اهمیت ترویج مطالعه و توسعه فرهنگ کتاب‌خوانی (بخش دوم)

تجهیز کتابخانه‌های عمومی ضرورتی برای توسعه فرهنگ مطالعه

کد خبر: ۲۶۴۶۳۲

تاریخ: ۱۹ ارديبهشت ۱۴۰۲ - ۲۰:۴۸

کتابخانه‌های عمومی در صورت برخورداری از کتاب‌های مناسب و کتابداران متخصص و توجه به نیازهای مراجعین، می‌توانند عامل مؤثری در تشویق اقشار مختلف مردم به مطالعه شوند. کتابخانه‌های عمومی اگر جایگاه واقعی خود را بیابند و امکانات لازم و گستردگی متناسب با رشد جمعیت را به دست آورند، جامعه مخاطب آنها از حیث تاریخی و اجتماعی در مکانی از بلوغ و قدرت گزینش قرار می‌گیرد که نه‌تنها برآورنده نیاز اطلاعاتی هر متقاضی و زمینه‌ساز رویکرد مردم به‌ سوی مطالعه و کتاب‌خوانی است، بلکه می‌تواند به‌عنوان پشتیبان امر تحقیقات در کشور و ضمانتی مطمئن برای سلامت جامعه باشد.

برخی از صاحب‌نظران معتقدند که توجه به استانداردهای موجود در راه‌اندازی و ایجاد کتابخانه‌های عمومی و مجهز نمودن آنها به کتاب‌های جدید و به‌روز، تجدیدنظر در شیوه مجموعه‌‌سازی و انتخاب کتاب برای کتابخانه‌های عمومی، برگزاری جلسات نقد و بررسی کتاب با حضور نویسندگان و اعضای کتابخانه‌ها، برگزاری برنامه‌های جنبی از قبیل مسابقات کتاب‌خوانی، قصه‌گویی، شب ‌شعر، نمایش فیلم، جهت جذب مراجعین، غنی‌ کردن بخش مرجع کتاب‌های عمومی و استخدام کتابداران مرجع برای پاسخگویی به پرسش‌های علمی مراجعین، توسعه و گسترش فضاهای مناسب مطالعه در کتابخانه‌ها، ایجاد و ارتباط و هماهنگی با مدارس برای بازدید دانش‌آموزان از کتابخانه‌ها و حضور کتابداران کتابخانه‌های عمومی در مدارس و تشریح خدمات و فعالیت‌های کتابخانه، از راهکارهای ارتقای فرهنگ مطالعه و کتاب‌خوانی توسط کتابداران و کتابخانه‌ها است.

کتابداران و کتابخانه‌ها

کتابداران کتابخانه‌ها، از عوامل مؤثر در ترویج فرهنگ مطالعه و کتاب‌خوانی به شمار می‌روند. کتابداران با روش‌های خلاقانه خود می‌توانند فعالیت‌های کتاب‌خوانی را رشد داده و حتی به حوزه‌های بیرون از کتابخانه بکشانند. اگر کتابداران کتابخانه‌ها از حیث علم کتابداری و اخلاق انسانی، رشد کاملی داشته باشند، بدون تردید، همچون معلمان و استادان جامعه، معماران نسل‌های آینده بشر خواهند بود.

الهام بهفر مسئول کتابخانه شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی در تهران از کتاب به‌عنوان بهترین دوست یاد می‌کند و از کار خود بسیار خرسند و مشعوف است. وی می‌گوید: «هر ساله چندین کتاب می‌خوانم و به کارکنان این‌جا کتاب‌های خواندنی را پیشنهاد می‌کنم. در نمایشگاه بین‌المللی کتاب هر ساله شرکت می‌کنیم و چندین کتاب برای مرکز می‌خریم. کتاب بهترین هدیه است.»

دکتر مهدی افضلی، دکترای مدیریت اطلاعات و کتابداری، در مورد نقش کتابداران و کتابخانه‌ها، تصریح می‌کند: «کتابداران، بیشتر با افرادی سروکار دارند که خود این افراد، عادت به مطالعه داشته و کتاب‌خوان هستند، پس باید بتوانند با در اختیار قرار دادن منابع لازم، نیازهای این قشر را برآورده کنند، اما کمبود منابع موجود و گاه فقدان آنها، سبب می‌شود که افراد مراجعه‌کننده به کتابخانه‌ها، حضور خود را کم‌رنگ‌تر کنند و تمایل آنها به سمت منابع به‌صورت شخصی برود. از طرفی نیز، بالا رفتن تولیدات کتاب، نباید سبب گمراهی‌مان شود، زیرا بخش عظیم این تولیدات، کتاب‌های درسی و کمک‌درسی هستند. مطالعه خوب و موردبحث در سطح جهانی، مطالعه‌ای فارغ از روابط کاری و اخبار است و ملاک اساسی، با علاقه خواندن کتاب است.»

حسین محمدی، کارشناس کتابداری و کتابدار کتابخانه عمومی درخصوص مشکلات و کاستی‌های کتابخانه‌ها، اذعان می‌دارد: «کتابخانه‌های عمومی به دلیل کمبودهایی که دارند، در روند ترویج مطالعه، کارایی لازم را ندارند. از این مشکلات می‌توان به بی‌توجهی به استانداردهای موجود در تهیه منابع و کتب، ضعف ارتباط با مدارس، دانشگاه‌ها، خانواده‌ها، رسانه‌ها و اقشار مختلف مردم، کمبود منابع علم و کتاب‌های مرجع روزآمد در کتابخانه‌های عمومی، عدم به‌کارگیری فنون و روش‌های عملی در جلب و جذب خوانندگان بالقوه کتاب، کمبود نیروی انسانی متخصص و کارآزموده و عدم کارایی برخی از کارکنان موجود، عدم تناسب تعداد کتابخانه‌ها با شاخص‌های رشد جمعیت، نارسایی فضا و مجموعه و عدم انسجام آنها، مجهز نبودن کتابخانه‌ها به تجهیزات لازم، دستگاه‌های تکثیر، خدمات سمعی و بصری، نداشتن کتابدار مرجع برای پاسخگویی به سؤالات علمی مراجعین، متناسب و هماهنگ نبودن کتب کتابخانه با شرایط و نیازهای مراجعان، نداشتن فعالیت‌های جانبی مانند مسابقات کتاب‌خوانی، قصه‌گویی، نمایش فیلم، بی‌توجهی به دل‌انگیز‌سازی فضای کتابخانه و چیدمان تجهیزات و ناکافی بودن سالن‌های مطالعه در کتابخانه‌های عمومی، ‌اشاره کرد.»

مهدی جلیل‌خانی، کتاب‌خوان برتر کشور در سال 1385، درخصوص نقش کتابداران، خاطرنشان می‌کند: «هرگاه که کتاب در دسترس مردم قرار گرفته و بهره‌مندی از آن به شکل آسان‌تری انجام‌یافته، خواننده خود را نیز پیدا کرده است؛ چرا که لذت کتاب‌خوانی و کشف فضا‌های تازه، همواره برای همگان جذابیت داشته است؛ بنابراین همواره نقش کتابخانه‌ها و کتابداران در دسترسی آسان به منابع کتابخانه‌ای مهم و قابل‌توجه ارزیابی می‌شود. از طرفی، سیاست‌های دولت و حاکمیت نیز باید به نحوی باشد که دسترسی و پخش گسترده کتاب را در اولویت قرار دهد. در این روند، قیمت، شکل و شمایل و محتوای کتاب، همه‌وهمه در سطر دوم از اهمیت قرار دارند.»

اعتبار و زمان طرح‌های فصلی افزایش یابد

حسین ستوده‌فر ۲۷ساله ساکن شهرستان جم از توابع بوشهر از علاقه خود به کتاب می‌گوید: «همواره مطالعه دارم. سالانه چندین کتاب می‌خرم و می‌خوانم، مطالعه ذهن آدمی را باز می‌کند و دید انسان را به مسائل زندگی بازتر می‌کند.»

علی انوار مسئول یک کتاب‌فروشی در اردبیل اظهار می‌کند: «رشد و توسعه هر جامعه‌ای بستگی به سطح آگاهی افراد آن جامعه دارد و به‌طورکلی جامعه و کشوری پیشرفته، توسعه‌یافته و یا در مسیر توسعه قرار دارد که افراد  آن جامعه کتاب‌خوان بوده و مطالعه داشته باشند.»

وی می‌افزاید: «مطالعه دو گونه است، یکی از سر اجبار و یکی از سر علاقه، ممکن است دانشجویی در طول دوره تحصیل خود در یک مقطع برای مثال در مقطع کارشناسی که حدود ۱۳۰ واحد درسی سپری می‌کند، بیش از ۵۰ کتاب‌ درسی را مطالعه کرده باشد، ولی این کتاب‌ها را صرفاً برای پاس‌کردن درس خود و سپری‌کردن دوره تحصیلی مطالعه می‌کند. باید ببینیم این دانشجو غیر از کتاب‌های درسی خود نیز مطالعه دارد یا خیر؟»

انوار تصریح می‌کند: «البته باید بدانیم که مطالعه از روی علاقه نیز به عوامل مختلف بستگی دارد که مهم‌ترین آن وضعیت اقتصادی فرد است، طی ۲ساله اخیر با افزایش قیمت کاغذ، قیمت کتاب نیز به‌شدت افزایش‌یافته و در حال حاضر یک کتاب رمان و یا سایر موضوعات به طور متوسط 100 هزار تومان قیمت دارد.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «بر فرض فردی علاقه زیادی به کتاب‌خوانی و مطالعه دارد؛ ولی متأسفانه توان خرید یک کتاب را ندارد. حتی قیمت کتاب‌های دانشگاهی که بعضاً انتشارات آنها دولتی است نیز افزایش داشته و گاهی دانشجویان چندنفری یک کتاب را خریداری کرده و به ‌صورت ‌اشتراکی از آن استفاده می‌کنند.» این فعال عرصه فرهنگی و کتاب‌فروش در ادامه توصیه می‌کند: «طرح‌های حمایتی فصلی برای کتاب‌خوانان و کتاب‌فروشان و ناشران بسیار خوب است؛ ولی باید اعتبار مصوب افزایش یابد؛ چون با این گرانی کتاب، برای هر فرد ۲۰۰ هزار تومان کافی نیست و همچنین مدت‌زمان اجرای طرح‌های فصلی افزایش یابد.»

نقش خانواده در عادت به مطالعه

علی ارادویی ساکن شیراز به گزارشگر کیهان می‌گوید: «به علت کار زیاد متأسفانه اصلاً کتاب نمی‌خوانم. اگر وقت داشتم حتماً کتاب مطالعه می‌کردم.»

مریم غفوری یک‌ فرهنگی برایمان توضیح می‌دهد: «خانواده عامل بسیار مؤثری در ایجاد عادت به مطالعه و ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی است. محیط و شرایط خانواده، روش تربیتی و آموزشی والدین، طرز تفکر و نگرش والدین در رابطه ‌با مطالعه و کتاب‌خوانی، وجود کتب و نشریات قابل‌ دسترس و همچنین سطح اقتصادی و پایگاه اجتماعی خانواده، نقش بسزایی در تقویت عادات مطالعه و کتاب‌خوانی دارد. کشور ما از سالیان دور کشوری با قدمت فرهنگی بالا بوده و نویسندگان و شاعران درخشانی داشته است، ولی متأسفانه سرانه مطالعه و کتاب‌خوانی، زیبنده مردم ما نیست.» وی در ادامه می‌گوید: «در ریشه‌یابی این معضل باید از کودکی شروع کنیم. اولین نهادی که در آن، کودک با کتاب و کتاب‌خوانی، انس می‌گیرد، خانواده است. پدر و مادر، بهترین معلم کودک هستند که باید شوق مطالعه را در او تقویت کنند. همچنین در منازل باید محلی اختصاصی برای کتابخانه در نظر گرفته شود. اگر والدین و افراد بزرگ‌تر خانواده به مطالعه علاقه‌مند باشند، فرزندان آنها نیز که همواره از اثرات طبیعی روابط عمیق عاطفی حاکم در خانواده‌های ایرانی برخوردار هستند، با کتاب، بیشتر و بهتر آشنا شده و به مطالعه و کتاب‌خوانی، عادت می‌کنند.»

نقش مدارس و نظام آموزشی در توسعه کتاب‌خوانی

پس از خانواده، دشوارترین وظیفه در ‌اشاعه کتاب‌خوانی در هر جامعه‌ای بر عهده مدارس و نظام آموزش‌وپرورش آن جامعه است. اگر دانش‌آموز در مدرسه با کتاب آشنا شده باشد و لذت مطالعه، خودآموزی و افزایش معلومات عمومی را درک کند و به مطالعه خو بگیرد، در تمام دوران زندگی، از کتاب دست نمی‌کشد.

آموزش‌وپرورش، چون آبی است که در سد ذهنی ما جمع می‌شود و بهره‌برداری از این سد (ذهن ما) را، مهیا می‌کند. ما باید علاوه‌بر سیستم آموزشی، به‌صورت فوق‌برنامه، با به‌کارگیری شیوه‌های نوین آموزشی، روند خلاقیت و نوآوری در امر مطالعه را به دانش‌آموزان بیاموزیم. با تربیت مربیان مجرب و مسلط به مقوله کتاب و کتاب‌خوانی، می‌توانیم افراد را تشویق به خواندن کتاب‌های سودمند کنیم و ذائقه کتاب‌خوان‌های جدیدمان را ارتقا دهیم. البته پایه‌گذاری این حرکت، باید از مدیریت کلان کشور شروع شود. مدیران ارشد ما در امر آموزش باید از مشاورین فرهنگی و هنری در جهت بررسی علمی و اصولی این موضوع استفاده کنند. در نظام آموزشی، سه کارکرد مهم، نقش اساسی دارند؛ خواندن، نوشتن و حساب ‌کردن. در طول دوران آموزش، فرد تحت آموزش، از سال‌های اول، ‌ توانایی خواندن را می‌آموزد و در ادامه، به درک مطالب خوانده شده و در نهایت به نوشتن، می‌رسد. تأکید بیش از حد آموزگاران بر روی مهارت خواندن و استفاده از تک منبع‌ها، سبب شده که دانش‌آموزان از مطالعه، لذت کافی نبرند و آن را بیشتر برای رفع تکلیف انجام دهند. یکی از کمترین نمرات ایران، در آزمون سنجش سواد خواندن در سطح بین‌المللی، همین لذت نبردن افراد از مطالعه خویش است. برای رفع این مشکل، باید به تقویت کتابخانه‌های مدارس و از طرفی هم استفاده از منابع مختلف در نظام آموزشی بپردازیم. کمبودهای اقتصادی و توزیع ناعادلانه کتاب‌ها، سبب ضعف کتابخانه‌های مدارس شده است. از طرفی هم منابع به جهت کنترلی بودن نظام آموزشی ما، محدود هستند.

حسن‌ اشرفی کارشناس کتابداری «راه‌های ترویج فرهنگ مطالعه» را برای ما این‌گونه تبیین می‌کند: «نظام آموزشی در کشورهایی نظیر ایران، نظامی غیرپویا و تک‌محور است. نظامی که بر اساس یک کتاب و یک جزوه درسی شکل‌گرفته، نمی‌تواند دانش‌آموز را به‌سوی منابع غیردرسی و دیگر منابع اطلاعاتی رهنمون سازد. اگر نظام متکی بر پرسشگری و خلاقیت باشد، خودبه‌خود، زمینه‌ساز و بسترساز مطالعه می‌شود. در این میان نقش و جایگاه معلم در ‌اشاعه فرهنگ مطالعه را نباید نادیده گرفت. روش‌های تدریس، شیوه نگرش و رفتار توجه‌آمیز معلمان به کتاب و کتاب‌خوانی، در ایجاد آمادگی ذهنی و انگیزه مطالعه در دانش‌آموزان مؤثر است. اگر معلمان و دبیران مدارس، خودشان اهل مطالعه باشند، دانش‌آموزان را نیز به شیوه‌های مختلف با کتاب و مطالعه آشنا می‌سازند.»

کریم لیلاپرست، دبیر بازنشسته آموزش‌وپرورش، درخصوص راهکارهای آموزشی که خود در طول دوران تدریس در یکی از دبیرستان‌های زنجان به کار می‌برد، به ما می‌گوید: «روش‌های تدریس جذاب‌تر، دانش‌آموزان را بیشتر به مطالعه علاقه‌مند می‌کند. روش‌هایی چون بازدید دانش‌آموزان از کتابخانه‌های عمومی شهر، گرفتن آمار کتاب‌ها به‌عنوان کار عملی از مراکز فروش کتاب در سطح شهر، آزاد گذاشتن دانش‌آموزان در انتخاب منبع برای انجام تحقیق و کار کلاسی، در دسترس قرار دادن کتابخانه‌های مدارس با طرح کتابخانه‌های آزاد (بدون حضور مسئول و ناظر که امکان دسترسی هر فرد به کتاب‌ها و انتقال آن به بیرون از محیط کتابخانه بدون ثبت کتاب، وجود داشته باشد)، آموزشی نمودن فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی برای ترغیب مطالعه بیشتر، کرایه‌ دادن کتاب‌ها به شیوه‌ سال‌های دور و یا فروش آنها به‌صورت قسطی، بسیار مفید و کارساز خواهند بود. این روش‌ها می‌توانند مطالعه را در سه بخش دیداری، شنیداری و مکتوب تقویت کنند.» از نظر کارشناسان برای بهبود نابسامانی‌های موجود در نظام آموزشی و گسترش فرهنگ مطالعه می‌توان راهکارهای زیر را لحاظ کرد: غنی‌کردن کتابخانه‌های مدارس، تشویق دانش‌آموزان به مطالعه توسط معلمان و کارکنان مدارس، برگزاری جلسات نقد و بررسی کتاب در کلاس‌های درس، معرفی کتاب‌های مناسب در تابلو اعلانات و مراسم صبحگاه مدارس، اهدای کتاب به دانش‌آموزان به‌ عنوان جایزه، دعوت از نویسندگان و اهل ‌قلم جهت ایراد سخنرانی در مدارس، اجرای مسابقات کتاب‌خوانی به مناسبت‌های مختلف، اعطای بن خرید کتاب به دانش‌آموزان، گنجاندن درس مطالعه و کتاب‌خوانی در برنامه درسی مقاطع مختلف تحصیلی، ایجاد و توسعه رشته‌های تربیت‌معلمی کتابداران جهت اداره مطلوب کتابخانه‌های آموزشگاهی، معرفی و تقدیر از اعضای فعال کتابخانه‌های مدارس، تشکیل گروه‌های مطالعه دانش‌آموزی برحسب علاقه آنان به موضوعات مختلف، پیونددادن موضوع مطالعه و کتاب‌خوانی با درس انشا، قرار دادن میزان توسعه و رشد کتابخانه‌های مدارس و مطالعه بین دانش‌آموزان به‌عنوان شاخص‌های ارزیابی مدیران مدارس و ارائه آموزش‌های لازم در امر مطالعه به معلمان و دبیران.