک. مطهری، حماسه حسینی، ج2، ص13)

همچنین تحریفات لفظی متعددی پیرامون نهضت حسینی وجود دارد از جمله: داستان لیلی و علی اکبر، داستان عروسی قاسم، داستان آب آوردن حضرت ابو‏الفضل در کودکی برای امام‌حسین، آمدن زینب در حین احتضار به بالین اباعبدالله(ع)، عبور اسرا در اربعین از کربلا، عدد مقتولین،‌ هاشم بن عتبه با نیزه هجده ذرعی، 72 ساعت بودن روز عاشورا، خروج امام حسین با زیّ شاهان از مکه، بی‏خبر بودن امام سجاد(ع) از وقایع، افسانه اسب آوردن زینب برای اباعبدالله و بوسیدن گلوگاه آن حضرت، بیهوش شدن امام‌سجاد(ع) و امام صادق(ع). (مطهری، مجموعه آثار، ج17، ص606) این تحریفات و آسیب‏ها بالطبع و بالتبع به حوزه عزاداری‏ و فلسفه آن نیز کشیده شده و این حوزه را نیز درگیر تحریف و انحراف کرده است.

آن‌گاه که تفسیری فراانسانی و لاهوتی از نهضت حسینی ارائه دهیم یا آن را بر اساس یک دستور خصوصی تحلیل کنیم و ظرفیت‌های سیاسی و اجتماعی آن را نابود ‌نماییم، روح حاکم بر عزاداری‏ها نیز روحی سیاست‏ستیز خواهد داشت و پرداختن به مسائل سیاسی در مراسمات عزاداری با روح قیام حسینی منافی تلقی گردیده و به اصطلاح هیئات مذهبی، سکولار خواهند شد.

(ن.ک. آیت‏الله خامنه‏ای، 20/8/92) همچنین در بستر همین تحریفات است که هیئات مذهبی و مجالس عزاداری به جای آنکه به کار ویژه خود، یعنی انسان‏‌سازی و پرورش انسان‏های با تقوا بپردازد، نسخه‏های جواز گناه و مجوزهای ارتکاب جرائم، به بهانه بخشوده بودن این اعمال در دستگاه امام حسین(ع) صادر خواهد نمود!

(مطهری، مجموعه آثار، ج17، ص90). از دیگر تأثیرات این تحریفات بر حوزه عزاداری این است که برخی برای فرار از تاثیر این تحریفات در حوزه اعتقادات، ترجیح می‏دهند مسئله عزاداری را مسئله‏ای صرفاً احساسی قلمداد نموده و آن را از مسائل ایمانی و اعتقادی تفکیک نمایند! (ن.ک. آیت‏الله خامنه‏ای، 11/5/68).

این گروه در حقیقت برای فرار از تاثیر منفی برخی تحریفات، خود مبدع و منشأ تحریف دیگری

– تک‏بُعدی‏نگری- شده‏اند. تحریفاتی از این دست آسیب‏هائی جدی به فلسفه وجودی عزاداری و مجالس حسینی خواهد زد و نقش سازنده آن را خنثی خواهد کرد و این همان چیزی است که دشمنان مکتب اهل‌بیت(ع) و انقلاب اسلامی به دنبال آن هستند. (آیت‏الله خامنه‏ای، 12/5/73)

تلاش دشمنان برای به انحراف کشیدن عزاداری‌ها

عزاداری حسینی همچنین دارای ظرفیتی است که همیشه دشمنان را به وحشت می‏اندازد و تلاش‏های مفتضحانه رژیم طاغوتی در تعطیلی مجالس عزاداری نیز از همین امر نشأت می‏گرفته است. با توجه به اهمیت و تاثیر بنیادین عزاداری حسینی، دشمنان انقلاب اسلامی و مکتب تشیع، همیشه در تلاش بوده‏اند تا عزاداری را تعطیل و یا حداقل فرهنگ عزاداری را به انحراف بکشند (صحیفه امام، ج 13، 322-323؛ رهبر معظم انقلاب، 12/5/73) از آن‌جا که دهه محرم و مراسمات عاشورا باعث از بین بردن تمامی آلودگی‏هایی است که در طی سال، توسط جبهه شیطان و دشمنان اسلام ایجاد می‏شود، راه افتادن موکب‏های حسینی مانند بارانی است که پلیدی‏ها و کثافات القا شده را شسته و به پاکی بدل می‏کند. (12/5/73) گام دیگر دشمن در مبارزه با مجالس عزای حسینی، آلوده کردن این مراسمات با خرافات و بدعت‌هاست؛ بدعت‌هایی از قبیل قمه‌زنی، قفل‌زنی، سینه‌خیز رفتن در حرم‏ها و... (ن.ک. رهبر معظم انقلاب، 12/5/73). گاه نیز دشمن، تلاش مذبوحانه‏ای می‏کند تا با سوءاستفاده از ظرفیت مجالس حسینی، به اهداف خود دست پیدا کند. برای نمونه در دوران طاغوت، رضاخان بر اساس برنامه‏ای که از سوی بیگانگان برای او طراحی شده بود، ابتدا به مقدسات اظهار علاقه می‏کرد و مجالس عزاداری به راه می‏انداخت و خود در آنها شرکت می‏کرد، اما آن‌گاه که دید از این طریق طرفی نمی‏بندد، به مقابله بنیادی و براندازانه با آن پرداخت. (ن.ک. صحیفه امام، ج15، ص208؛ رهبر معظم انقلاب، 12/5/73) یا امروزه شاهدیم که دشمن در تلاش است با جدایی افکندن میان هیئت‏های مذهبی و ‌اندیشه سیاسی اسلام، تفکر سکولاریزم را در میان برخی از آنان گسترش داده و از این طریق، اولاً به اختلاف‌افکنی میان خیل مذهبیان می‌پردازد و ثانیاً فلسفه وجودی عزاداری حسینی را به چالش و انحراف می‏کشد (ن.ک. صحیفه امام، ج13، ص354؛ رهبر معظم انقلاب، 12/5/73).

برخی روشنفکرمآب‌ها نیز در اوایل انقلاب تلاش می‏کردند مسئله عزاداری حسینی را به انزوا بکشانند و با تعبیراتی جذاب همچون ضرورت تفکیک مسائل عاطفی و احساسی از جمله مسائل مربوط به عاشورا و روضه‏خوانی‏ها و‌ گریه، از مسائل ایمانی و اعتقادی این مسئله را مطرح می‏کردند. اما امام خمینی ‏با ظرافت، آن تصوّر غلط روشنفكرمآبانه‏ قبل از پيروزى انقلاب را كه در برهه‏اى از زمان رایج بود، از بين بردند. ايشان جهت گيرى سياسىِ مترقّىِ انقلابى را با جهت‏گيرى عاطفى در قضيّه‏ عاشورا پيوند و گره زدند و روضه‏خوانى و ذكر مصيبت را احيا كردند و فهماندند كه اين، يك كار زائد و تجمّلاتى و قديمى و منسوخ در جامعه‏ ما نيست؛ بلكه لازم است و ياد امام حسين(ع) و ذكر مصيبت و بيان فضایل آن بزرگوار، چه به صورت روضه‏خوانى و چه به شكل مراسم عزادارى گوناگون، بايد به شكل رایج و معمول و گريه‏آور و عاطفه ‏برانگيز و تكان‏دهنده‏ دل‏ها در بين مردم ما باشد و از آنچه كه هست، قوي‌تر هم بشود.

(رهبر معظم انقلاب، 1/5/68)

لذاست همیشه باید این سخن حکیمانه آویزه گوشمان باشد که «امروز حسين‏بن‏علي می‏تواند دنيا را نجات دهد؛ به شرط آنکه با تحريف، چهرة او را مغشوش نکنند.

نگذاريد مفاهيم و کارهاي تحريف‏آميز و غلط، چشم‏ها و دل‏ها را از چهره مبارک و منوّر سيّدالشّهدا(ع) منحرف کند؛ با تحريف مقابله کنيد».

(آیت‏الله خامنه‏ای، 3/3/1374)