اهمیت ترویج مطالعه و توسعه فرهنگ کتاب‌خوانی (بخش نخست)

روشن نگه‌داشتن چراغ‌مطالعه با برنامه‌ریزی فرهنگی

کد خبر: ۲۶۴۵۵۷

تاریخ: ۱۸ ارديبهشت ۱۴۰۲ - ۱۹:۴۶

امیرحسین بسطامی

کتاب‌خوانی، راهی برای دستیابی به دانایی و توانایی است که به آدمی در فهم و درک درست، یاری می‌رساند و کلید گذر از محدودیت‌ها و ورود به دنیای گسترده و ژرف است. از همین رو، مطالعه پنجره‌ای به ‌سوی ‌اندیشه‌ها، تجربه‌ها و‌اندوخته‌هاست. مطالعه و خواندن همیشگی و مادام‌العمر اساس فرهنگ کتاب‌خوانی است.

برگ‌های کتاب به منزله بال‌هایی هستند که روح ما را به عالم نور و روشنایی پرواز می‌دهند. هرچه بیشتر کتاب بخوانید، بیشتر از زندگی حقیقی برخوردار خواهید شد. برای من، تعطیلات یعنی برداشتن یک کتاب، رفتن به یک کوه و  خواندن آن. نگاهی به یک کتاب می‌اندازی و صدایی از شخص دیگری می‌شنوی.

کتاب، محصول تجربه‌های بشری و خلاقیت‌های ذهنی و آموخته‌های درازمدت انسان است. سهم کتاب در انتقال دانش‌ها گاهی به‌مراتب بیشتر و فراتر از دیگر ابزارهای آموزشی است. پدیدآوردن آثار علمی و فرهنگ مکتوب از توصیه‌های مهم اولیای دین است و به گسترش دانش کمک می‌کند و به‌عنوان یک میراث‌فرهنگی برای نسل‌های آینده ماندگار می‌شود.

امام صادق‌(ع) به مفضّل بن عمر فرمودند: «دانش خود را بنویس و آن را در میان برادرانت منتشر ساز»

برنامه‌ریزی برای عادت به مطالعه

به گفته اکثر جامعه‌شناسان، اقوام و مللی که با مطالعه مأنوس بوده و کتاب و کتاب‌خوانی در میانشان رواج بیشتری داشته است، توانسته‌اند فرهنگی ماندگارتر و پویاتر از خود به‌جای بگذارند و میراث‌فرهنگی و گنجینه‌های معارف و دستاوردهای عالمان و فرهیختگان خود را به نسل‌های دیگر منتقل کنند.

در قرآن کریم ۳۲۲ بار ماده کتابت در ۳۷ صیغه مختلف به‌کاررفته است. برای مثال ۲۶۳ بار لفظ کتاب، کتب و مکتوبات در قرآن آمده است. سوره حمد را فاتحه الکتاب می‌خوانند و در ابتدای دومین سوره قرآن نیز لفظ کتاب به‌کاررفته و باز در جایی از این کتاب عظیم، خداوند متعال وصف کتابت را به خود منصوب کرده است (و کتبنا له‌ فی‌الالواح).

علاوه‌ بر این احادیث متعددی وجود دارد که مبین اهمیت کتاب و کتاب‌خوانی در سیره معصومین است، تا آنجا که معصومین کتاب‌خوانی و مطالعه و تفکر را در حد فریضه برای امت می‌دانند. در این راستا برنامه‌ریزی صحیح فرهنگی علاوه ‌بر حفظ هویت عقیدتی و قومی عاملی است که منجر به ایستادگی در مقابل هجوم فرهنگ بی‌فرهنگی بیگانه شد و به حفظ فرهنگ خودی می‌انجامد. یکی از مهم‌ترین راهبردها در یک برنامه‌ریزی صحیح فرهنگی، رواج فرهنگ کتاب‌خوانی و مطالعه است. رهبر انقلاب در این باره می‌فرماید: «این باید یک سیره و سنت در بین مردم ما بشود که کتاب بخوانند و به بچه‌هایشان یاد بدهند» یا در جای دیگری می‌فرمایند: «کتاب‌خوانی باید مثل خوردن و خوابیدن و سایر کارهای روزانه در زندگی مردم وارد شود.» برای رسیدن به این هدف یعنی عادت به کتاب‌خوانی و بستر‌سازی فرهنگی برای آن، یک برنامه‌ریزی صحیح و منطقی لازم است که با ارائه راهکارها، فرهنگ کتاب‌خوانی را در جامعه ایرانی عملی ساخته و به تداوم این فرهنگ در جامعه بینجامد.

اکبر مؤمنی یک فعال فرهنگی در عرصه توسعه فرهنگ کتاب‌خوانی برایمان توضیح می‌دهد: «بالطبع یکی از راه‌های ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی، مردمی‌کردن و تأمین منابع و ایجاد انگیزه در یکایک افراد جامعه است. مهم‌ترین محورهایی که در راستای تحقق این سیاست فرهنگی و نهادینه‌کردن فرهنگ کتاب‌خوانی باید مدنظر قرار گیرد، عبارت‌اند از: حاکمیت ارزش‌ها و مبانی اصیل اسلامی بر تمام فعالیت‌ها و برنامه‌ها، حمایت از نویسندگان و اهل‌قلم متعهد، تقویت و تعالی مبانی فکری و اعتقادی و ولایت‌پذیری، استفاده از توان فکری و اجرایی عموم جامعه، مشارکت و استفاده از امکانات و مقدورات همه سازمان‌ها به‌ویژه بسیج، جمع‌کردن فعالیت‌های کتاب و کتاب‌خوانی در یک سازمان و اجرای یک‌رویه واحد و جلوگیری از اقدامات ناهماهنگ و پراکنده به‌منظور اعمال سیاست‌های واحد و منسجم، تنوع و نو‌آوری و جذابیت در فعالیت‌های کتاب‌خوانی با رویکرد به نیازهای جوانان و نوجوانان، حمایت از ناشران و مؤلفان برای حمایت از تولید کتاب‌های مفید، ارزان‌قیمت و مؤثر، نظارت مداوم بر جریانات کتاب و کتاب‌خوانی، استفاده از روش برنامه‌های تبلیغی، تشویقی، استفاده از ظرفیت‌های موجود در سازمان‌های مردمی نظیر سپاه و بسیج برای ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی، ایجاد، توسعه، تجهیز و اداره کتابخانه‌ها با استفاده از امکانات و روش‌های عملی برای ارتقای توانمندی فکری افراد جامعه.»

توسعه کتاب‌خوانی از دوران کودکی

امین رشیدی کوچی ساکن شیراز و پدر سه کودک در زمینه راهکارهایی برای توسعه فرهنگ کتاب‌خوانی به گزارشگر کیهان می‌گوید: «مطالعه باعث افزایش فرهنگ و باز شدن فکر آدمی می‌شود. ریشه بسیاری از مشکلات مدنی و آسیب‌های اجتماعی در حوزه جوانان به عدم مطالعه برمی‌گردد. وقتی شما در موضوع خاصی مطالعه ندارید، به‌راحتی تحت‌تأثیر حرف مردم قرار می‌گیرید و هرچه مطالعه بالاتر رود، رشد و آگاهی اجتماعی بالاتر می‌رود و نابسامانی‌ها کمتر می‌شود. بهتر است صداوسیما به‌جای تبلیغات بسیار زیاد کالاهای خوراکی کمی هم مطالعه و کتاب را تبلیغ کند.»

نجمه بلندی یک‌فرهنگی درباره راه‌های نهادینه‌کردن فرهنگ مطالعه در بطن جامعه برایمان توضیح می‌دهد: «اگر بتوانیم مطالعه را در انسان به‌صورت عادت درآوریم، دیگر ارتباط او با جهان دانش و آگاهی سخت نخواهد بود و بدون هیچ زحمتی خواهد توانست از راه مطالعه، درک و ‌اندیشه خود را نسبت به جهان هستی رشد و تعالی بخشد، اما باید توجه داشت که تبدیل این علاقه به عادت باید از دوران طفولیت انسان شروع شود. پایین‌بودن سطح مطالعه در کشور ما ناشی از ناآشنایی و عادت نداشتن به مطالعه از دوران کودکی است. ما می‌توانیم مطمئن باشیم چنان‌که فرزندانمان از کودکی شوق به خواندن پیدا کنند و انگیزه مطالعه‌کردن در آنان به وجود آید و مطالعه‌کردن را جزئی از زندگی خود بدانند، بدون شک در هر دوره از زندگی خود به هر طریق که شده مطالب موردنیاز را به‌ دست آورده و مطالعه می‌کنند. برای فرهنگ‌‌سازی صحیح همیشه باید از سنین پایه شروع کرد، لذا در بحث نهادینه‌شدن فرهنگ مطالعه در کشور ما نیز لازم است تا از همان دوران کودکی این فرهنگ با روش‌های مختلف به کودکان انتقال داده شود و در سطح بالاتر یعنی مدرسه نیز باید تا با برنامه‌ریزی مسئولین آموزشی و فرهنگی کشور همانند افزودن زنگ مطالعه آزاد و... دانش‌آموزان بااهمیت مطالعه آشنا شوند.»

راه‌های تبلیغ و ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی در جامعه

جلیل سرخوش پور ساکن گناوه در این زمینه به گزارشگر کیهان می‌گوید: «کتاب بهترین دوست بشر است. دوست بی‌زبان است، اما از بسیاری از زبان‌داران حرف‌های زیادتری برای گفتن دارد. مطالعه باعث ارتقای فرهنگ آدمی می‌شود و باعث بازشدن فکر می‌شود، من همیشه در اوقات بیکاری مطالعه می‌کنم.»

مهم‌ترین عوامل تبلیغ و ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی، ایجاد انگیزه و احساس نیاز به کتاب و کتاب‌خوانی و ایجاد رفتاری به نام مطالعه میان مخاطبان در جامعه است. برای ایجاد احساس نیاز و انگیزه باید از مرحله آگاهی گذر کرد. مرحله آگاهی می‌تواند به کمک وسایل ارتباط‌ جمعی، بروشورها و تابلوی اعلانات و جلسات معرفی و نقد و... برای مخاطبان ایجاد شود. به طور خلاصه می‌توان راه‌های تبلیغ و گسترش فرهنگ کتاب‌خوانی را در جامعه به‌صورت زیر خلاصه کرد:

۱) ایجاد مرحله آگاهی.

۲) ایجاد مرحله انگیزه و علاقه به مطالعه.

۳) ارائه آموزش‌های لازم برای مطالعه انفرادی و گروهی.

۴) نگرش‌سنجی از وضعیت کتاب‌خوانی در بین اقشار مختلف جامعه در گروه‌های مختلف سنی، جنسی، تحصیلاتی و...

۵) تشکیل کمیته‌های کارشناسی انتخاب کتاب به‌منظور سطح‌بندی کتب موجود و ارائه سیر مطالعاتی (معرفی منابع) در تمام سازمان‌های درگیر.

۶) تشکیل گروه‌های مطالعاتی همسال در جامعه و در سازمان‌های مختلف.

۷) تشکیل گروه‌های مشاوره به‌منظور هدایت و راهنمایی مخاطبان به‌صورت انفرادی یا گروهی.

۸) اعمال سیاست‌های تشویقی (مسابقات، جوایز، هدایا، یارانه، اردو) کلاس‌های آموزشی و...

۹) حمایت از ناشران، مؤلفان و نویسندگان با ارائه تسهیلات چاپ، خرید و معرفی آثار.

۱۰) انجام تبلیغات به‌منظور معرفی و شناسایی کتابخانه‌ها، خدمات کتابخانه‌ای و...

۱۱) برگزاری هفته‌های کتاب و معرفی بهترین‌های کتاب در عرصه‌های مختلف.

در عصر حاضر اهمیت کتاب و کتاب‌خوانی به حدی زیاد است که تمامی کشورهای توسعه‌یافته این حوزه را در رأس برنامه‌های فرهنگی خود قرار داده‌اند و اکنون در برخی از کشورها علاوه‌ بر وجود سالن‌های مطالعه و کتابخانه‌های متعدد، کمتر مکان عمومی را می‌توان پیدا کرد که فاقد ایستگاه مطالعه باشد.

در کشورهای توسعه‌یافته علاوه ‌بر وجود این بستر، مردم نیز طالب کتاب و مطالعه هستند و به‌نوعی این موضوع تبدیل به فرهنگی شده که از ابتدای دوران مدرسه در کودکان نمود پیدا می‌کند. اما باید دید فرهنگ کتاب‌خوانی در کشور ما تا چه حد نهادینه شده است؟

قیمت بالای کتاب پذیرفتنی نیست

آمارهای مطالعه روزانه در ایران از ۲ تا ۷۹ دقیقه متغیر است. برای مثال مطابق آمارهای رسمی اعلام شده سرانه مطالعه در اردبیل به‌ازای هر نفر روزانه زیر ۱۰ دقیقه است که آماری نامطلوب و نگران‌کننده به شمار می‌رود که دراین‌خصوص برخی از شهروندان اردبیلی معتقدند بالابودن قیمت کتاب، مشغله‌های کاری فراوان و همچنین رسوخ صفحات مجازی در بین خانواده‌ها از عمده دلایل پایین‌بودن سرانه مطالعه است.

یاور نورمحمدی زیبا، عضو هیئت‌ علمی دانشگاه آزاد اسلامی اردبیل ضمن ابراز تأسف از پایین‌بودن سرانه مطالعه در قشر تحصیل‌کرده و دانشگاهی اظهار می‌دارد: «متأسفانه باید به‌عنوان یک واقعیت بپذیریم که سرانه مطالعه در میان اقشار مختلف دانشگاهی و تحصیل‌کرده بسیار پایین است و نداشتن انگیزه، نگرانی از آینده شغلی و عادت شدید به شبکه‌های اجتماعی از جمله مهم‌ترین دلایل پایین‌بودن سرانه مطالعه در میان دانشجویان است.» وی با بیان این‌که بالا بودن قیمت کتاب در کاهش سرانه مطالعه بی‌تأثیر نیست، می‌افزاید: «نفوذ بعضی دلالان در حوزه قیمت‌گذاری کالاها از جمله کاغذ سبب شده تا این کالای فرهنگی نیز تحت‌تأثیر حباب قیمت قرار گیرد که انتظار می‌رود با افزایش نظارت و سخت‌گیری در توزیع کاغذ شاهد کنترل قیمت کتاب و مجلات باشیم، هرچند باید بدانیم پایین‌بودن سرانه مطالعه مختص دوران افزایش قیمت‌ها نیست و قبلاً هم جامعه ما از این موضوع رنج می‌برده است.»

این استاد دانشگاه‌های اردبیل در ادامه می‌افزاید: «ایجاد انگیزه و تعریف هدف‌های ارزشی، برپایی سمینارها و سخنرانی‌های انگیزشی با موضوع ترغیب دانشجویان برای مطالعه و همچنین ایجاد اشتغال برای خیل عظیم فارغ‌التحصیلان می‌تواند نقش مؤثری در راستای رشد و توسعه فرهنگ کتاب‌خوانی در کشور ایفا کند.»

این عضو هیئت‌ علمی دانشگاه تصریح می‌کند: «با توجه با رشد سریع علم در حوزه‌های مختلف می‌توان گفت زندگی روزمره انسان بدون مطالعه و یادگیری بی‌مفهوم خواهد بود؛ بنابراین هر فرد معمولی در زندگی خود روزانه باید حداقل یک ساعت مطالعه داشته باشد که این موضوع قطعاً باید از سنین ابتدایی به کودکان گوشزد شود.»

ساعتی برای مطالعه آزاد کتاب‌های غیردرسی

مهران عقلمند، فعال رسانه‌ای اهل استان همدان می‌گوید: «اهمیت کتاب و کتاب‌خوانی به حدی است که می‌تواند در نگرش انسان، تفکرات و‌اندیشه‌هایش برای نحوه زندگی تأثیر فراوانی داشته باشد، چنان‌که فردی با خواندن یک کتاب می‌تواند شیوه زندگی خود را که پیش‌ازاین به نوع دیگری بوده تغییر دهد.»

وی می‌افزاید: «این موضوع نشانگر اهمیت بالای کتاب و کتاب‌خوانی در زندگی انسان است، از همین رو توجه ویژه به فرهنگ کتاب‌خوانی در جامعه بسیار مهم و امری حیاتی است. این فعال رسانه‌ای عنوان کرد: در زندگی امروزی که به دلیل تغییر روش و شیوه زندگی برنامه‌های دشمنان نیز نسبت به گذشته تغییر کرده و وارد فاز جنگ نرم شده، تأثیر منفی بر تفکر جوانان و جامعه ایران بیشتر از طریق ارائه مطالب غیرواقع و تغییر فکر و‌اندیشه جوانان انجام می‌پذیرد که در نتیجه اهمیت کتاب‌خوانی از این بعد نیز بسیار مهم است.»

عقلمند با اشاره به دلایل پایین‌بودن سرانه مطالعه در جامعه، ادامه می‌دهد: «یکی از دلایل این موضوع نبود برنامه جامع برای نهادینه‌کردن فرهنگ مطالعه از سوی آموزش‌وپرورش میان دانش‌آموزان است.»

وی تأکید دارد:«همان‌طور که در اغلب مدارس شاهد مطالعه اجباری کتاب‌های کمک‌ درسی با عناوین مختلف هستیم، می‌توان ساعتی را برای مطالعه آزاد کتاب‌های غیردرسی ایجاد کرد و بدین‌طریق در سنین پایه فرهنگ مطالعه آزاد توسعه می‌یابد و ثمرات آن بسیار پربرکت خواهد بود.»

عقلمند تصریح می‌کند: «علاوه ‌بر وجود ضعف فرهنگی در این حوزه، افزایش قیمت کتاب و وضعیت نامناسب اقتصادی حاکم بر جامعه می‌تواند دلیلی برای پایین‌بودن رغبت مردم برای خرید کتاب باشد، اما دلیل اصلی و موجهی نیست.»

این فعال رسانه‌ای با اشاره به طرح‌های فصلی کتاب می‌گوید: «این طرح‌ها فقط برای قشری از مردم است که پیش ‌از این نیز طالب بوده‌اند و تأثیر آن‌چنانی در جذب سایر افراد به حوزه کتاب و کتاب‌خوانی ندارد؛ لذا باید تدابیر علمی و اساسی در راستای فرهنگ‌‌سازی مطالعه در جامعه ‌اندیشیده شود.»